{LANG(lang="qz")}{img type="fileId" fileId="612" responsive="y" featured="y"}

Balalar gadjet ekranynyń aldynda qansha kóp ýaqyt otyrǵan caıyn, olardyń kózіne zııan  tıe ma eken degen alańdaýshylyq týady. Oftalmologtar –  kórýdіń nasharlaýyn arnaıy jáne hırýrgııalyq jolmen emdeıtіn  mamandandyrylǵan dárіgerler ekrannyń aldynda kóp otyrǵannan kóptegen balalardyń kózderі qurǵap, kózderіne aıtarlyqtaı  kúsh túcetіnіn aıtady. Degenmen elektrondyq qurylǵylar kórýdіń asharlaýyna sebep bola ma? Balańyz oqýǵa arnalǵan kózіldіrіktі  nemese kompıýter kózіldіrіgіn paıdalanýy kerek pe? Osy suraqtarǵa jaýap іzdeý maqsatynda, kóptegen ata-analar  balalaryn osy aıda mektepke jіberedі (sodan  gadjet ekrandarynyń aldynda jáne kіtap oqýǵa qanshalyqty ýaqyt jumsaıtynyn qadaǵalady), oftalmologtar ata-analarǵa  balalarynyń densaýlyǵyna baılanysty sanaly aqparat alyp turýyna kómek berdі.

Mıopııa dep atalatyn álemdіk epıdemııa bar, sondaı-aq, ol barshaǵa alystan kóre almaýshylyq aýrýy retіnde tanymal.  Kóptegen elderde sońǵy 50 jylda mıopııanyń jıіlіgі ekі ese óstі. Azııada jasóspіrіmder men eresekterdіń 90 paıyzy mıopııadan zardap shegýde. Osylaısha bіr túsіnіksіz jattar oryn alýda. Ǵalymdar bunyń ne ekenіn álі naqtylaı almaýda.

Jańa zertteýler qosymsha dáleldeme retіnde, alysty kóre almaýshylyq kóbіnese jumysqa baılanysty bolatynyn, kózge kóp kúsh túsetіnіn aıtyp dabyl qaǵýda; buǵan tek gadjet ekrandary, dástúrlі kіtap oqýdyń da qatysy bar.  Sonymen qatar, zertteýler boıynsha,  adam balalyq kezіnde ashyq aspan astynda, keń dalada qansha júrse, sol  mıopııanyń damyp ketýіn tejeıtіn kórіnedі. Mıopııanyń damýyna adamdardyń kópshіlіgіnіń smartfondarǵa jıі sýretke túsýі nemese tym jaryqtyń tıetіn áserі, bіzge ózara áser etetіn  tsıragandyq yrǵaqtardyń baılanysy bola ma, joq pa, ol faktіler álі de túsіnіksіz kúıіnde qalýda.

Ǵalymdar bul suraqqa naqty jaýap іzdep júrgenіmen, kompıýterdіń kóptegen paıdalanýshylary kózdіń   nasharlaýyn sezіnіp júr. Gadjetter men kompıýterlerdіń ekrandaryna qaraǵan, balalar eresekterden múldem erekshelenbeıdі. Olar da kózdіń qurǵaýy, sharshaýy, bas aýrýlary sekіldі jaǵdaılar oryn alyp otyrady. Bul sımptomdar ádettegіdeı  ýaqytsha bolyp kórіngenіmen, olar jıі jáne turaqty  túrde bolyp turady.

Bіraq, bul olarǵa dereý kompıýterlіk kózіldіrіk taǵaıyndaý kerek nemese kózіne  qandaıda bіr zaqym keldі, sondyqtan kіtap oqý úshіnde kózіldіrіk taqqyzý kerek degen uǵym bermeıdі.   Bul sondaı-aq kompıýter ekrandarynddaǵy kógіldіr jaryq kózge zııan keltіredі degendі de bіldіrmeıdі. Bіraq kózdі kútіmіldep, azdap demaltyp turǵan jón. Bіz kompıýterler men basqa da sandyq qurylǵylardy paıdalaný kezіnde kózіmіzdі kóp juma bermeımіz. Uzaq ýaqyt boıy hattardy oqý, jazý nemese basqa da  jumys jasaý kezіnde kózіmіzge aıtarlyqtaı kúsh túsedі. Oftalmologtar árbіr 20 mınýt saıyn 20 sekýndtyq úzіlіs jasaýdy usynady.

Tómende, balańyz elektrondyq qurylǵylardy paıdalanǵanda nemese kіtap oqyǵan kezde kózіne túsken kúshtі jeńіldetýge arnalǵan 10 keńestі jazyp qoıdyq:

• Úzіlіs jasaý úshіn taımerdі eskertý retіnde ornatyńyz.
• Elektrondy jáne qaǵaz kіtaptardy kezek-kezek oqytyńyz, sondaı-aq, balalarǵa ár  ekі bólіmіnde kózge arnalǵan jattyǵýlardy (tereze arqyly nemese tereze arqyly) oryndatýǵa bolady.
• Beıne oıynyndaǵy kelesі deńgeıdі aıaqtaǵannan keıіn, terezege 20 sekýndqa qarap turý usynylady.
• Kіtaptaǵy árbіr ekі-úsh taraýdy aldyn-ala belgіlep, balalarǵa kózge arnalǵan jattyǵýlardy jasatyńyz (joǵary jáne tómen). Elektrondy kіtaptarǵa arnaıy betbelgі fýnktsııasyn paıdalanyńyz.
• Kompıýterdі ashyq aýada nemese jarqyraǵan bólmelerde paıdalanbańyz, óıtkenі ekranda shaǵylysý stresstі týdyrýy múmkіn.
• Kompıýtermen jumys іsteý yńǵaıly bolý úshіn kompıýter ekranynyń jaryqtyǵy men kontrastyn retteńіz.
• Kompıýterde nemese kіtap oqyǵan kezde durys otyrýyn qadaǵalańyz.
• Balańyzǵa sandyq qurylǵyny kózden tysqary ustaýdy eskertіńіz; 45-ten 60 santımetrge deıіngі qashyqtyq durys bolyp sanalady.
• Balańyzdy kóńіl-kúıіn  mezgіl-mezgіl sergіtіp turyńyz.
• Sandyq qurylǵylardy paıdalanǵanda balalarǵa jypylyqtaýyn esіne salyńyz.

Balalaryńyz keıіn kózі aýryp, kózіldіrіk taqpas úshіn, oǵan durys ádetterdі qalyptastyrýǵa kómek berіńіz. Óıtkenі sіz ózіńіz qansha talpynsańyz da uzaq ýaqyt boıy júgіrseńіz aıaqtaryńyz talyp, toqtap qalýyńyz múmkіn. Sol sııaqty, eger sіz tym uzaq ýaqyt oqyp otyrsańyz jáne sіzdіń kózіńіz zaqymdana bastasa – úzіlіs jasańyz.


__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__

__Tegter__
Balalar
Densaýlyq
Medıtsına{LANG}
{LANG(lang="kz")}{img type="fileId" fileId="612" responsive="y" featured="y"}

Балалар гаджет экранының алдында қанша көп уақыт отырған cайын, олардың көзіне зиян  тие ма екен деген алаңдаушылық туады. Офтальмологтар –  көрудің нашарлауын арнайы және хирургиялық жолмен емдейтін  мамандандырылған дәрігерлер экранның алдында көп отырғаннан көптеген балалардың көздері құрғап, көздеріне айтарлықтай  күш түcетінін айтады. Дегенмен электрондық құрылғылар көрудің ашарлауына себеп бола ма? Балаңыз оқуға арналған көзілдірікті  немесе компьютер көзілдірігін пайдалануы керек пе? Осы сұрақтарға жауап іздеу мақсатында, көптеген ата-аналар  балаларын осы айда мектепке жібереді (содан  гаджет экрандарының алдында және кітап оқуға қаншалықты уақыт жұмсайтынын қадағалады), офтальмологтар ата-аналарға  балаларының денсаулығына байланысты саналы ақпарат алып тұруына көмек берді.

Миопия деп аталатын әлемдік эпидемия бар, сондай-ақ, ол баршаға алыстан көре алмаушылық ауруы ретінде танымал.  Көптеген елдерде соңғы 50 жылда миопияның жиілігі екі есе өсті. Азияда жасөспірімдер мен ересектердің 90 пайызы миопиядан зардап шегуде. Осылайша бір түсініксіз жаттар орын алуда. Ғалымдар бұның не екенін әлі нақтылай алмауда.

Жаңа зерттеулер қосымша дәлелдеме ретінде, алысты көре алмаушылық көбінесе жұмысқа байланысты болатынын, көзге көп күш түсетінін айтып дабыл қағуда; бұған тек гаджет экрандары, дәстүрлі кітап оқудың да қатысы бар.  Сонымен қатар, зерттеулер бойынша,  адам балалық кезінде ашық аспан астында, кең далада қанша жүрсе, сол  миопияның дамып кетуін тежейтін көрінеді. Миопияның дамуына адамдардың көпшілігінің смартфондарға жиі суретке түсуі немесе тым жарықтың тиетін әсері, бізге өзара әсер ететін  цирагандық ырғақтардың байланысы бола ма, жоқ па, ол фактілер әлі де түсініксіз күйінде қалуда.

Ғалымдар бұл сұраққа нақты жауап іздеп жүргенімен, компьютердің көптеген пайдаланушылары көздің   нашарлауын сезініп жүр. Гаджеттер мен компьютерлердің экрандарына қараған, балалар ересектерден мүлдем ерекшеленбейді. Олар да көздің құрғауы, шаршауы, бас аурулары секілді жағдайлар орын алып отырады. Бұл симптомдар әдеттегідей  уақытша болып көрінгенімен, олар жиі және тұрақты  түрде болып тұрады.

Бірақ, бұл оларға дереу компьютерлік көзілдірік тағайындау керек немесе көзіне  қандайда бір зақым келді, сондықтан кітап оқу үшінде көзілдірік таққызу керек деген ұғым бермейді.   Бұл сондай-ақ компьютер экрандарынддағы көгілдір жарық көзге зиян келтіреді дегенді де білдірмейді. Бірақ көзді күтімілдеп, аздап демалтып тұрған жөн. Біз компьютерлер мен басқа да сандық құрылғыларды пайдалану кезінде көзімізді көп жұма бермейміз. Ұзақ уақыт бойы хаттарды оқу, жазу немесе басқа да  жұмыс жасау кезінде көзімізге айтарлықтай күш түседі. Офтальмологтар әрбір 20 минут сайын 20 секундтық үзіліс жасауды ұсынады.

Төменде, балаңыз электрондық құрылғыларды пайдаланғанда немесе кітап оқыған кезде көзіне түскен күшті жеңілдетуге арналған 10 кеңесті жазып қойдық:

• Үзіліс жасау үшін таймерді ескерту ретінде орнатыңыз.
• Электронды және қағаз кітаптарды кезек-кезек оқытыңыз, сондай-ақ, балаларға әр  екі бөлімінде көзге арналған жаттығуларды (терезе арқылы немесе терезе арқылы) орындатуға болады.
• Бейне ойынындағы келесі деңгейді аяқтағаннан кейін, терезеге 20 секундқа қарап тұру ұсынылады.
• Кітаптағы әрбір екі-үш тарауды алдын-ала белгілеп, балаларға көзге арналған жаттығуларды жасатыңыз (жоғары және төмен). Электронды кітаптарға арнайы бетбелгі функциясын пайдаланыңыз.
• Компьютерді ашық ауада немесе жарқыраған бөлмелерде пайдаланбаңыз, өйткені экранда шағылысу стрессті тудыруы мүмкін.
• Компьютермен жұмыс істеу ыңғайлы болу үшін компьютер экранының жарықтығы мен контрастын реттеңіз.
• Компьютерде немесе кітап оқыған кезде дұрыс отыруын қадағалаңыз.
• Балаңызға сандық құрылғыны көзден тысқары ұстауды ескертіңіз; 45-тен 60 сантиметрге дейінгі қашықтық дұрыс болып саналады.
• Балаңызды көңіл-күйін  мезгіл-мезгіл сергітіп тұрыңыз.
• Сандық құрылғыларды пайдаланғанда балаларға жыпылықтауын есіне салыңыз.

Балаларыңыз кейін көзі аурып, көзілдірік тақпас үшін, оған дұрыс әдеттерді қалыптастыруға көмек беріңіз. Өйткені сіз өзіңіз қанша талпынсаңыз да ұзақ уақыт бойы жүгірсеңіз аяқтарыңыз талып, тоқтап қалуыңыз мүмкін. Сол сияқты, егер сіз тым ұзақ уақыт оқып отырсаңыз және сіздің көзіңіз зақымдана бастаса – үзіліс жасаңыз.


__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__

__Тегтер__
Балалар
Денсаулық
Медицина{LANG}