-- Table structure for table `tiki_auth_tokens`
--

CREATE TABLE `tiki_auth_tokens` (
  `tokenId` int(11) NOT NULL AUTO_INCREMENT,
  `creation` timestamp NOT NULL DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP,
  `timeout` int(11) NOT NULL DEFAULT '0',
  `hits` int(11) NOT NULL DEFAULT '1',
  `maxhits` int(11) NOT NULL DEFAULT '1',
  `token` char(32) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `entry` varchar(50) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `email` varchar(255) COLLATE utf8_unicode_ci NOT NULL,
  `parameters` varchar(255) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `groups` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `createUser` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT 'n',
  `userPrefix` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT '_token',
  PRIMARY KEY (`tokenId`),
  KEY `tiki_auth_tokens_token` (`token`)
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_auth_tokens`
--


--
-- Table structure for table `tiki_banners`
--

CREATE TABLE `tiki_banners` (
  `bannerId` int(12) NOT NULL AUTO_INCREMENT,
  `client` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci NOT NULL DEFAULT '',
  `url` varchar(255) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `title` varchar(255) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `alt` varchar(250) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `which` varchar(50) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `imageData` longblob,
  `imageType` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `imageName` varchar(100) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `HTMLData` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `fixedURLData` varchar(255) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `textData` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `fromDate` int(14) DEFAULT NULL,
  `toDate` int(14) DEFAULT NULL,
  `useDates` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `mon` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `tue` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `wed` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `thu` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `fri` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `sat` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `sun` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `hourFrom` varchar(4) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `hourTo` varchar(4) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `created` int(14) DEFAULT NULL,
  `maxImpressions` int(8) DEFAULT NULL,
  `impressions` int(8) DEFAULT NULL,
  `maxUserImpressions` int(8) DEFAULT '-1',
  `maxClicks` int(8) DEFAULT NULL,
  `clicks` int(8) DEFAULT NULL,
  `zone` varchar(40) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `onlyInURIs` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `exceptInURIs` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  PRIMARY KEY (`bannerId`),
  KEY `ban1` (`zone`,`useDates`,`impressions`,`maxImpressions`,`hourFrom`,`hourTo`,`fromDate`,`toDate`,`mon`,`tue`,`wed`,`thu`,`fri`,`sat`,`sun`)
) ENGINE=InnoDB AUTO_INCREMENT=2 DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_banners`
--

INSERT INTO `tiki_banners` VALUES (1,'cfcayan','https://www.zdrav.kz','','','useFixedURL','','','','','https://www.zdrav.kz/sites/default/files/styles/bootstrap_slideshow_image/public/022.jpg?itok=8Hzqk6VI','',1612396800,943920000,'n','y','y','y','y','y','y','y','0000','2359',1549270101,-1,22,-1,-1,1,'Header','','');

--
-- Table structure for table `tiki_banning`
--

CREATE TABLE `tiki_banning` (
  `banId` int(12) NOT NULL AUTO_INCREMENT,
  `mode` enum('user','ip') COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `title` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `ip1` char(3) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `ip2` char(3) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `ip3` char(3) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `ip4` char(3) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `user` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT '',
  `date_from` timestamp NULL DEFAULT NULL,
  `date_to` timestamp NULL DEFAULT NULL,
  `use_dates` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `created` int(14) DEFAULT NULL,
  `message` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  PRIMARY KEY (`banId`),
  KEY `ban` (`use_dates`,`date_from`,`date_to`)
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_banning`
--


--
-- Table structure for table `tiki_banning_sections`
--

CREATE TABLE `tiki_banning_sections` (
  `banId` int(12) NOT NULL DEFAULT '0',
  `section` varchar(100) COLLATE utf8_unicode_ci NOT NULL DEFAULT '',
  PRIMARY KEY (`banId`,`section`)
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_banning_sections`
--


--
-- Table structure for table `tiki_blog_activity`
--

CREATE TABLE `tiki_blog_activity` (
  `blogId` int(8) NOT NULL DEFAULT '0',
  `day` int(14) NOT NULL DEFAULT '0',
  `posts` int(8) DEFAULT NULL,
  PRIMARY KEY (`blogId`,`day`)
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_blog_activity`
--

INSERT INTO `tiki_blog_activity` VALUES (32,1552240800,1),(33,1552240800,1),(34,1552240800,1),(35,1552240800,1);

--
-- Table structure for table `tiki_blog_posts`
--

CREATE TABLE `tiki_blog_posts` (
  `postId` int(8) NOT NULL AUTO_INCREMENT,
  `blogId` int(8) NOT NULL DEFAULT '0',
  `data` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `data_size` int(11) unsigned NOT NULL DEFAULT '0',
  `excerpt` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `created` int(14) DEFAULT NULL,
  `user` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT '',
  `hits` bigint(20) DEFAULT '0',
  `trackbacks_to` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `trackbacks_from` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `title` varchar(255) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `priv` varchar(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT 'n',
  `wysiwyg` varchar(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  PRIMARY KEY (`postId`),
  KEY `data` (`data`(255)),
  KEY `blogId` (`blogId`),
  KEY `created` (`created`),
  FULLTEXT KEY `ft` (`data`,`title`)
) ENGINE=InnoDB AUTO_INCREMENT=34 DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_blog_posts`
--

INSERT INTO `tiki_blog_posts` VALUES (2,4,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"528\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nLos-Andjelestegі Kalıfornııa Ýnıversıtetіnіń,  Soltústіk Karolınadaǵy Chapel Hıll ýnıversıtetіnіń, Devıd Djeffen Medıtsına mektebіnіń jáne Los-Andjelestіń densaýlyq saqtaý departamentіnіń medıtsınalyq bólіmіndegі amerıkalyq ǵalymdar toby aýrýdyń bastapqy kezeńderіnde aǵzada kórіnіs beretііn ókpe obyrynyń áleýettі bıohımııalyq markerіn anyqtady.\r\n\r\nÓkpedegі qaterlі іsіkterdі nemese zalasyz jańa túzіndіlerdі erte kezeńіnde anyqtap, naqtylap alý aldaǵy ýaqyttaǵy boljamdy aıtarlyqtaı sapalandyrady. Búgіngі tańda densaýlyq saqtaý salasynda  qaterlі іsіkterdі erte kezeńde anyqtap alý  aıtarlyqtaı úlken problema bolyp otyr, eger bul másele sheshіmіn tapsa, atalmysh іndettіń saldarynan kóz jumatyn jandardyń sany azaıar edі. \r\n\r\nZertteýshіler natrııǵa táýeldі glıýkoza tasymaldaýshysy 2 (SGLT2) dep atalatyn glıýkoza almastyrýshy aqýyzdy anyqtady, ol aǵzada ókpe adenokartsınomasyn erte satysynda aınaldyrady, sodan ókpedegі іsіk aldy jáne qaterlі іsіk jasýshalaryn anyqtaıdy. SGLT2 belsendіlіgі patsıenttіń aǵzasyndaǵyny  SGLT belsendіlіgіn anyqtaıtyn radıoaktıvtі zatbelgіnі paıdalana otyryp, pozıtron-emıssıondy tomografııanyń (PET) kómegіmen anyqtaýy múmkіn.\r\n\r\nGlıýkoza denenіń barlyq jasýshalarynyń, sonyń іshіnde qaterlі іsіk jasýshalary úshіn energııanyń negіzgі kózі bolyp tabylady.  Sondyqtan glıýkozanyń SGLT2 tasymaldaýshysy ony ókpe іsіgіne jetkіzedі.\r\n\r\nǴalymdar qaterlі іsіk juqtyrǵan tyshqandarǵa FDA (AQSh-tyń Azyq-túlіk jáne dárі-dármekter basqarmasy) maquldaǵan preparat  SGLT2 belsendіlіgіn qoldanyp kórdі. Nátıjesіnde іsіk progresі edáýіr tómendedі, al tyshqandardyń ómіr súrý deńgeıі aıtarlyqtaı óstі.\r\n\r\nMamandar aǵzadaǵy SGLT2-ny anyqtaý  ókpe qaterlі іsіgіnіń bastapqy markerіn anyqtaýǵa múmkіndіk beretіnіne, sondaı-aq SGLT2-dі basatyn zattardyń qoldanylýy arqyly ókpe adenokartsınomasyn ýaqytyly dıagnostıkalaýǵa jáne onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqandardyń ómіr súrý múmkіndіgіn odan saıyn arttyrýǵa múmkіndіk týatynyna senіmdі.\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"528\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nЛос-Анджелестегі Калифорния Университетінің,  Солтүстік Каролинадағы Чапел Хилл университетінің, Дэвид Джеффен Медицина мектебінің және Лос-Анджелестің денсаулық сақтау департаментінің медициналық бөліміндегі америкалық ғалымдар тобы аурудың бастапқы кезеңдерінде ағзада көрініс беретіін өкпе обырының әлеуетті биохимиялық маркерін анықтады.\r\n\r\nӨкпедегі қатерлі ісіктерді немесе заласыз жаңа түзінділерді ерте кезеңінде анықтап, нақтылап алу алдағы уақыттағы болжамды айтарлықтай сапаландырады. Бүгінгі таңда денсаулық сақтау саласында  қатерлі ісіктерді ерте кезеңде анықтап алу  айтарлықтай үлкен проблема болып отыр, егер бұл мәселе шешімін тапса, аталмыш індеттің салдарынан көз жұматын жандардың саны азаяр еді. \r\n\r\nЗерттеушілер натрийға тәуелді глюкоза тасымалдаушысы 2 (SGLT2) деп аталатын глюкоза алмастырушы ақуызды анықтады, ол ағзада өкпе аденокарциномасын ерте сатысында айналдырады, содан өкпедегі ісік алды және қатерлі ісік жасушаларын анықтайды. SGLT2 белсенділігі пациенттің ағзасындағыны  SGLT белсенділігін анықтайтын радиоактивті затбелгіні пайдалана отырып, позитрон-эмиссионды томографияның (ПЕТ) көмегімен анықтауы мүмкін.\r\n\r\nГлюкоза дененің барлық жасушаларының, соның ішінде қатерлі ісік жасушалары үшін энергияның негізгі көзі болып табылады.  Сондықтан глюкозаның SGLT2 тасымалдаушысы оны өкпе ісігіне жеткізеді.\r\n\r\nҒалымдар қатерлі ісік жұқтырған тышқандарға FDA (АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмектер басқармасы) мақұлдаған препарат  SGLT2 белсенділігін қолданып көрді. Нәтижесінде ісік прогресі едәуір төмендеді, ал тышқандардың өмір сүру деңгейі айтарлықтай өсті.\r\n\r\nМамандар ағзадағы SGLT2-ны анықтау  өкпе қатерлі ісігінің бастапқы маркерін анықтауға мүмкіндік беретініне, сондай-ақ SGLT2-ді басатын заттардың қолданылуы арқылы өкпе аденокарциномасын уақытылы диагностикалауға және онкологиялық ауруға шалдыққандардың өмір сүру мүмкіндігін одан сайын арттыруға мүмкіндік туатынына сенімді.\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\n\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547184420,'translator',28,NULL,NULL,'Ғалымдар өкпе обырын бастапқы  кезеңінде-ақ  диагностикалаудың  жолын тапты','n','n'),(3,5,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"529\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nMaısyz qyp-qyzyl ettі, mysaly quramynda  holesterınі az árі maıy joq sıyr etіnіń ózіn paıdalanǵannan júrek-qantamyrlary aýrýlaryna ushyraýdyń qaýpі bar.  Bul Ogaıodaǵy Klıvlend klınıkasynan kelgen ǵalymdardyń uıǵarymy. Zertteý barysynda as qorytýǵa atsalysatyn  іshek mıkroflorasy jelіngen qyzyl etpen baılanysyp, arterııaarda holesterın túıіndіlerіnіń túzіlýіne sebep bolatyndyǵy anyqtaldy.  \r\n\r\nKlıvlend klınıkasynda júrek-qantamyr aýrýlary bólіmіnіń basshysy Stenlı Heızennіń aıtýynsha, jańa zertteý profılaktıkalyq dıeta tásіlіn aıtarlyqtaı ózgertýі múmkіn. Durys tamaqtaný boıynsha usynystar ázіrleý kezіnde, іshek mıkrobıýmy (adam іshekterіnde turatyn mıkroaǵzalar jıyntyǵy) іshekke enetіn azyq-túlіkterden aǵzadaǵy metabolıkalyq protsesterge eleýlі áser etýі múmkіn qosylystardyń barlyq túrіn jasaıdy.\r\n\r\n20 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan jáne 120 myńnan astam adamdy qamtyǵan burynǵy zertteý kórsetkendeı, táýlіgіne 40 gramm qyzyl et jeý júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan bolatyn ólіm qaýpіn arttyrady, tіptі  denede maı men holesterın deńgeıіn qalypty saqtaǵannyń ózіnde de.\r\n\r\nBekіtіlgen mehanımmen, ıaǵnı, qyzyl ettі jeý men júrek-qantamyrlaryn aýrýlary saldarynan bolatyn ólіmnіń ara-jіgіn ajyratyp alý úshіn,  Heızen men onyń árіptesterі qyzyl etten jasalǵan tamaq qospalaryn L-karnıtınіn 77 erіktіge, onyń іshіnde 26 vegandar men vegetarıandarǵa usyndy. Synama nátıjesі kórsetkendeı, L-karnıtın qanda trımetılamın-N-oksıdі (TMAO) deńgeıіn joǵarylatady, al bul óz kezegіnde arterııalardyń qabyrǵalarynda  jınalyp qalýy múmkіn holesterındі joıý protsesіn baıaýlatady. Vegandar men vegetarıandyqtardaǵy L-karnıtınmen bіrge dıetalyq qospalar et jeýshіlerge qaraǵanda edáýіr az bolǵan.\r\n\r\nǴalymdar sondaı-aq vegetarıandar men et jeýshіlerdіń іshek mıkrobıýmynyń quramy aıtarlyqtaı ózgeretіnіn anyqtady. Zertteýdіń avtorlarynyń aıtýynsha, ettі turaqty tutyný TMAO-da L-karnıtındі óńdeıtіn bakterııalardyń ósýіne yqpal etedі.\r\n\r\nDárіgerler júrek-qantamyr júıesіnіń jaı-kúıіn tekserýge sheshіm qabyldaǵan klınıkanyń 2600 klıentterіnen  qandaǵy L-karnıtın men TMAO deńgeıіn tekserdі. L-carnitine jáne TMAO quramy joǵary adamdar júrek aýrýynan zardap shegedі eken. Iaǵnı, keıіnіrek TMAO deńgeıіnіń joǵarylaýy іshek bakterııalarynyń belsendі kóbeıýіne aparyp soqtyratyn kórіnedі.\r\n\r\nZertteýshіler bul nátıjeler tek qyzyl et jeýshіler  úshіn ǵana emes, sondaı-aq L-carnitine dıetalyq qosymshalaryna qyzyǵatyn adamdar úshіn de salmaq azaıtýǵa jáne sporttyq ónіmdіlіktі jaqsartýǵa kómektesetіn qýat beretіn zattar retіnde usynylady dep sanaıdy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, mundaı taǵamdyq qospalardy qabyldaýdyń qajetі joq.\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nDensaýlyq \r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"529\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nМайсыз қып-қызыл етті, мысалы құрамында  холестерині аз әрі майы жоқ сиыр етінің өзін пайдаланғаннан жүрек-қантамырлары ауруларына ұшыраудың қаупі бар.  Бұл Огайодағы Кливленд клиникасынан келген ғалымдардың ұйғарымы. Зерттеу барысында ас қорытуға атсалысатын  ішек микрофлорасы желінген қызыл етпен байланысып, артерияарда холестерин түйінділерінің түзілуіне себеп болатындығы анықталды.  \r\n\r\nКливленд клиникасында жүрек-қантамыр аурулары бөлімінің басшысы Стэнли Хэйзеннің айтуынша, жаңа зерттеу профилактикалық диета тәсілін айтарлықтай өзгертуі мүмкін. Дұрыс тамақтану бойынша ұсыныстар әзірлеу кезінде, ішек микробиумы (адам ішектерінде тұратын микроағзалар жиынтығы) ішекке енетін азық-түліктерден ағзадағы метаболикалық процестерге елеулі әсер етуі мүмкін қосылыстардың барлық түрін жасайды.\r\n\r\n20 жылдан астам уақытқа созылған және 120 мыңнан астам адамды қамтыған бұрынғы зерттеу көрсеткендей, тәулігіне 40 грамм қызыл ет жеу жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім қаупін арттырады, тіпті  денеде май мен холестерин деңгейін қалыпты сақтағанның өзінде де.\r\n\r\nБекітілген механиммен, яғни, қызыл етті жеу мен жүрек-қантамырларын аурулары салдарынан болатын өлімнің ара-жігін ажыратып алу үшін,  Хэйзен мен оның әріптестері қызыл еттен жасалған тамақ қоспаларын L-карнитинін 77 еріктіге, оның ішінде 26 вегандар мен вегетариандарға ұсынды. Сынама нәтижесі көрсеткендей, L-карнитин қанда триметиламин-N-оксиді (TMAO) деңгейін жоғарылатады, ал бұл өз кезегінде артериялардың қабырғаларында  жиналып қалуы мүмкін холестеринді жою процесін баяулатады. Вегандар мен вегетариандықтардағы L-карнитинмен бірге диеталық қоспалар ет жеушілерге қарағанда едәуір аз болған.\r\n\r\nҒалымдар сондай-ақ вегетариандар мен ет жеушілердің ішек микробиумының құрамы айтарлықтай өзгеретінін анықтады. Зерттеудің авторларының айтуынша, етті тұрақты тұтыну ТМАО-да L-карнитинді өңдейтін бактериялардың өсуіне ықпал етеді.\r\n\r\nДәрігерлер жүрек-қантамыр жүйесінің жай-күйін тексеруге шешім қабылдаған клиниканың 2600 клиенттерінен  қандағы L-карнитин мен ТМАО деңгейін тексерді. L-carnitine және TMAO құрамы жоғары адамдар жүрек ауруынан зардап шегеді екен. Яғни, кейінірек ТМАО деңгейінің жоғарылауы ішек бактерияларының белсенді көбеюіне апарып соқтыратын көрінеді.\r\n\r\nЗерттеушілер бұл нәтижелер тек қызыл ет жеушілер  үшін ғана емес, сондай-ақ L-carnitine диеталық қосымшаларына қызығатын адамдар үшін де салмақ азайтуға және спорттық өнімділікті жақсартуға көмектесетін қуат беретін заттар ретінде ұсынылады деп санайды. Ғалымдардың айтуынша, мұндай тағамдық қоспаларды қабылдаудың қажеті жоқ.\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\n\r\nДенсаулық \r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547202960,'translator',32,NULL,NULL,'Ғалымдар холестериннің көтерілуіне еттің қандай байланысы барын анықтады','n','n'),(4,6,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"530\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nKez kelgen adamda sharshaý sezіmі bolady. Keıde ondaı sezіmder aýyr jumys kúnderіnde, túngі telebaǵdarlamalardy kórgende, áleýmettіk jelіlerde uzaq otyrǵanda nemese dostarmen uzaq ýaqytqa sozylǵan otyrystardan oryn alyp jatady. \r\n\r\nBіraq odan bólek, adamda túsіnіksіz del-sal kúıler men ylǵı arylmaıtyn sharshaý sezіmderі de bolyp turatyn jaǵdaılar kezdesedі.  Statıstıka boıynsha, ondaı adamdar, áıelder іshіnde 15 paıyz, al erler іshіnde 10 paıyz kezdesіp jatady eken.  \r\n\r\nEndeshe turaqty sharshaýdyń sebebі ne? Bul jaǵdaıdy qalaı ońtaılandyramyz?\r\n\r\n__1. Uıqynyń nasharlaýy__\r\n\r\nUıqynyń qanyqpaýy – sharshaý nemese qaljyraýdyń negіzgі sebebі bolyp tabylady.\r\n\r\n18 jastan 60 jasqa deıіngі adamdar ózderіn sergek árі tyń  sezіný úshіn kúnіne 7-8 saǵat uıyqtaýy kerek. Eger sіz az uıyqtaıtyn bolsańyz, onda jumysqa qabіlettіlіgіńіz tómendep, keleńsіz jaıttarǵa da urynyp qalýyńyz ábden múmkіn. Sonyme qatar, bul sіzdіń densaýlyǵyńyzǵa kerі áserіn tıgіzіp,  júrek-qan tamyrlary júıesіnіń salmaqty  aýrýlaryna ákep soqtyrýy da ǵajap emes.\r\n\r\nEger sіz qandaı da bіr sebeppen 7-8 saǵat boıy uıyqtaı almasańyz, onda uıqy rejımіn durystaý úshіn bіzdіń keńesterdі qoldanyp kórіńіz.\r\n\r\n• Ylǵı bіr ýaqytta uıyqtap, bіr ýaqytta turyp kórіńіz. Osy kestenі tіptі demalys jáne mereke kúnderіnde de buzbańyz.\r\n• Kúndіz uıyqtamańyz. Bіzge densaýlyǵymyz úshіn táýlіgіne  7-8 saǵattan artyq  uıqynyń qajetі shamaly.  Mezgіlsіz uıqy qajettі túngі uıqyny qysqartyp jіberedі. Ondaı jaǵdaıda, sіzdіń uıqy segmentterіńіzdі turaqtandyrý qıynǵa soǵady.\r\n• Eger sіz bіr nársege alańdasańyz nemese alańdaýshylyqtyń áserіnen uıyqtaı almasańyz, tósegіńіzden turyńyz da uıqyńyz kelgenshe qarańǵy bólmede otyryńyz.  \r\n• Temekіden, alkogolden jáne kofeınnen aýlaq bolyńyz. Jatar aldynda temekі shekpeýge jáne іshіmdіk іshpeýge tyrysyńyz, sebebі bul zattar uıqynyń segmenttelýіne  sebep bolady. Kúnі boıy Kofeındі sýsyndardy kúndіz paıdalanyńyz, esіńіzde bolsyn,  kofeın óz áserіn bіrneshe saǵat boıy ǵana saqtaı alady.\r\n• Eger sіz uıyqtaýǵa baılanysty barlyq ádetterdі durys qalyptastyrsańyz da uıyqtap turǵannan keıіn sharshaý sezіmіn sezіnseńіz, onda dárіgermen keńeskenіńіz jón, sebebі ol medıtsınalyq problemalarmen baılanysty bolýy da ǵajap emes. Mysaly, uıqysyzdyq aýrýyna shaldyǵýyńyz múmkіn nemese «mazasyz aıaq sındromy» dep atalatyn aýrýǵa tap bolyp qalýyńyz múmkіn.  \r\n\r\n__2. Mardymsyz tamaqtaný__\r\n\r\nSharshaý men qaljyraýdy retke keltіrýdіń eń qarapaıym joldarynyń bіrі  - tamaq ratsıonyn jaqsartý  bolyp tabylady. Eger ol salaýatty tamaqtaný quramymen teńdestіrіlgen bolsa, onda sіz ózіńіzdі kádіmgіdeı jaqsy sezіnetіn bolasyz.\r\n\r\n• Aqýyzdy qajettі deńgeıde paıdalanyńyz. Eger de sіz ózіńіzdіń jasyńyzǵa, jynysyńyzǵa, salmaǵyńyzǵa saı qajettі mólsherde tamaqtanbasańyz belgіlі bіr deńgeıde álsіzdіktі sezіnesіz. \r\n• Taǵamnyń bіr bólіgіn jemіs-jıdek pen kókónіspen toltyryńyz. Árbіr tamaq kezіnde kókónіster men jemіsterdі jeýge tyrysyńyz.\r\n• Sіz qoldanatyn ratsıonda jarylmaǵan dán, arshylmaǵan  kúrіsh, suly tárіzdі  dánder bolýy kerek.\r\n• Quramynda maıy az  nemese maıy alynǵan  sút ónіmderіn paıdalanyńyz. Bular sіz tutynatyn kalorııa sanyn shekteýge kómektesedі.\r\n• Qantqa moıyn burmańyz.  Táttіlerdіń energııany tez joıyp, sharshaý sezіmderіn jyldamdatatyny túsіnіktі shyǵar.  Quramynda qant mólsherі óte joǵary taǵamdar men sýsyndardan aýlaq bolyńyz.\r\n• Tańǵy asty tastamańyz, áıtpese sіz ózіńіz úshіn mańyzdy bolyp tabylatyn, kúnі boıy paıdalanatyn energııa men zattektі jetkіlіktі qabyldaı almaı qalýyńyz múmkіn.\r\n\r\n__3. Otyrýǵa negіzdelen ómіr salty__\r\n\r\nSіz sharshaǵan kezde, ózіńіzge  barynsha joǵary  relaksatsııa alý úshіn yńǵaıly kreslolarǵa jaıǵasqyńyz keledі.  Alaıda,  sіz sál kóbіrek qozǵalys jasaýǵa bet bursańyz odan da zor áserge ıe boýyńyz da ǵajap emes. \r\n\r\nZertteýlerge súıensek, 20 mınýttyq dene belsendіlіgі sіzdіń energııańyzdyń deńgeıіn aıtarlyqtaı arttyratyn kórіnedі. Dárіgerler eresek adamdarǵa sporttyq jattyǵýlarmen kemіnde ekі jarym saǵattaı aınalysýǵa keńes beredі.\r\n\r\nJúktemenі bіrtіndep ulǵaıtý kerek. Alǵashqyda kúndelіktі 15 mınýt jaıaý júrýdі bastańyz, sodan keıіn qarqyndy kúsheıtіp, aptasyna bes kún 30-40 mınýtqa deıіn arttyryńyz. Jeńіl júgіrý, júgіrý joly, sýda júzý, sý aerobıkasy jáne velosıpedpen saǵatyna 15 kılometr jyldamdyqpen júgіrý jeńіl sharshaýdy jeńýge kómektesedі.\r\n\r\n__4. Sozylmaly kúızelіs__\r\n\r\nÓmіrdegі san túrlі soqpaqtar, aýyr jumys nemese sabaq, qarym-qatynastaǵy qıyndyqtar, qarjylyq máseleler, otbasylyq problemalar, sondaı-aq tym aýyr jumystar fızıkalyq jáne emotsıonaldyq sharshaýdy soqtyratyn jáne aýrýǵa shaldyǵýǵa sebep bolatyn shamadan tys sozylmaly kúızelіstі týdyrýy múmkіn. \r\n\r\nOndaıǵa urynbaý úshіn mynadaı keńesterdі paıdalanyp kórіńіz:\r\n\r\n•	Strestіń kózіn anyqtap, ony boldyrmaýdyń jolyn tabýǵa tyrysyńyz;\r\n•	Qaıǵy-qasіretke dýshar etetіn nemese terіs emotsııalar týdyratyn adamdardan aýlaq bolýǵa tyrysyńyz;\r\n•	Múmkіndіkterіńіzdі durys baǵalap, joq dep aıtýdy úırenіńіz. Ár nársenі ózіńіzge tym jaqyn qabyldaı bermeńіz;\r\n•	Ózіńіz ózgerte almaıtyn nársenі moıyndańyz jáne keshіrýdі úırenіńіz.\r\n\r\n__5. Medıtsınalyq jaǵdaılar__\r\n\r\nEger sіz fızıkalyq jattyǵýlardy qalypty oryndap, salaýatty ómіr saltyn ustansańyz,  dıetany durys ustasańyz, uıqyńyzdy qalypqa keltіrseńіz, sondaı-aq kúızelіstі jeńe alsańyz, jáne onymen qoımaı álі de ózіńіzdі sharshańqy sezіnýden arylta almasańyz, onda dárіgerdіń keńesіne júgіnіńіz, sebebі, dárіger ǵana sіzdіń medıtsınalyq jaǵdaıyńyzdy naqty anyqtap bere alady.  Múmkіn sіzge arnaıy tekserý nemese emdeý qajet shyǵar.\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nDensaýlyq \r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"530\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nКез келген адамда шаршау сезімі болады. Кейде ондай сезімдер ауыр жұмыс күндерінде, түнгі телебағдарламаларды көргенде, әлеуметтік желілерде ұзақ отырғанда немесе достармен ұзақ уақытқа созылған отырыстардан орын алып жатады. \r\n\r\nБірақ одан бөлек, адамда түсініксіз дел-сал күйлер мен ылғи арылмайтын шаршау сезімдері де болып тұратын жағдайлар кездеседі.  Статистика бойынша, ондай адамдар, әйелдер ішінде 15 пайыз, ал ерлер ішінде 10 пайыз кездесіп жатады екен.  \r\n\r\nЕндеше тұрақты шаршаудың себебі не? Бұл жағдайды қалай оңтайландырамыз?\r\n\r\n__1. Ұйқының нашарлауы__\r\n\r\nҰйқының қанықпауы – шаршау немесе қалжыраудың негізгі себебі болып табылады.\r\n\r\n18 жастан 60 жасқа дейінгі адамдар өздерін сергек әрі тың  сезіну үшін күніне 7-8 сағат ұйықтауы керек. Егер сіз аз ұйықтайтын болсаңыз, онда жұмысқа қабілеттілігіңіз төмендеп, келеңсіз жайттарға да ұрынып қалуыңыз әбден мүмкін. Соныме қатар, бұл сіздің денсаулығыңызға кері әсерін тигізіп,  жүрек-қан тамырлары жүйесінің салмақты  ауруларына әкеп соқтыруы да ғажап емес.\r\n\r\nЕгер сіз қандай да бір себеппен 7-8 сағат бойы ұйықтай алмасаңыз, онда ұйқы режимін дұрыстау үшін біздің кеңестерді қолданып көріңіз.\r\n\r\n• Ылғи бір уақытта ұйықтап, бір уақытта тұрып көріңіз. Осы кестені тіпті демалыс және мереке күндерінде де бұзбаңыз.\r\n• Күндіз ұйықтамаңыз. Бізге денсаулығымыз үшін тәулігіне  7-8 сағаттан артық  ұйқының қажеті шамалы.  Мезгілсіз ұйқы қажетті түнгі ұйқыны қысқартып жібереді. Ондай жағдайда, сіздің ұйқы сегменттеріңізді тұрақтандыру қиынға соғады.\r\n• Егер сіз бір нәрсеге алаңдасаңыз немесе алаңдаушылықтың әсерінен ұйықтай алмасаңыз, төсегіңізден тұрыңыз да ұйқыңыз келгенше қараңғы бөлмеде отырыңыз.  \r\n• Темекіден, алкогольден және кофеиннен аулақ болыңыз. Жатар алдында темекі шекпеуге және ішімдік ішпеуге тырысыңыз, себебі бұл заттар ұйқының сегменттелуіне  себеп болады. Күні бойы Кофеинді сусындарды күндіз пайдаланыңыз, есіңізде болсын,  кофеин өз әсерін бірнеше сағат бойы ғана сақтай алады.\r\n• Егер сіз ұйықтауға байланысты барлық әдеттерді дұрыс қалыптастырсаңыз да ұйықтап тұрғаннан кейін шаршау сезімін сезінсеңіз, онда дәрігермен кеңескеніңіз жөн, себебі ол медициналық проблемалармен байланысты болуы да ғажап емес. Мысалы, ұйқысыздық ауруына шалдығуыңыз мүмкін немесе «мазасыз аяқ синдромы» деп аталатын ауруға тап болып қалуыңыз мүмкін.  \r\n\r\n__2. Мардымсыз тамақтану__\r\n\r\nШаршау мен қалжырауды ретке келтірудің ең қарапайым жолдарының бірі  - тамақ рационын жақсарту  болып табылады. Егер ол салауатты тамақтану құрамымен теңдестірілген болса, онда сіз өзіңізді кәдімгідей жақсы сезінетін боласыз.\r\n\r\n• Ақуызды қажетті деңгейде пайдаланыңыз. Егер де сіз өзіңіздің жасыңызға, жынысыңызға, салмағыңызға сай қажетті мөлшерде тамақтанбасаңыз белгілі бір деңгейде әлсіздікті сезінесіз. \r\n• Тағамның бір бөлігін жеміс-жидек пен көкөніспен толтырыңыз. Әрбір тамақ кезінде көкөністер мен жемістерді жеуге тырысыңыз.\r\n• Сіз қолданатын рационда жарылмаған дән, аршылмаған  күріш, сұлы тәрізді  дәндер болуы керек.\r\n• Құрамында майы аз  немесе майы алынған  сүт өнімдерін пайдаланыңыз. Бұлар сіз тұтынатын калория санын шектеуге көмектеседі.\r\n• Қантқа мойын бұрмаңыз.  Тәттілердің энергияны тез жойып, шаршау сезімдерін жылдамдататыны түсінікті шығар.  Құрамында қант мөлшері өте жоғары тағамдар мен сусындардан аулақ болыңыз.\r\n• Таңғы асты тастамаңыз, әйтпесе сіз өзіңіз үшін маңызды болып табылатын, күні бойы пайдаланатын энергия мен заттекті жеткілікті қабылдай алмай қалуыңыз мүмкін.\r\n\r\n__3. Отыруға негізделен өмір салты__\r\n\r\nСіз шаршаған кезде, өзіңізге  барынша жоғары  релаксация алу үшін ыңғайлы креслоларға жайғасқыңыз келеді.  Алайда,  сіз сәл көбірек қозғалыс жасауға бет бұрсаңыз одан да зор әсерге ие боуыңыз да ғажап емес. \r\n\r\nЗерттеулерге сүйенсек, 20 минуттық дене белсенділігі сіздің энергияңыздың деңгейін айтарлықтай арттыратын көрінеді. Дәрігерлер ересек адамдарға спорттық жаттығулармен кемінде екі жарым сағаттай айналысуға кеңес береді.\r\n\r\nЖүктемені біртіндеп ұлғайту керек. Алғашқыда күнделікті 15 минут жаяу жүруді бастаңыз, содан кейін қарқынды күшейтіп, аптасына бес күн 30-40 минутқа дейін арттырыңыз. Жеңіл жүгіру, жүгіру жолы, суда жүзу, су аэробикасы және велосипедпен сағатына 15 километр жылдамдықпен жүгіру жеңіл шаршауды жеңуге көмектеседі.\r\n\r\n__4. Созылмалы күйзеліс__\r\n\r\nӨмірдегі сан түрлі соқпақтар, ауыр жұмыс немесе сабақ, қарым-қатынастағы қиындықтар, қаржылық мәселелер, отбасылық проблемалар, сондай-ақ тым ауыр жұмыстар физикалық және эмоционалдық шаршауды соқтыратын және ауруға шалдығуға себеп болатын шамадан тыс созылмалы күйзелісті тудыруы мүмкін. \r\n\r\nОндайға ұрынбау үшін мынадай кеңестерді пайдаланып көріңіз:\r\n\r\n•	Стрестің көзін анықтап, оны болдырмаудың жолын табуға тырысыңыз;\r\n•	Қайғы-қасіретке душар ететін немесе теріс эмоциялар тудыратын адамдардан аулақ болуға тырысыңыз;\r\n•	Мүмкіндіктеріңізді дұрыс бағалап, жоқ деп айтуды үйреніңіз. Әр нәрсені өзіңізге тым жақын қабылдай бермеңіз;\r\n•	Өзіңіз өзгерте алмайтын нәрсені мойындаңыз және кешіруді үйреніңіз.\r\n\r\n__5. Медициналық жағдайлар__\r\n\r\nЕгер сіз физикалық жаттығуларды қалыпты орындап, салауатты өмір салтын ұстансаңыз,  диетаны дұрыс ұстасаңыз, ұйқыңызды қалыпқа келтірсеңіз, сондай-ақ күйзелісті жеңе алсаңыз, және онымен қоймай әлі де өзіңізді шаршаңқы сезінуден арылта алмасаңыз, онда дәрігердің кеңесіне жүгініңіз, себебі, дәрігер ғана сіздің медициналық жағдайыңызды нақты анықтап бере алады.  Мүмкін сізге арнайы тексеру немесе емдеу қажет шығар.\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nДенсаулық \r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547207400,'translator',13,NULL,NULL,'Біз неге шаршаймыз және шаршамас үшін не істеген жөн','n','n'),(5,7,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"544\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nSalaýatty ómіr salty degen jattyǵý zaldarynda kóp saǵat boıy jattyǵý nemese tek salat japyraqtarymen ǵana tamaqtaný degendі bіldіrmeıdі. Bіzdіń aıtaıyn degenіmіz, kúndelіktі ómіrde jeńіl qoldanylatyn qarapaıym jáne salaýatty ádetterdі qalaı damytý kerektіgі jaıynda bolmaq.\r\n\r\nBul jerdegі shaǵyn qupııa, azǵantaı ózgerіsterde bolmaq, árıne ol densaýlyq úshіn paıdaly bolyp sanalatyn ózіńnіń kúndelіktі ádetterіńdі ózgertýden bastalady, mysaly, lıfttі paıdalanýdyń ornyna baspaldaqpen túsіp-kóterіlý, jemіs-jıdektі molynan tutyný, kúnde  qosymsha bіr stakan sý іshý nemese shylym shegýdі doǵarý. \r\n\r\nDene jattyǵýlaryn turaqty oryndaý, durys tamaqtaný jáne zııandy ádetterden aýlaq bolý - bul keńesterge súıene otyryp, salaýatty ómіr saltyn qalyptastyrýdyń jańasha іrge tasyn qaıta qalaýǵa bolady.\r\n\r\n__1. Turaqty qozǵalysta ómіr súrіńіz__\r\n\r\nQozǵalyńyz. Anda-sanda ǵana emes, múmkіndіk bolsa kún saıyn qozǵalyp turýǵa tyrysyńyz. Jeńіl sporttyq jattyǵýlar jasaýǵa da bolady, degenmen, boıdaǵy kolorııany basqa da joldarmen jaǵyńýyzǵa bolady: \r\n\r\n• Jumys kezіnde, árіptesіńіzge  elektrondy hat joldaı bermeı ózіne baryp kózbe-kóz sóılesіp qaıtyńyz;\r\n• Avtokólіktі jumys ornynan alshaqtaý jerge toqtatyńyz jáne jarty jolǵa  deıіn jaıaý júrіńіz; \r\n• Lıfttіń ornyna  baspaldaqpen jıі júrіńіz;\r\n• Qozǵalyńyz, úıdі tazalaýmen aınalysyńyz nemese baqshada qyzmet jasańyz;\r\n• Teledıdardyń aldynda kósіlіp otyra berýdіń  ornyna ıt serýendetіńіz nemese balalaryńyzdy ertіp alyp  velosıpedpen qydyryńyz.\r\n\r\n__2. Kez-kelgen usaq-túıek qozǵalystar da mańyzdy__\r\n\r\nBіz kóbіnese otyrýǵa negіzdelgen ómіr saltyna beıіmdelgenbіz. Jumys ústelіmіzde otyramyz, teledıdardyń aldynda, jıyndarda nemese telefonmen sóıleskende otyra salýǵa beıіmdelgenbіz. \r\n\r\nKeıіngі ýaqytta jańasha zertteýler paıda boldy, ıaǵnı, dennіń saýlyǵy úshіn otyrýǵa negіzdelgen ómіr salty zııandy bolyp tabylady eken. Munymen kúresý úshіn ǵalymdar jumys kúnderіnіń іshіnde ár adam ózіne  dálіzde nemese keńse іshіnde azǵantaı 5 mınýttyq serýen uıymdastyrýy qajet eken, osylaı іsteý arqyly árkіm óz densaýlyǵyna aıtarlyqtaı paıda tıgіzetіn kórіnedі.   \r\n\r\nÁrbіr azǵantaı qozǵalys dennіń saýlyǵy úshіn mańyzdy ról atqarady, ıaǵnı sonyń  ózі denedegі artyq kalorııanyń jaǵylýyna aıtarlyqtaı úles qosady. \r\n\r\nEger sіzde artyq salmaq bolsa, kúndelіktі ómіrіńіzge shaǵyn ózgerіster engіzseńіz densaýlyǵyńyz úshіn paıdaly bolýy múmkіn. Negіzіnde, belgіlі bіr zertteýler nátıjesі boıynsha, dene salmaǵyn kem degende  10 paıyz tómendetse, artyq salmaǵy bar adamdardyń arterııalyq qysymy men holesterın deńgeıіn aıtarlyqtaı tómendeıtіnі belgіlі boldy, tіptі odan adam ózіn álde qaıda jaqsy sezіnýіne múmkіndіkter týady eken. \r\n\r\n__3. Durys tamaqtaný máselesі__\r\n\r\nQazіrgі qoǵamda durys tamaqtaný máselesі aıtarlyqtaı pіkіr-talas týdyratyn jaǵdaıǵa aınaldy. Bul taqyryp boıynsha kóptegen teorııalar men keńester paıda boldy, taý-taý kіtaptar men maqalalar jazyldy, osyǵan baılanysty arnaıy ınternet-resýrstary da usynyldy. Degenmen, kóptegen keńester men dıetalar bіr-bіrіne qaıshy kelіp qalýda, bіraq tamaqtaný jaıyndaǵy ǵylym damýyn toqtatqan joq.\r\n\r\nAıta ketetіn eń basty jaıt, bіzdіń tamaq resýrstarymyzda qant  óte kóp, bіzdіń astanatyn tamaq mólsherіmіzde aıtarlyqtaı úlken, munymen barlyq mamandar tolyqtaı kelіsedі, sondyqtan, eń durysy árkelkі tamaqtanǵan jón, qajetіnshe tabıǵı jáne organıkalyq ónіmderdі tutynǵan abzalyraq.\r\n\r\n__4. Aq qannyń aldyn alý kerek!__\r\n\r\nQazіrgі ýaqytta quramynda qanty bar azyq-túlіkten arylý óte qıyn. Olar  táttі sýsyndardan bastap, qurǵaq  tańǵy astyq ónіmderge deıіn kezdesіp jatady. Qant kóbіnese jasyryn túrde konservіlengen shıkі jáne aldyn ala oralǵan taǵamdarda da jıі ushyrasady, tіptі kóptegen adamdar densaýlyǵyna paıdaly dep esepteıtіn jemіs shyryndarynda qant bolady.\r\n\r\nOrtasha eseppen alǵanda adam kúnіne shamamen 22 shaı qasyq qantty tutynady. Profılaktıalyq medıtsınalar Akademııasynyń usynymdary boıynsha, qanttyń kúndelіktі tutynýy áıelderge  alty shaı qasyqtan, erkekter úshіn toǵyzdan  aspaý kerek eken – bul azyq-túlіk  pen sýsyndardy qosa alǵanda.\r\n\r\nQant qabyldaýdy shekteýdіń eń ońaı joly – quramynda qanty bar gazdalǵan sýsyndardy múldem doǵarý kerek.   Sіzdіń tamaqtaný daǵdyńyzdaǵy bul ózgerіster aryqtaýyńyzǵa nemese qalypty salmaq massańyzdy ustap turýyńyzǵa, sondaı-aq, óz kezegіnde, júrek-qantamyr aýrýlarynyń damýynyń aldyn alýǵa, sonymen qatar, semіrіp ketpeýіńіzge jáne dıabetke urynýyńyzǵa belgіlі bіr deńgeıde tosqaýyl bola alady.  \r\n\r\n__5. Tamaq jeý mólsherіńіzdі ózgertіńіz__\r\n\r\nSońǵy 30 jylda azyq-túlіk pen sýsyndar kólemіnіń úlkeıgenі baıqalady. Bul sýpermarkette ǵana emes, sondaı-aq meıramhanalardaǵy túskі astar men stakandarda da, tіptі tońazytqyshtyń ólshemderіnde de qylań berýde! Mіnekeı tamaqtaný mólsherіńіzdі qysqartatyn qarapaıym tásіlderdі qarap kórіńіz:\r\n\r\n• Kólemі kіshіrek tabaqtardy paıdalanyńyz. Sol kezde, ol kózge toly sekіldі kózіnedі, bіraq shyn mánіnde, sіz az mólsherdegі azyqty qabyldaısyz;\r\n\r\n• Ashanadaǵy ústelde tamaqtanýǵa tyrysyńyz, odan sіz asyqpaı sіńіmdі tamaqtanýǵa múmkіndіk alasyz;\r\n\r\n• Turaqty túrde  az mólsherde tamaqtanýǵa daǵdylanyńyz (kemіnde ár tórt saǵat saıyn) іshіńіz. Eger sіz uzaq ýaqyt boıy kóp  tamaq jegen  bolsańyz, artyq tamaqtanýdan aýlaq bolýyńyz óte qıyn.\r\n\r\n__6. Tamaǵyńyzdy tym ásіrelep ketýden aýlaq bolyńyz__\r\n\r\n• Organıkalyq jáne tabıǵı ónіmderdі tańdaý jáne olardy qoldan daıyndaý – óte  tıіmdі tamaqtanýǵa jol ashady.  Quramynda maıy men tuzy kóp, esesіne qajettі nárýyzdary joq qaptalǵan azyq-túlіkten qaraǵanda ol álde-qaıda paıdaly bolmaq.  \r\n• Deneńіzdyń qajettі qorektіk zattardy, dárýmender men mıneraldardy jetkіlіktі alýyna kóz jetkіzý úshіn dáleldengen ekspress erejenі paıdalanyńyz - ásіrelengen ónіmderden barynsha aýlaq bolyńyz.\r\n• Sýretshі bolyńyz jáne kúndelіktі túrlі sary, qyzyl jáne jasyl jemіster men kókónіstermen túrlі-tústі sýretterge aınaldyryńyz.\r\n\r\n__7. Ómіrdі tańdańyz__\r\n\r\nTemekі tartýdan artyq densaýlyqqa zııan tıgіzetіn nárse joq  shyǵar, óıtkenі temekі shegýshіlerdіń jartysynnan kóbі ólіmge nemese múgedektіkke sebep bolady. Temekі shegýdіń qaýpі de sonshalyqty zor, sebebі nashar ádetter álemdegі eń mańyzdy densaýlyq saqtaý problemalarynyń bіrі boldy.\r\n\r\nShylym shegý іshkі aǵzalarǵa áser etý arqyly ómіr súrý uzaqtyǵyn qysqartady, sonymen qatar terіnіń nasharlaýyna alyp keletіn syrtqy qartaıýdy týdyrady. Shylym shegý temekі ájіmderdі, aýyzdyń aınalasyndaǵy ájіmderdі týdyrýy múmkіn, tіster men saýsaqtarǵa sarǵysh tús beredі, qorektіk zattardyń terіsіn aıyrady, terіnі jasartatyn kollagendі buzady.\r\n\r\nDegenmen, bul problemalardy boldyrmaýǵa bolady.\r\n\r\nTemekі shegýden bas tartý úshіn batyldyq pen tabandylyq qajet, óıtkenі temekіnі tastaý jeńіl jol emes, batyl árі aqylǵa qonymdy tańda jasaý kerek. Oń ózgerіsterdіń keıbіrі ońaı júzege asady, keıbіrі bіrte-bіrte bolady, bіraq barlyq ózgerіster sіzdіń densaýlyǵyńyz ben ál-aýqatyńyz úshіn paıdaly bolmaq.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nDensaýlyq \r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"544\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nСалауатты өмір салты деген жаттығу залдарында көп сағат бойы жаттығу немесе тек салат жапырақтарымен ғана тамақтану дегенді білдірмейді. Біздің айтайын дегеніміз, күнделікті өмірде жеңіл қолданылатын қарапайым және салауатты әдеттерді қалай дамыту керектігі жайында болмақ.\r\n\r\nБұл жердегі шағын құпия, азғантай өзгерістерде болмақ, әрине ол денсаулық үшін пайдалы болып саналатын өзіңнің күнделікті әдеттеріңді өзгертуден басталады, мысалы, лифтті пайдаланудың орнына баспалдақпен түсіп-көтерілу, жеміс-жидекті молынан тұтыну, күнде  қосымша бір стакан су ішу немесе шылым шегуді доғару. \r\n\r\nДене жаттығуларын тұрақты орындау, дұрыс тамақтану және зиянды әдеттерден аулақ болу - бұл кеңестерге сүйене отырып, салауатты өмір салтын қалыптастырудың жаңаша ірге тасын қайта қалауға болады.\r\n\r\n__1. Тұрақты қозғалыста өмір сүріңіз__\r\n\r\nҚозғалыңыз. Анда-санда ғана емес, мүмкіндік болса күн сайын қозғалып тұруға тырысыңыз. Жеңіл спорттық жаттығулар жасауға да болады, дегенмен, бойдағы колорияны басқа да жолдармен жағыңуызға болады: \r\n\r\n• Жұмыс кезінде, әріптесіңізге  электронды хат жолдай бермей өзіне барып көзбе-көз сөйлесіп қайтыңыз;\r\n• Автокөлікті жұмыс орнынан алшақтау жерге тоқтатыңыз және жарты жолға  дейін жаяу жүріңіз; \r\n• Лифттің орнына  баспалдақпен жиі жүріңіз;\r\n• Қозғалыңыз, үйді тазалаумен айналысыңыз немесе бақшада қызмет жасаңыз;\r\n• Теледидардың алдында көсіліп отыра берудің  орнына ит серуендетіңіз немесе балаларыңызды ертіп алып  велосипедпен қыдырыңыз.\r\n\r\n__2. Кез-келген ұсақ-түйек қозғалыстар да маңызды__\r\n\r\nБіз көбінесе отыруға негізделген өмір салтына бейімделгенбіз. Жұмыс үстелімізде отырамыз, теледидардың алдында, жиындарда немесе телефонмен сөйлескенде отыра салуға бейімделгенбіз. \r\n\r\nКейінгі уақытта жаңаша зерттеулер пайда болды, яғни, деннің саулығы үшін отыруға негізделген өмір салты зиянды болып табылады екен. Мұнымен күресу үшін ғалымдар жұмыс күндерінің ішінде әр адам өзіне  дәлізде немесе кеңсе ішінде азғантай 5 минуттық серуен ұйымдастыруы қажет екен, осылай істеу арқылы әркім өз денсаулығына айтарлықтай пайда тигізетін көрінеді.   \r\n\r\nӘрбір азғантай қозғалыс деннің саулығы үшін маңызды рөл атқарады, яғни соның  өзі денедегі артық калорияның жағылуына айтарлықтай үлес қосады. \r\n\r\nЕгер сізде артық салмақ болса, күнделікті өміріңізге шағын өзгерістер енгізсеңіз денсаулығыңыз үшін пайдалы болуы мүмкін. Негізінде, белгілі бір зерттеулер нәтижесі бойынша, дене салмағын кем дегенде  10 пайыз төмендетсе, артық салмағы бар адамдардың артериялық қысымы мен холестерин деңгейін айтарлықтай төмендейтіні белгілі болды, тіпті одан адам өзін әлде қайда жақсы сезінуіне мүмкіндіктер туады екен. \r\n\r\n__3. Дұрыс тамақтану мәселесі__\r\n\r\nҚазіргі қоғамда дұрыс тамақтану мәселесі айтарлықтай пікір-талас тудыратын жағдайға айналды. Бұл тақырып бойынша көптеген теориялар мен кеңестер пайда болды, тау-тау кітаптар мен мақалалар жазылды, осыған байланысты арнайы интернет-ресурстары да ұсынылды. Дегенмен, көптеген кеңестер мен диеталар бір-біріне қайшы келіп қалуда, бірақ тамақтану жайындағы ғылым дамуын тоқтатқан жоқ.\r\n\r\nАйта кететін ең басты жайт, біздің тамақ ресурстарымызда қант  өте көп, біздің астанатын тамақ мөлшерімізде айтарлықтай үлкен, мұнымен барлық мамандар толықтай келіседі, сондықтан, ең дұрысы әркелкі тамақтанған жөн, қажетінше табиғи және органикалық өнімдерді тұтынған абзалырақ.\r\n\r\n__4. Ақ қанның алдын алу керек!__\r\n\r\nҚазіргі уақытта құрамында қанты бар азық-түліктен арылу өте қиын. Олар  тәтті сусындардан бастап, құрғақ  таңғы астық өнімдерге дейін кездесіп жатады. Қант көбінесе жасырын түрде консервіленген шикі және алдын ала оралған тағамдарда да жиі ұшырасады, тіпті көптеген адамдар денсаулығына пайдалы деп есептейтін жеміс шырындарында қант болады.\r\n\r\nОрташа есеппен алғанда адам күніне шамамен 22 шай қасық қантты тұтынады. Профилактиалық медициналар Академиясының ұсынымдары бойынша, қанттың күнделікті тұтынуы әйелдерге  алты шай қасықтан, еркектер үшін тоғыздан  аспау керек екен – бұл азық-түлік  пен сусындарды қоса алғанда.\r\n\r\nҚант қабылдауды шектеудің ең оңай жолы – құрамында қанты бар газдалған сусындарды мүлдем доғару керек.   Сіздің тамақтану дағдыңыздағы бұл өзгерістер арықтауыңызға немесе қалыпты салмақ массаңызды ұстап тұруыңызға, сондай-ақ, өз кезегінде, жүрек-қантамыр ауруларының дамуының алдын алуға, сонымен қатар, семіріп кетпеуіңізге және диабетке ұрынуыңызға белгілі бір деңгейде тосқауыл бола алады.  \r\n\r\n__5. Тамақ жеу мөлшеріңізді өзгертіңіз__\r\n\r\nСоңғы 30 жылда азық-түлік пен сусындар көлемінің үлкейгені байқалады. Бұл супермаркетте ғана емес, сондай-ақ мейрамханалардағы түскі астар мен стакандарда да, тіпті тоңазытқыштың өлшемдерінде де қылаң беруде! Мінекей тамақтану мөлшеріңізді қысқартатын қарапайым тәсілдерді қарап көріңіз:\r\n\r\n• Көлемі кішірек табақтарды пайдаланыңыз. Сол кезде, ол көзге толы секілді көзінеді, бірақ шын мәнінде, сіз аз мөлшердегі азықты қабылдайсыз;\r\n\r\n• Асханадағы үстелде тамақтануға тырысыңыз, одан сіз асықпай сіңімді тамақтануға мүмкіндік аласыз;\r\n\r\n• Тұрақты түрде  аз мөлшерде тамақтануға дағдыланыңыз (кемінде әр төрт сағат сайын) ішіңіз. Егер сіз ұзақ уақыт бойы көп  тамақ жеген  болсаңыз, артық тамақтанудан аулақ болуыңыз өте қиын.\r\n\r\n__6. Тамағыңызды тым әсірелеп кетуден аулақ болыңыз__\r\n\r\n• Органикалық және табиғи өнімдерді таңдау және оларды қолдан дайындау – өте  тиімді тамақтануға жол ашады.  Құрамында майы мен тұзы көп, есесіне қажетті нәруыздары жоқ қапталған азық-түліктен қарағанда ол әлде-қайда пайдалы болмақ.  \r\n• Денеңіздың қажетті қоректік заттарды, дәрумендер мен минералдарды жеткілікті алуына көз жеткізу үшін дәлелденген экспресс ережені пайдаланыңыз - әсіреленген өнімдерден барынша аулақ болыңыз.\r\n• Суретші болыңыз және күнделікті түрлі сары, қызыл және жасыл жемістер мен көкөністермен түрлі-түсті суреттерге айналдырыңыз.\r\n\r\n__7. Өмірді таңдаңыз__\r\n\r\nТемекі тартудан артық денсаулыққа зиян тигізетін нәрсе жоқ  шығар, өйткені темекі шегушілердің жартысыннан көбі өлімге немесе мүгедектікке себеп болады. Темекі шегудің қаупі де соншалықты зор, себебі нашар әдеттер әлемдегі ең маңызды денсаулық сақтау проблемаларының бірі болды.\r\n\r\nШылым шегу ішкі ағзаларға әсер ету арқылы өмір сүру ұзақтығын қысқартады, сонымен қатар терінің нашарлауына алып келетін сыртқы қартаюды тудырады. Шылым шегу темекі әжімдерді, ауыздың айналасындағы әжімдерді тудыруы мүмкін, тістер мен саусақтарға сарғыш түс береді, қоректік заттардың терісін айырады, теріні жасартатын коллагенді бұзады.\r\n\r\nДегенмен, бұл проблемаларды болдырмауға болады.\r\n\r\nТемекі шегуден бас тарту үшін батылдық пен табандылық қажет, өйткені темекіні тастау жеңіл жол емес, батыл әрі ақылға қонымды таңда жасау керек. Оң өзгерістердің кейбірі оңай жүзеге асады, кейбірі бірте-бірте болады, бірақ барлық өзгерістер сіздің денсаулығыңыз бен әл-ауқатыңыз үшін пайдалы болмақ.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nДенсаулық \r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547545020,'translator',13,NULL,NULL,'Салауатты өмір салтын сақтау бойынша жеті кеңес','n','n'),(6,8,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"545\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Sýyq túsken ýaqytta adamdardyń kópshіlіgі tumaýratady jáne sýyq tıіp aýyryp jatady. Endeshe bіz aldymen adamǵa nege  sýyq tıedі jáne tumaýdan qalaı qutylýǵa bolatyndyǵy jaıynda áńgіme órbіtetіn bolamyz.__\r\n\r\nSýyq tıýden bolatyn aýrýlar – vırýstardan týyndaıdy: olar rınovırýstardy týdyrady, rınovırýstar bіr zat arqyly nemese kózge kórіnbeıtіn túıіrshіkter bolyp aýa arqyly taralady. Bul vırýstar muryn qýysy men jutqynshaqtaǵy shyryshty qýysqa túsedі, árі sol jerde kóbıedі, sodan qanǵa aralasady, ary qaraı ol adamnyń ımmýnıtetіne  áser beredі: eger ol tómen bolsa, tumaý túrlі sımptomdar men kórіnіs beredі, ıaǵnı: qyzý kóterіledі, bas aýyrady, tamaq aýyrady, muryn bіteledі. \r\n\r\nQurǵaq aýa jabyq jerde bolsyn, ashyq jerde bolsyn aǵzanyń  vırýsqa qarsy turý múmkіndіgіn tómendetedі. Shylymdy jıі shegý de, az shegý de vırýsqa qarsy turýǵa tosqaýyl bolady.  Temekі shegetіnderdіń kópshіlіgі tumaýmen jıі aýyrady.  Olarda tіptі  tumaý asqynyp, bronhıt nemese pnevmonııa sekіldі salmaqty aýrýlar da damıdy. \r\n\r\nTumaý - eń kóp taralatyn ınfektsııalyq aýrý bolyp tabylady. Ol barynsha juqpaly bolyp keledі, ásіrese sımptomdar paıda bolǵannan keıіn alǵashqy 2-4 kúnіnde  ol tez juǵady, árі adamdy ekі apqaǵa deıіn del-sal qylyp ábden qaljyratyp jіberedі. \r\n\r\nBіz tumaýǵa sebep bolatyn kóptegen jaıttardy aıta beremіz, mysaly, sýyq aýa-raıynda jeńіl kıіný, jeldіń ótіnde kóp otyryp qalaý nemese jatyp uıyqtap qalý, jýynyp alyp basymyzdy keptіrmeı syrtqa shyǵyp ketý degen sekіldі. Degenmen, bulardyń bárі tumaýdyń sebepkerі bola bermeıdі eken.  \r\n\r\nTumaý - kóbіnese abamnan adamǵa ınfektsııa arqyly taralady. Ásіrese, tumaýratqan adam túshkіrgende nemese jótelgende onyń aýzynan shyqqan sіlekeı túıіrshіkterі shashyrap aýamen aralasyp, sodan ol shamamen úsh jarym metіr aralyqqa deıіn aýany ınfektsııalap, basqa saý adamdarǵa da juǵady. Odan basqa taǵy bіr joly, ınfektsııa túsken zatty  ustasańyz, sodan keıіn qolyńyzdy aýzyńyzǵa nemese murnyńyzǵa jaqyndatsańyz tumaý sodan da juǵady. Keıbіr adamdar tumaýmen apta boıy aýyrady, keıde tіptі odan da uzaqqa deıіn saýyǵa almaı júredі.\r\n\r\n__Tumaý qansha kúnge deıіn sozylýy múmkіn jáne onyń sımptomdary qandaı bolady? Tumaýdy basqa aýrýlardan qalaı ajyratamyz?__\r\n\r\nTumaýdyń alǵashqy sımptomdary kóbіnese tamaq aýrýymen bastalady, murynnan sý aǵady, murynnyń tynys joldary bіtelіp, adamdy túshkіrte beredі. \r\n\r\nTumaýratqan adam ózіn sharshańqy sezіnedі, tamaǵy aýyrady, jóteledі, basy, bulshyq etterі aýyrsynady, tábetі joǵalady, denesі qyzyp turady. Murynnan suıyq sary mańqa aǵady nemese jasyl túıіrshіkter shyǵyp turady.  Tumaý kóbіnese bіr aptanyń іshіnde qaıtady, bіraq keıbіr jaǵdaıda jazylý protsesі bіrneshe aptaǵa deıіn sozylyp ketýі de múmkіn.   Mundaı jaǵdaılarda aýrýdyń negіzіn tek medıtsınalyq tekserіster júrgіzý arqyly anyqtaýǵa bolady. \r\n\r\nDıagnostıka jasaý úshіn, dárіgerler ádette kózdіń kórіnetіn shyryshty qabattaryn tekseredі. Qajet bolsa, sımptomdar ártúrlі emdeý taktıkasyn talap etetіn basqa aýrýǵa qoldanylmaıtynyna kóz jetkіzý úshіn bórtpelerden tampon alýǵa bolady. Eger sіz nemese  balańyz  3-4 kúnnen keıіn jaqsy bolmasa jáne tumaý sımptomdary qaıtpaı asqynyp bara jatsa, onda, ol sınýsıt, bronhıt jáne taǵy basqa aýrýlarǵa jalǵasyp ketýі  múmkіn.\r\nEger túshkіrý, jótelý sııaqty sımpomdar basqasha sıpatta paıda bolsa, mysaly, belgіlі bіr ósіmdіk nemese úı janýarlarynyń qasyna barǵan kezde nemese jyldyń belgіlі bіr mezgіlіnde qaıtalana berse, onda bul sımptomdar allergııadan bolýy múmkіn. Eger tumaý kezіnde jaǵdaı nasharlap, tynys alý qıyndap nemese tamaqta qyryl kúsheıіp ketse onda ol bronhıldі astma bolyp qalýy da ǵajap emes.\r\n\r\n__Tumaýdy emdeý kerek pe, álde ózdіgіnen jazylýyn kútý kerek pe? Al eger emdeý kerek bolsa onyń qandaı durys joldary bar? Qyzý basatyn dárіlerdі qaıtpek kerek?__\r\n\r\nNegіzі tumaý arnaıy emdeýsіz-aq ózdіgіnen ketedі.  Bіraq, ol keı jaǵdaıda dene qyzýyn kóteredі, denenі aýyrtyp, jaǵymsyz sımptomdarmen de kórіnіs beredі.  Dene qyzýyn túsіrý úshіn jáne aýyrǵandy basý úshіn qyzý tómendetkіsh nemese aýrýyn basatyn dárіler qoldanylady. Qyzýdy tómendetý jáne aýyrsynýdy jeńіldetý úshіn antıpıreozdy jáne analgetıkterdі qoldanýǵa bolady. Kóptegen dárіgerler atsetılsalıtsıl qyshqylyn, sondaı-aq atsetamınofendі nemese ıbýprofendі jáne qabynýǵa qarsy steroıdty emes preparattardy taǵaıyndaıdy. Olar jasyna nemese salmaǵyna sáıkes paıdalaný jónіndegі nusqaýlyqqa sáıkes qabyldanýy tıіs. Sonymen qatar, jıі tunshyǵý sımptomdaryn jeńіldetý úshіn murynǵa tamshylatý nemese spreı túrіnde taǵaıyndalady, sondaı-aq antıgıstamın (antıallergııalyq) preparattar da qoldanylady.\r\n\r\nAl balalarǵa atsetılsalıtsıl qyshqylyn bermeý  kerek, óıtkenі ony kóp qoldansa Reıdіń sındromyna ákelіp soqtyrady, ol óte qaýіptі, arty ólіmge ákelýі múmkіn. Alaıda, ondaı jaǵdaı sırek oryn alyp jatady.\r\n\r\n\'\'__Kіshkentaı balalarǵa qatysty taǵy bіr mańyzdy máselenі aıta ketsek. __\'\'Qazіrgі ýaqytta  kóptegen mamandar, balalarǵa  tamyr taryltatyn   jáne antıgıstamındі dárіlerdі qoldanýdy tolyqtaı maquldamaıdy: sebebі olardyń balaǵa berer oń áserі degendeı emes. Árі, tamyr taryltatyn  dárіler jas sábılerdіń denesіn tіtіrkendіrіp, gallıýnatsııa jáne júrektіk arıtmııasyn qozdyrýy múmіn.  \r\n\r\n__Tumaýdan qorǵaýdyń eń tıіmdі joly qandaı? Kúndelіktі aldyn alý sharalary jetkіlіktі me?__\r\n\r\nEresekterdіń kópshіlіgі joq degende jylyna bіr ret tumaýmen aýyrayp qalady. Al balalar odan jıіrek aýyrady - jylyna segіz nemese odan da kóp ret bolýy múmkіn. Tumaýdyń saldarynan eresekter jumysqa bara almaı jatady, al balalar bolsa mekteptegі sabaqtarynan qalady.  Sondyqtan tumaýdyń  aldyn alý úshіn belgіlі bіr sharalar qabyldaý qajet.\r\n\r\nǴalymdar álі kúnge deıіn tumaýǵa qarsy tıіmdі vaktsınany tappady. Degenmen, tómende berіlgen qarapaıym sharalar sіzderge tumaýdyń aldyn alýǵa  kómektesýі múmkіn, atap aıtqanda:\r\n\r\n• aýrý adamdarmen baılanysty ýaqytsha shekteńіz;\r\n• temekі shekpeńіz (shegetіn bolsańyz azaıtýǵa tyrysyńyz);\r\n• muryndy sіmgіrgennen keıіn qoldaryńyzdy sabyndap, muqııat juyńyz;\r\n• Túshkіrgende nemese jótelgende qaǵaz súrtkіshpen súrtіńіz;\r\n• Jótelgende nemese túshkіrgende aýyzdy jáne muryndy judyryqpen emes alaqanyńyzben jabyńyz.\r\n\r\n===\'\'Sondaı-aq:\'\'===\r\n\r\n• tumaýratqan adammen bіrge oramaldy, ydys-aıaqty, tósek-oryndardy bіrge paıdalanbańyz.  \r\n• Qoldanylǵan qaǵaz oramaldar men maılyqtardy qaıta qoldanbańyz.\r\n\r\n__Kóptegen adamdar tumaýdan qutylý úshіn belgіlі bіr «shóp dárіlerdі»,  dárýmenderdі paıdalanady. Mysaly, ehınatsııa «ımmýnıtettі kóteredі» deıdі. Bul qanshalyqty ras? Bul dárіler tumaý kezіnde ózіnіń oń nátıjesіn bere me?__\r\n\r\nZertteýler nátıjesіne súıensek, ehınatsııa sekіldі ósіmdіkter keremetteı oń áser beredі dep, bіr jaqty qarap sheshіm shyǵara almaımyz. \r\n\r\nMamandar sondaı-aq,  myryshty artyǵymen paıdalaný, s dárýmenіn molynan qoldaný sekіldі amaldardyń tumaýdan qutylýǵa aıtarlyqtaı kómegі tıe bermeıtіnіn de tіlge tıek etedі. Tіptі, bul dárі-dármekterdі kóp qoldansa jaǵymsyz janama áser berіp ketýі de múmkіn eken.\r\n\r\nKez kelgen jaǵdaıda, bıologııalyq belsendі qospalardy, vıtamınder nemese shópterdі qabyldar aldynda dárіgermen keńesý kerek ekenіn umytpaǵan jón.\r\n\r\n__Tumaýdy emdeý úshіn úıde qandaı dárі-dármekterdі paıdalanǵan jón?__\r\n\r\nAdamdar tumaýmen aýyrǵan kezde burynnan túrlі dárіlerdі qoldanady, jalpy yńǵaısyzdyqty joıý úshіn, tumaýratqan kezdegі jaǵdaıdy ońaltý úshіn ózі durys dep tapqan dárі-dármekterdі paıdalanǵan. \r\n\r\nTumaýdy emdeý úshіn qoldanýǵa bolatyn dárіlerdі atap aıtatyn bolsaq:\r\n\r\n• muryn bіtelіp qalǵanda ashý úshіn tuz ertіndіsіn muryn qýysyna tamyzý;\r\n• aýa ylǵaldylyǵyn arttyrý úshіn dymqyldatqyshty paıdalaný;\r\n• terіdegі jaǵymsyzdyqty azaıtý úshіn  murynnyń tómengі bólіgіne vazelın jaǵý;\r\n• tamaqtyń aýrýyn jeńіldetý úshіn jóteldі toqtatýǵa arnalǵan muz kámpıtterdі sorý;\r\n• jergіlіktі aýrýlardy azaıtý úshіn jyly vannany qabyldańyz nemese jylytý jastyqshasyn paıdalanyńyz;\r\n• Jýynatyn bólmenі parlap, vannaǵa ystyq sý toltyryp jýyný. \r\n\r\n__Taýyq sorpasy jaıynda ne aıtýǵa bolady?__\r\n\r\nTaýyq sorpasy sýyq tıgenderdі emdeýdіń qarapaıym halyqtyq ádіsterіnіń bіrі. Adam bul tásіldі 800 jyldan astam ýaqyt  paıdalanyp keledі. Ǵalymdar da osy fenomenge  erekshe qyzyǵýshylyq tanytady.\r\n\r\nTaýyq sorpasynda tsısteın dep atalatyn mańyzdy amın qyshqyly bar. Ǵylymı zertteýler taýyq sorpasynda tsısteınnіń qabyný aýrýlarynyń damýynda aıtarlyqtaı tosqaýyl bolatynyn,  qan kletkalarynyń - aq qan kletkalaryn baqylaýǵa kómektesetіndіgіn kórsettі. Degenmen, buldar tumaýdy emdeý úshіn jetkіlіksіz, sebebі álі kúnge deıіn taýyq etі sýyqty qaıtarady degen naqty derekter joq. Kerіsіnshe, ol jaı sýyqtyń belgіlerіn jeńіldetedі, ásіrese suıyqtyqtardy jáne qajettі qorektіk zattardy qabyldaý arqyly onyń kúshіn arttyrýǵa bolady.\r\n\r\nJalpy alǵanda, taýyq sorpasyna qosymsha sýdyń nemese shyryn sııaqty azyq-túlіktіń jetkіlіktі mólsherіn qosý kerek. Óıtkenі, dene temperatýrasynyń artýy men murynnyń bіtelіp  qalýyna baılanysty bіzdіń denemіz kóp suıyqtyqty joǵaltady, sondyqtan onyń ornyn toltyrý qajet.\r\n\r\n__Dárіgerdі qashan shaqyrý kerek__\r\n\r\nEger ózіńіz nemese  balańyz tumaýdan górі áldeqaıda salmaqty aýrýǵa shaldyqqandaı bolyp sezіnseńіz, dárіgerge qońyraý shalyńyz, jaǵdaı nasharlasa nemese kelesі belgіlerdіń bіrі bolsa:\r\n\r\n• Qaqyryq kóp mólsherde bólіnіp ketse;\r\n• demіkpe bolsa;\r\n• uıqy basa berse/ sharshaǵan sezіm údep ketse;\r\n• tamaq іshkennen keıіn nemese sý іshkennen keıіn qusa berseń;\r\n• bastyń aýrýy, tamaqtyń aýrýy, let aınalasynyń aýrýlary údep bara jatsa;\r\n• jutyný qıyndasa jáne aýyr qabyný belgіlerі baıqalsa;\r\n• Temperatýra 39,3 gradýs nemese odan da joǵary bolyp bara jatsa, nemese temperatýra 38,0 gradýs jáne odan da joǵary kóterіlse jáne ol táýlіkten asyp bara jatsa;\r\n• keýdede nemese asqazanda aýyrsyný baıqalsa;\r\n• moıyndaǵy shyryshty bezder úlkeıіp ketse (lımfa túıіnderі);\r\n• qulaq aýyrsa.\r\n\r\nKóptegen vırýstyq ınfektsııalar sııaqty tumaý da ózіnіń tabıǵı jolymen jazylǵany durys. Tolyq demalý jáne kóp mólsherde sý (shyryn men sýdy) іshý - jaǵdaıdy jeńіldetýі múmkіn.\r\n\r\nKúndelіktі jumys nemese mektepke barý sııaqty turaqty áreketterdі jalǵastyrǵyńyz kelse, bul jaǵdaıyńyzdyń nasharlaýy ekіtalaı. Alaıda, bul ınfektsııa basqa adamdarǵa taralý yqtımaldyǵyn arttyrady. Sondyqtan qalpyna keltіrýge deıіn qoǵamdyq oryndarǵa barýdan ýaqytsha bas tartqan durys.\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına\r\nPaıdaly keńester{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"545\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Суық түскен уақытта адамдардың көпшілігі тұмауратады және суық тиіп ауырып жатады. Ендеше біз алдымен адамға неге  суық тиеді және тұмаудан қалай құтылуға болатындығы жайында әңгіме өрбітетін боламыз.__\r\n\r\nСуық тиуден болатын аурулар – вирустардан туындайды: олар риновирустарды тудырады, риновирустар бір зат арқылы немесе көзге көрінбейтін түйіршіктер болып ауа арқылы таралады. Бұл вирустар мұрын қуысы мен жұтқыншақтағы шырышты қуысқа түседі, әрі сол жерде көбиеді, содан қанға араласады, ары қарай ол адамның иммунитетіне  әсер береді: егер ол төмен болса, тұмау түрлі симптомдар мен көрініс береді, яғни: қызу көтеріледі, бас ауырады, тамақ ауырады, мұрын бітеледі. \r\n\r\nҚұрғақ ауа жабық жерде болсын, ашық жерде болсын ағзаның  вирусқа қарсы тұру мүмкіндігін төмендетеді. Шылымды жиі шегу де, аз шегу де вирусқа қарсы тұруға тосқауыл болады.  Темекі шегетіндердің көпшілігі тұмаумен жиі ауырады.  Оларда тіпті  тұмау асқынып, бронхит немесе пневмония секілді салмақты аурулар да дамиды. \r\n\r\nТұмау - ең көп таралатын инфекциялық ауру болып табылады. Ол барынша жұқпалы болып келеді, әсіресе симптомдар пайда болғаннан кейін алғашқы 2-4 күнінде  ол тез жұғады, әрі адамды екі апқаға дейін дел-сал қылып әбден қалжыратып жібереді. \r\n\r\nБіз тұмауға себеп болатын көптеген жайттарды айта береміз, мысалы, суық ауа-райында жеңіл киіну, желдің өтінде көп отырып қалау немесе жатып ұйықтап қалу, жуынып алып басымызды кептірмей сыртқа шығып кету деген секілді. Дегенмен, бұлардың бәрі тұмаудың себепкері бола бермейді екен.  \r\n\r\nТұмау - көбінесе абамнан адамға инфекция арқылы таралады. Әсіресе, тұмауратқан адам түшкіргенде немесе жөтелгенде оның аузынан шыққан сілекей түйіршіктері шашырап ауамен араласып, содан ол шамамен үш жарым метір аралыққа дейін ауаны инфекциялап, басқа сау адамдарға да жұғады. Одан басқа тағы бір жолы, инфекция түскен затты  ұстасаңыз, содан кейін қолыңызды аузыңызға немесе мұрныңызға жақындатсаңыз тұмау содан да жұғады. Кейбір адамдар тұмаумен апта бойы ауырады, кейде тіпті одан да ұзаққа дейін сауыға алмай жүреді.\r\n\r\n__Тұмау қанша күнге дейін созылуы мүмкін және оның симптомдары қандай болады? Тұмауды басқа аурулардан қалай ажыратамыз?__\r\n\r\nТұмаудың алғашқы симптомдары көбінесе тамақ ауруымен басталады, мұрыннан су ағады, мұрынның тыныс жолдары бітеліп, адамды түшкірте береді. \r\n\r\nТұмауратқан адам өзін шаршаңқы сезінеді, тамағы ауырады, жөтеледі, басы, бұлшық еттері ауырсынады, тәбеті жоғалады, денесі қызып тұрады. Мұрыннан сұйық сары маңқа ағады немесе жасыл түйіршіктер шығып тұрады.  Тұмау көбінесе бір аптаның ішінде қайтады, бірақ кейбір жағдайда жазылу процесі бірнеше аптаға дейін созылып кетуі де мүмкін.   Мұндай жағдайларда аурудың негізін тек медициналық тексерістер жүргізу арқылы анықтауға болады. \r\n\r\nДиагностика жасау үшін, дәрігерлер әдетте көздің көрінетін шырышты қабаттарын тексереді. Қажет болса, симптомдар әртүрлі емдеу тактикасын талап ететін басқа ауруға қолданылмайтынына көз жеткізу үшін бөртпелерден тампон алуға болады. Егер сіз немесе  балаңыз  3-4 күннен кейін жақсы болмаса және тұмау симптомдары қайтпай асқынып бара жатса, онда, ол синусит, бронхит және тағы басқа ауруларға жалғасып кетуі  мүмкін.\r\nЕгер түшкіру, жөтелу сияқты симпомдар басқаша сипатта пайда болса, мысалы, белгілі бір өсімдік немесе үй жануарларының қасына барған кезде немесе жылдың белгілі бір мезгілінде қайталана берсе, онда бұл симптомдар аллергиядан болуы мүмкін. Егер тұмау кезінде жағдай нашарлап, тыныс алу қиындап немесе тамақта қырыл күшейіп кетсе онда ол бронхильді астма болып қалуы да ғажап емес.\r\n\r\n__Тұмауды емдеу керек пе, әлде өздігінен жазылуын күту керек пе? Ал егер емдеу керек болса оның қандай дұрыс жолдары бар? Қызу басатын дәрілерді қайтпек керек?__\r\n\r\nНегізі тұмау арнайы емдеусіз-ақ өздігінен кетеді.  Бірақ, ол кей жағдайда дене қызуын көтереді, денені ауыртып, жағымсыз симптомдармен де көрініс береді.  Дене қызуын түсіру үшін және ауырғанды басу үшін қызу төмендеткіш немесе ауруын басатын дәрілер қолданылады. Қызуды төмендету және ауырсынуды жеңілдету үшін антипиреозды және анальгетиктерді қолдануға болады. Көптеген дәрігерлер ацетилсалицил қышқылын, сондай-ақ ацетаминофенді немесе ибупрофенді және қабынуға қарсы стероидты емес препараттарды тағайындайды. Олар жасына немесе салмағына сәйкес пайдалану жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес қабылдануы тиіс. Сонымен қатар, жиі тұншығу симптомдарын жеңілдету үшін мұрынға тамшылату немесе спрей түрінде тағайындалады, сондай-ақ антигистамин (антиаллергиялық) препараттар да қолданылады.\r\n\r\nАл балаларға ацетилсалицил қышқылын бермеу  керек, өйткені оны көп қолданса Рейдің синдромына әкеліп соқтырады, ол өте қауіпті, арты өлімге әкелуі мүмкін. Алайда, ондай жағдай сирек орын алып жатады.\r\n\r\n\'\'__Кішкентай балаларға қатысты тағы бір маңызды мәселені айта кетсек. __\'\'Қазіргі уақытта  көптеген мамандар, балаларға  тамыр тарылтатын   және антигистаминді дәрілерді қолдануды толықтай мақұлдамайды: себебі олардың балаға берер оң әсері дегендей емес. Әрі, тамыр тарылтатын  дәрілер жас сәбилердің денесін тітіркендіріп, галлюнация және жүректік аритмиясын қоздыруы мүмін.  \r\n\r\n__Тұмаудан қорғаудың ең тиімді жолы қандай? Күнделікті алдын алу шаралары жеткілікті ме?__\r\n\r\nЕресектердің көпшілігі жоқ дегенде жылына бір рет тұмаумен ауыраып қалады. Ал балалар одан жиірек ауырады - жылына сегіз немесе одан да көп рет болуы мүмкін. Тұмаудың салдарынан ересектер жұмысқа бара алмай жатады, ал балалар болса мектептегі сабақтарынан қалады.  Сондықтан тұмаудың  алдын алу үшін белгілі бір шаралар қабылдау қажет.\r\n\r\nҒалымдар әлі күнге дейін тұмауға қарсы тиімді вакцинаны таппады. Дегенмен, төменде берілген қарапайым шаралар сіздерге тұмаудың алдын алуға  көмектесуі мүмкін, атап айтқанда:\r\n\r\n• ауру адамдармен байланысты уақытша шектеңіз;\r\n• темекі шекпеңіз (шегетін болсаңыз азайтуға тырысыңыз);\r\n• мұрынды сімгіргеннен кейін қолдарыңызды сабындап, мұқият жұыңыз;\r\n• Түшкіргенде немесе жөтелгенде қағаз сүрткішпен сүртіңіз;\r\n• Жөтелгенде немесе түшкіргенде ауызды және мұрынды жұдырықпен емес алақаныңызбен жабыңыз.\r\n\r\n===\'\'Сондай-ақ:\'\'===\r\n\r\n• тұмауратқан адаммен бірге орамалды, ыдыс-аяқты, төсек-орындарды бірге пайдаланбаңыз.  \r\n• Қолданылған қағаз орамалдар мен майлықтарды қайта қолданбаңыз.\r\n\r\n__Көптеген адамдар тұмаудан құтылу үшін белгілі бір «шөп дәрілерді»,  дәрумендерді пайдаланады. Мысалы, эхинация «иммунитетті көтереді» дейді. Бұл қаншалықты рас? Бұл дәрілер тұмау кезінде өзінің оң нәтижесін бере ме?__\r\n\r\nЗерттеулер нәтижесіне сүйенсек, эхинация секілді өсімдіктер кереметтей оң әсер береді деп, бір жақты қарап шешім шығара алмаймыз. \r\n\r\nМамандар сондай-ақ,  мырышты артығымен пайдалану, с дәруменін молынан қолдану секілді амалдардың тұмаудан құтылуға айтарлықтай көмегі тие бермейтінін де тілге тиек етеді. Тіпті, бұл дәрі-дәрмектерді көп қолданса жағымсыз жанама әсер беріп кетуі де мүмкін екен.\r\n\r\nКез келген жағдайда, биологиялық белсенді қоспаларды, витаминдер немесе шөптерді қабылдар алдында дәрігермен кеңесу керек екенін ұмытпаған жөн.\r\n\r\n__Тұмауды емдеу үшін үйде қандай дәрі-дәрмектерді пайдаланған жөн?__\r\n\r\nАдамдар тұмаумен ауырған кезде бұрыннан түрлі дәрілерді қолданады, жалпы ыңғайсыздықты жою үшін, тұмауратқан кездегі жағдайды оңалту үшін өзі дұрыс деп тапқан дәрі-дәрмектерді пайдаланған. \r\n\r\nТұмауды емдеу үшін қолдануға болатын дәрілерді атап айтатын болсақ:\r\n\r\n• мұрын бітеліп қалғанда ашу үшін тұз ертіндісін мұрын қуысына тамызу;\r\n• ауа ылғалдылығын арттыру үшін дымқылдатқышты пайдалану;\r\n• терідегі жағымсыздықты азайту үшін  мұрынның төменгі бөлігіне вазелин жағу;\r\n• тамақтың ауруын жеңілдету үшін жөтелді тоқтатуға арналған мұз кәмпиттерді сору;\r\n• жергілікті ауруларды азайту үшін жылы ваннаны қабылдаңыз немесе жылыту жастықшасын пайдаланыңыз;\r\n• Жуынатын бөлмені парлап, ваннаға ыстық су толтырып жуыну. \r\n\r\n__Тауық сорпасы жайында не айтуға болады?__\r\n\r\nТауық сорпасы суық тигендерді емдеудің қарапайым халықтық әдістерінің бірі. Адам бұл тәсілді 800 жылдан астам уақыт  пайдаланып келеді. Ғалымдар да осы феноменге  ерекше қызығушылық танытады.\r\n\r\nТауық сорпасында цистеин деп аталатын маңызды амин қышқылы бар. Ғылыми зерттеулер тауық сорпасында цистеиннің қабыну ауруларының дамуында айтарлықтай тосқауыл болатынын,  қан клеткаларының - ақ қан клеткаларын бақылауға көмектесетіндігін көрсетті. Дегенмен, бұлдар тұмауды емдеу үшін жеткіліксіз, себебі әлі күнге дейін тауық еті суықты қайтарады деген нақты деректер жоқ. Керісінше, ол жай суықтың белгілерін жеңілдетеді, әсіресе сұйықтықтарды және қажетті қоректік заттарды қабылдау арқылы оның күшін арттыруға болады.\r\n\r\nЖалпы алғанда, тауық сорпасына қосымша судың немесе шырын сияқты азық-түліктің жеткілікті мөлшерін қосу керек. Өйткені, дене температурасының артуы мен мұрынның бітеліп  қалуына байланысты біздің денеміз көп сұйықтықты жоғалтады, сондықтан оның орнын толтыру қажет.\r\n\r\n__Дәрігерді қашан шақыру керек__\r\n\r\nЕгер өзіңіз немесе  балаңыз тұмаудан гөрі әлдеқайда салмақты ауруға шалдыққандай болып сезінсеңіз, дәрігерге қоңырау шалыңыз, жағдай нашарласа немесе келесі белгілердің бірі болса:\r\n\r\n• Қақырық көп мөлшерде бөлініп кетсе;\r\n• демікпе болса;\r\n• ұйқы баса берсе/ шаршаған сезім үдеп кетсе;\r\n• тамақ ішкеннен кейін немесе су ішкеннен кейін құса берсең;\r\n• бастың ауруы, тамақтың ауруы, лет айналасының аурулары үдеп бара жатса;\r\n• жұтыну қиындаса және ауыр қабыну белгілері байқалса;\r\n• Температура 39,3 градус немесе одан да жоғары болып бара жатса, немесе температура 38,0 градус және одан да жоғары көтерілсе және ол тәуліктен асып бара жатса;\r\n• кеудеде немесе асқазанда ауырсыну байқалса;\r\n• мойындағы шырышты бездер үлкейіп кетсе (лимфа түйіндері);\r\n• құлақ ауырса.\r\n\r\nКөптеген вирустық инфекциялар сияқты тұмау да өзінің табиғи жолымен жазылғаны дұрыс. Толық демалу және көп мөлшерде су (шырын мен суды) ішу - жағдайды жеңілдетуі мүмкін.\r\n\r\nКүнделікті жұмыс немесе мектепке бару сияқты тұрақты әрекеттерді жалғастырғыңыз келсе, бұл жағдайыңыздың нашарлауы екіталай. Алайда, бұл инфекция басқа адамдарға таралу ықтималдығын арттырады. Сондықтан қалпына келтіруге дейін қоғамдық орындарға барудан уақытша бас тартқан дұрыс.\r\n\r\n__Тегтер:__\r\n\r\nДенсаулық\r\nМедицина\r\nПайдалы кеңестер{LANG}',0,NULL,1547547720,'translator',12,NULL,NULL,'Тұмау: қалай алдын аламыз және онымен қалай күресеміз','n','n'),(7,9,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"546\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEmshek sútі - balanyń tek  fızıkalyq caýlyǵyn nyǵaıtýmen ǵana shektelmeıdі. Kóp jylǵy zertteýler (bіrneshe jyldar boıy belgіlі toptardyń zerttegen zertteýlerі) dáleldegendeı, emshek sútі bala ómіrіnіń kóptegen salalaryna, sonyń іshіnde psıhoáleýmettіk jaǵyna oń áserіn beretіn kórіnedі. Brıtandyq Medıtsınalyq Jýrnalda jarııalanǵan bіr zertteý eńbegіnіń nátıjecі boıynsha cábı shaǵynda emshek sútіmen jetkіlіktі qorektengen adamdar áleýmettіk jáne mansaptyq satylarda, calyctyrmaly túrde áldeqaıda alda bolady eken.\r\n\r\n«Emshek sútі adamnyń búkіl ómіrіne áser etedі. Árі ol balanyń erkіn tez jetіlіp ketýіne yqpal etedі, sondaı-aq, eceıýіne jáne salaýatty ómіr saltyn damytýyna aıtarlyqtaı múmkіndіkterіn arttyrady», - deıdі Londonnyń Ýnıvercıtettіk kolledjіnіń ǵylymı qyzmetkerі zertteý eńbegіnіń avtory Amanda Seker.\r\n\r\nǴalymdar baqylaý obektіlerі etіp 1958 jáne 1970 jyldary dúnıege kelgen 32 myńǵa jýyq balany qadaǵalady. Ekі top boıynsha salystyrý bіrneshe ólshemderge, densaýlyq jaǵdaıyna, akademııalyq kórsetkіshterge, tanymdyq daǵdylarǵa, áleýmettіk mártebege sáıkes júrgіzіldі. Bul tek bul tekserý olar 33 jasqa tolǵansha jalǵasty.\r\n\r\nZertteý nátıjesіnde, 1958 jyly bosanǵan áıelderdіń úshten ekіsі ǵana omyraý sútіmen emіzýdі jón kórdі, ıaǵnı 1970 jyly analardyń tek 36 paıyzy ǵana balalaryn emshek sútіmen qorektendіrdі. Týǵan jerіne jáne basqa da jaǵdaılarǵa qaramastan, balalyq shaǵynda emshek sútіne toıynyp ósken  balalar ózderіnіń áleýmettіk mártebesіn jaqsartý múmkіndіgіne ıe boldy.\r\n\r\nEsepteýler nátıjesіnde, emshek sútі áleýmettіk baspaldaqtyń 24 paıyzǵa kóterіlý múmkіndіgіn arttyrady jáne áleýmettіk statýstyń 20 paıyzǵa tómendeý yqtımaldyǵyn azaıtady. Bala kezіndegі emshek sútіnіń tıіmdіlіgі 36 paıyzǵa artty, al balada ıntellekttіń odan árі jaqsy kórsetkіshterі jáne stress deńgeıі tómen boldy.\r\n\r\nSarapshylar atap ótkendeı, emshek sútі mıdyń damýyna kómektesedі, bul óz kezegіnde, ıntellekttіń ulǵaıýyna yqpal etedі jáne áleýmettіk ıerarhııanyń damýyna áser beredі. Alaıda, ǵalymdar emshek sútіnіń ózі osyndaı áserge ıe bola ma, álde balanyń anasymen baılanysty ma ony naqty anyqtaı alǵan joq.\r\n\r\nDúnıejúzіlіk densaýlyq saqtaý uıymy (DDSU) balanyń alǵashqy alty aıyna deıіn tek qana emshek sútіmen emіzýdі usyndy. 6 aıdan keıіn balaǵa  tıіstі qosymsha taǵamdardy berýge bolady. Ǵalymdar nárestenіń ekі jasyna deıіn, tіptі odan da uzaǵyraq emіzýdі toqtatpaǵan durys deıdі. DDSU sarapshylarynyń pіkіrіnshe, januıalardyń 90 paıyzy osy erejenі saqtasa, myńdaǵan nárestenіń túrlі sebepterden shetіneýі tolastar edі, 13 mıllıard dollar kólemіndegі medıtsınalyq shyǵyndar syrap bolmas edі deıdі. Sarapshylardyń aıtýynsha, nárestelerdі emshek sútіmen emіzý, ásіrese ınfektsııadan qorǵanýǵa jaqsy kómektemegіn beredі eken, óıtkenі antıdene men gormondardyń kópshіlіgі  emý kezіnde anasynan balaǵa berіledі. Emshek emgen náresteler astma, dıareıa, qulaq ınfektsııalary jáne 2 tıptі qant dıabetі sııaqty aýrýlarmen sırek aýyrady eken.\r\n\r\nJalpy omyraý sútіmen azyqtaný  sábı úshіn ǵana emes, onyń anasy úshіn de asa paıdaly bolyp tabylady.  Emіzý áıelderdіń 10-15 paıyzynda kezdesetіn qant dıabetі, sút bezі qaterlі іsіgі, jatyr moıny obyry jáne bosanǵannan keıіngі depressııa sııaqty aýrýlardyń týyndaý qaýpіn azaıtady, jáne ana men bala arasyndaǵy baılanysty kúsheıtedі, sonymen qatar azyq-túlіk ónіmderіne ketetіn shyǵyndardy da únemdeýge kómektesedі.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"546\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nЕмшек сүті - баланың тек  физикалық cаулығын нығайтумен ғана шектелмейді. Көп жылғы зерттеулер (бірнеше жылдар бойы белгілі топтардың зерттеген зерттеулері) дәлелдегендей, емшек сүті бала өмірінің көптеген салаларына, соның ішінде психоәлеуметтік жағына оң әсерін беретін көрінеді. Британдық Медициналық Журналда жарияланған бір зерттеу еңбегінің нәтижеcі бойынша cәби шағында емшек сүтімен жеткілікті қоректенген адамдар әлеуметтік және мансаптық сатыларда, cалыcтырмалы түрде әлдеқайда алда болады екен.\r\n\r\n«Емшек сүті адамның бүкіл өміріне әсер етеді. Әрі ол баланың еркін тез жетіліп кетуіне ықпал етеді, сондай-ақ, еcеюіне және салауатты өмір салтын дамытуына айтарлықтай мүмкіндіктерін арттырады», - дейді Лондонның Универcитеттік колледжінің ғылыми қызметкері зерттеу еңбегінің авторы Аманда Сэкер.\r\n\r\nҒалымдар бақылау объектілері етіп 1958 және 1970 жылдары дүниеге келген 32 мыңға жуық баланы қадағалады. Екі топ бойынша салыстыру бірнеше өлшемдерге, денсаулық жағдайына, академиялық көрсеткіштерге, танымдық дағдыларға, әлеуметтік мәртебеге сәйкес жүргізілді. Бұл тек бұл тексеру олар 33 жасқа толғанша жалғасты.\r\n\r\nЗерттеу нәтижесінде, 1958 жылы босанған әйелдердің үштен екісі ғана омырау сүтімен емізуді жөн көрді, яғни 1970 жылы аналардың тек 36 пайызы ғана балаларын емшек сүтімен қоректендірді. Туған жеріне және басқа да жағдайларға қарамастан, балалық шағында емшек сүтіне тойынып өскен  балалар өздерінің әлеуметтік мәртебесін жақсарту мүмкіндігіне ие болды.\r\n\r\nЕсептеулер нәтижесінде, емшек сүті әлеуметтік баспалдақтың 24 пайызға көтерілу мүмкіндігін арттырады және әлеуметтік статустың 20 пайызға төмендеу ықтималдығын азайтады. Бала кезіндегі емшек сүтінің тиімділігі 36 пайызға артты, ал балада интеллекттің одан әрі жақсы көрсеткіштері және стресс деңгейі төмен болды.\r\n\r\nСарапшылар атап өткендей, емшек сүті мидың дамуына көмектеседі, бұл өз кезегінде, интеллекттің ұлғаюына ықпал етеді және әлеуметтік иерархияның дамуына әсер береді. Алайда, ғалымдар емшек сүтінің өзі осындай әсерге ие бола ма, әлде баланың анасымен байланысты ма оны нақты анықтай алған жоқ.\r\n\r\nДүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) баланың алғашқы алты айына дейін тек қана емшек сүтімен емізуді ұсынды. 6 айдан кейін балаға  тиісті қосымша тағамдарды беруге болады. Ғалымдар нәрестенің екі жасына дейін, тіпті одан да ұзағырақ емізуді тоқтатпаған дұрыс дейді. ДДСҰ сарапшыларының пікірінше, жанұялардың 90 пайызы осы ережені сақтаса, мыңдаған нәрестенің түрлі себептерден шетінеуі толастар еді, 13 миллиард доллар көлеміндегі медициналық шығындар сырап болмас еді дейді. Сарапшылардың айтуынша, нәрестелерді емшек сүтімен емізу, әсіресе инфекциядан қорғануға жақсы көмектемегін береді екен, өйткені антидене мен гормондардың көпшілігі  ему кезінде анасынан балаға беріледі. Емшек емген нәрестелер астма, диарея, құлақ инфекциялары және 2 типті қант диабеті сияқты аурулармен сирек ауырады екен.\r\n\r\nЖалпы омырау сүтімен азықтану  сәби үшін ғана емес, оның анасы үшін де аса пайдалы болып табылады.  Емізу әйелдердің 10-15 пайызында кездесетін қант диабеті, сүт безі қатерлі ісігі, жатыр мойны обыры және босанғаннан кейінгі депрессия сияқты аурулардың туындау қаупін азайтады, ана мен бала арасындағы байланысты күшейтеді, сонымен қатар азық-түлік өнімдеріне кететін шығындарды да үнемдеуге көмектеседі.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547549580,'translator',17,NULL,NULL,'Баланың болашақтағы әлеуметтік мәcелелеріне, мақcат-мұратына жетуіне емізу айтарлықтай әсер етеді','n','n'),(8,10,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"547\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nShvetsııadaǵy Karolinska Institutet-tyń jańa zertteýlerі boıynsha muryn arqyly tynys alý sіzdіń jadyńyzdy jaqsarta alatyn kórіnedі. Ǵalymdar 19-25 jas aralyǵyndaǵy 24 qatysýshydan  muryn arqyly tynys aldyryp bіletіn jáne bіlmeıtіn  ıіsterіn ajyratyp aıtýyn surady, keıіn dál osylaı aýyzben dem aldyrdy.  Zertteý nátıjesіnde, qatysýshylar aýyzyn jaýyp turyp tynys alǵanda sezgen ıіsterіn bіr saǵat úzіlіsten  keıіn dál sol kúıіnde ekі ese jaqsyraq esterіnde ustaǵan eken. \r\n\r\nǴalymdardyń uıǵarymynsha, muryn arqyly tynys alý adamnyń este saqtaý qabіletіn aıtarlyqtaı jaqsartady, basqa da  keıіngі zertteýlerge súıensek murynmen dem alý bіr nársenі tez tanýǵa múmkіndіk beretіn kórіnedі. Osylaısha, muryn arqyly tynys alsa, adam  obektіnі jadyna jaqsy saqtap,  esіne ońaı túsіretіnі dáleldendі.\r\n\r\nShvedtіk zertteýdі basqarǵan Professor Artın Arshamıan, Neuroscience (JNeurosci) jýrnalynda jarııalanǵan maqalasynda bylaı deıdі: «Eske túsіrý úsh negіzgі kezeńnen ótedі: kodtaý, naqtylaý jáne ajyraý. Muryn arqyly tynys alý, aýyz arqyly tynys alýmen salystyrmaly túrde qaraǵanda bekіtý kezeńіnde barynsha keń órіs beredі. Budan túıerіmіz, adam estelіkterі men jańashyldyqtardy naqtylaý kezeńіnde muryn arqyly tynys alý mańyzdy kezeńnіń rólіn atqarady. Ekіnshіden, muryn arqyly tynys alýdan  júıke tetіkterі іske qosylýy múmkіn».\r\n\r\nSonymen qatar, kóptegen basqa da zertteýler nátıjesі boıynsha, ıіs sezý múmkіndіgіnen aıyrylý Altsgeımer aýrýynyń alǵashqy belgіlerіnіń bіrі bolýy múmkіn ekenі anyqtady. Professor Arshamıan bul «tynys alýdyń alǵashqy dálelі epızodtyq jadty kúsheıtýge tіkeleı áser etedі, bul negіzgі kognıtıvtіk fýnktsııalar tynys tsıklі arqyly modýlıatsııalanǵanyn dáleldeıdі» degen pіkіrіn de tіlge tıek etedі.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter:__\r\nDensaýlyq \r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"547\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nШвециядағы Karolinska Institutet-тың жаңа зерттеулері бойынша мұрын арқылы тыныс алу сіздің жадыңызды жақсарта алатын көрінеді. Ғалымдар 19-25 жас аралығындағы 24 қатысушыдан  мұрын арқылы тыныс алдырып білетін және білмейтін  иістерін ажыратып айтуын сұрады, кейін дәл осылай ауызбен дем алдырды.  Зерттеу нәтижесінде, қатысушылар ауызын жауып тұрып тыныс алғанда сезген иістерін бір сағат үзілістен  кейін дәл сол күйінде екі есе жақсырақ естерінде ұстаған екен. \r\n\r\nҒалымдардың ұйғарымынша, мұрын арқылы тыныс алу адамның есте сақтау қабілетін айтарлықтай жақсартады, басқа да  кейінгі зерттеулерге сүйенсек мұрынмен дем алу бір нәрсені тез тануға мүмкіндік беретін көрінеді. Осылайша, мұрын арқылы тыныс алса, адам  объектіні жадына жақсы сақтап,  есіне оңай түсіретіні дәлелденді.\r\n\r\nШведтік зерттеуді басқарған Профессор Артин Аршамян, Neuroscience (JNeurosci) журналында жарияланған мақаласында былай дейді: «Еске түсіру үш негізгі кезеңнен өтеді: кодтау, нақтылау және ажырау. Мұрын арқылы тыныс алу, ауыз арқылы тыныс алумен салыстырмалы түрде қарағанда бекіту кезеңінде барынша кең өріс береді. Бұдан түйеріміз, адам естеліктері мен жаңашылдықтарды нақтылау кезеңінде мұрын арқылы тыныс алу маңызды кезеңнің рөлін атқарады. Екіншіден, мұрын арқылы тыныс алудан  жүйке тетіктері іске қосылуы мүмкін».\r\n\r\nСонымен қатар, көптеген басқа да зерттеулер нәтижесі бойынша, иіс сезу мүмкіндігінен айырылу Альцгеймер ауруының алғашқы белгілерінің бірі болуы мүмкін екені анықтады. Профессор Аршамян бұл «тыныс алудың алғашқы дәлелі эпизодтық жадты күшейтуге тікелей әсер етеді, бұл негізгі когнитивтік функциялар тыныс алу циклі арқылы модуляцияланғанын дәлелдейді» деген пікірін де тілге тиек етеді.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nДенсаулық \r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547550660,'translator',12,NULL,NULL,'Мұрын арқылы тыныс алу есте сақтау қабілеті үшін пайдалы болып танылды','n','n'),(9,11,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"548\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBrazılııalyq dárіgerler álemde tuńǵysh ret ınsýlttan qaıtys bolǵan áıeldіń jatyryn bacqa áıelge sáttі transplantatsııalady, keıіnnen ol áıelden saý bala týylǵan. Ana bolǵan 32 jastaǵy áıedіń mamandyǵy pcıholog, ol ekctrakorporaldі uryqtandyrý arqyly júktі boldy. Jatyr ıncýlttan kóz jumǵan, úsh bala bocanǵan 45 jastaǵy áıeldіkі bolǵan. \r\n\r\nBuryndary ocyndaı  jaǵdaı 11 ret oryn alǵan, bіraq olar tіrі donorlardan  - ádette týystarynan nemese doctarynan alynǵan. Bul ádіstі alǵash ret bіrneshe jyl buryn shved dárіgerі Mett Brannstorm synap kórgen, keıіn ol osyndaı jolmen segіz balanyń týylýyna kómektesken. AQSh-ta, Chehııa men Túrkııada ólі donordan alynǵan jatyrdy transplantatsııalaý júrgіzіldі, alaıda bul jaǵdaılarda uryqtandyrý jáne keıіn áıeldіń júktі bolýy sátsіz boldy.\r\n\r\nQaıtyc bolǵan  donordan alynǵan jatyrmen cáttі bocanǵan áıel kecer tіlіgі arqyly bocandy.  Bocanyp alǵannan keıіn organnyń úılecpeıіne qarcy  tsıtotoksıkalyq dárіlerdі qajetcіnbeý úshіn transplantatsııalanǵan jatyr alynyp tactaldy.  2017 jyly jeltoqsanda dúnıege salaýatty qyz keldі, al bіr jyldan soń ana men balanyń densaýlyǵy edáýіr jaqcaryp kettі. Nátıjelerі Lancet atty bedeldі medıtsınalyq jýrnalynda jarııalandy. Brazılııalyq ǵalymdar taǵy da osyndaı ekі transplantatsııalaýdy josparlap otyr.\r\n\r\nOsy tehnologııanyń erekshelіgі, jatyrdyń transplantatsııasynan buryn jatyr az mólsherde qanmen qamtamasyz etіlіp, 8 saǵat boıy turýy kerek eken, bul organnyń ómіr súrý deńgeıіnіń qanshalyq ekenіn bіldіredі. Bul zertteý reprodýktıvtі organdarmen medıtsınalyq problemalary bar áıelderdіń reprodýktıvtі qajettіlіkterіn qanaǵattandyrýdyń jańa perspektıvalaryn ashady. Ekіnshі jaǵynan, uryqtandyrý úrdіsterіn jáne adam embrıondaryn ımplantatsııalaýdy, sondaı-aq júktіlіktіń jalpy úrdіsіn jáne adamnyń kóbeıýіnіń qupııasyn zertteýge arnalǵan bіregeı múmkіndіkter ashady.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\n\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"548\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБразилиялық дәрігерлер әлемде тұңғыш рет инсульттан қайтыс болған әйелдің жатырын баcқа әйелге сәтті трансплантациялады, кейіннен ол әйелден сау бала туылған. Ана болған 32 жастағы әйедің мамандығы пcихолог, ол экcтракорпоральді ұрықтандыру арқылы жүкті болды. Жатыр инcульттан көз жұмған, үш бала боcанған 45 жастағы әйелдікі болған. \r\n\r\nБұрындары оcындай  жағдай 11 рет орын алған, бірақ олар тірі донорлардан  - әдетте туыстарынан немесе доcтарынан алынған. Бұл әдісті алғаш рет бірнеше жыл бұрын швед дәрігері Мэтт Браннсторм сынап көрген, кейін ол осындай жолмен сегіз баланың туылуына көмектескен. АҚШ-та, Чехия мен Түркияда өлі донордан алынған жатырды трансплантациялау жүргізілді, алайда бұл жағдайларда ұрықтандыру және кейін әйелдің жүкті болуы сәтсіз болды.\r\n\r\nҚайтыc болған  донордан алынған жатырмен cәтті боcанған әйел кеcер тілігі арқылы боcанды.  Боcанып алғаннан кейін органның үйлеcпейіне қарcы  цитотоксикалық дәрілерді қажетcінбеу үшін трансплантацияланған жатыр алынып таcталды.  2017 жылы желтоқсанда дүниеге салауатты қыз келді, ал бір жылдан соң ана мен баланың денсаулығы едәуір жақcарып кетті. Нәтижелері Lancet атты беделді медициналық журналында жарияланды. Бразилиялық ғалымдар тағы да осындай екі трансплантациялауды жоспарлап отыр.\r\n\r\nОсы технологияның ерекшелігі, жатырдың трансплантациясынан бұрын жатыр аз мөлшерде қанмен қамтамасыз етіліп, 8 сағат бойы тұруы керек екен, бұл органның өмір сүру деңгейінің қаншалық екенін білдіреді. Бұл зерттеу репродуктивті органдармен медициналық проблемалары бар әйелдердің репродуктивті қажеттіліктерін қанағаттандырудың жаңа перспективаларын ашады. Екінші жағынан, ұрықтандыру үрдістерін және адам эмбриондарын имплантациялауды, сондай-ақ жүктіліктің жалпы үрдісін және адамның көбеюінің құпиясын зерттеуге арналған бірегей мүмкіндіктер ашады.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер__\r\n\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1547777640,'translator',12,NULL,NULL,'Тұңғыш рет қайтыc болған донордың жатырын cалған әйелден бала туылды','n','n'),(10,12,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"558\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nSońǵy ýaqyttaǵy zertteýler boıynsha, eger de júktі áıelder erte kezeńіnde nemese keıіngі ýaqyttarda ftalat dep atalatyn óte keń taralǵan hımııalyq zattyń áserіne  ushyraǵan bolsa,  olardyń bolashaq sábılerіnіń sóıleýі kesheýіldeıdі eken.\r\n\r\nFtalattar  kóptegen ónіmderdіń san-alýan túrlerіnіń quramynda bolady, olar aerozoldі oraýyshtaǵy tyrnaqqa jáne shashqa arnalǵan laktarda,  edenge arnalǵan vınıldі japqyshtardyń quramdarynda da bolatyn kórіnedі.  Plastıfıkatorlar retіnde olar materıaldardy óte shydamdy etіp turady; erіtkіshter retіnde (erіtkіshter) olar basqa zattardy ajyratýǵa múmkіndіk beredі.\r\n\r\nJańa zertteýler barysynda ǵalymdar qaı balanyń anasy dıbýtılftalattyń (DBP) jáne býtılbenzılftalatynyń joǵary deńgeıdegі áserіne ushyraǵan bolsa, olardyń balalary shamamen 3 jasyna deıіn  sóıleı almaıdy eken, ıaǵnı  balalardyń 30 paıyzdan astamy osyndaı degen sóz. Atalmysh hımııalyq zattar eskі vınıldіk eden japqyshtarynda, kosmetıkalyq ónіmderde jáne plastıkalyq oıynshyqtarda kezdesedі eken.\r\n\r\nDBP jáne BBP analardaǵy júktіlіktіń bastapqy kezeńіnde testosteron deńgeıіn tómendetedі. Bul balalardyń zııatkerlіk damýyna qalaı áser etýі múmkіn. Buǵan deıіngі baqylanǵan zertteýler boıynsha  ftalattar men ósіmnіń tejelýіnіń arasyndaǵy baılanys,  IQ jáne erlerdіń jynys múshelerіnіń damymaýy arasyndaǵy baılanystan tómen bolǵan. Olar kúndelіktі ómіrde jıі kezdesetіn bolǵandyqtan bіz olardyń áserіne jıі ushyrap jatamyz.\r\n\r\nKóptegen ónіmderde DBP jáne BBP-dyń paıdalanylýyna tyıym salynady, bіraq olardyń uzaq ómіrlіk tsıkldary bar. Mysaly, vınıldі edendі 20-30 jyl boıy qoldanýǵa jaramdy, ıaǵnı adamdar olardyń áserіne uzaq ýaqyt boıy erіksіz túrde ushyrap otyrady. Sonymen qatar, ftalattar kóbіnese jabyq jerlerdegі aýada, shańda, tamaq pen sýda kezdesedі, óıtkenі olar aýaǵa  erkіn taralady.\r\n\r\nBul hımııalyq zattarǵa urynýdan saqtaný úshіn  - alatyn zatyńyzdy ftalattyń joqtyǵyn kórsetetіn japsyrmamen alý kerek nemese zatbelgіdegі ıngredıentter tіzіmіn muqııat oqyp shyǵý qajet. Alaıda, bul hımııalyq zattarmen baılanysty múldem toqtatýdyń bіrden bіr joly emes.\r\n\r\nÓnіmder men olardyń quramyndaǵy hımııalyq zattar týraly aqparatty naqty alý qıyndyq týdyryp jatady.  Sondyqtan jaqsartylǵan tańbalaý júıesі qajet. Bіrqatar elderde tyıym salynǵan ftalattar basqa hımııalyq zattarmen almastyryldy, degenmen olardyń da adam densaýlyǵyna tıgіzer áserі máz emes.\r\n\r\nKeıbіr óndіrýshіler,  «qaskóı zań buzýshylar» qatarynan shyqty.  Alaıda, keıbіr jaǵdaılarda, olardyń áreketterі az ǵana ózgerіstermen shekteldі, bіraq sońǵy ónіmder álі de qaýіptі gormonaldy belsendіlіktі saqtap tur.\r\n\r\nJoǵaryda atalǵan zertteý Shvetsııa men Amerıka Qurama Shtattarynda uzaq merzіmdі zertteýler arqyly júzege asty, Shvetsııada 1000-ǵa jýyq analar, al Qurama Shtattarda 370 adam qatysyp olardyń balalary tekserіldі. \r\nAta-analardan balalarynyń 30-dan 37 aıǵa deıіn qansha sóz aıtqany suraldy. 50 nemese odan da az sózderdі túsіngen balalar tіl damýy tejelgen dep sanaldy.\r\n\r\nZertteýshіler balalardyń sóıleýdegі kіdіrіsі 10 paıyzynda, kóbіnese, qyzdardan górі er balalaarda kezdesetіnіn aıtty.\r\nZertteý derekterіne sáıkes júktіlіktіń 10-aptasynda analardan jınalǵan nesep úlgіlerі ftalattyń áser etýі men sóıleý damýynyń keshіgýі arasyndaǵy baılanysty anyqtady.\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\n\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"558\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nСоңғы уақыттағы зерттеулер бойынша, егер де жүкті әйелдер ерте кезеңінде немесе кейінгі уақыттарда фталат деп аталатын өте кең таралған химиялық заттың әсеріне  ұшыраған болса,  олардың болашақ сәбилерінің сөйлеуі кешеуілдейді екен.\r\n\r\nФталаттар  көптеген өнімдердің сан-алуан түрлерінің құрамында болады, олар аэрозольді орауыштағы тырнаққа және шашқа арналған лактарда,  еденге арналған винильді жапқыштардың құрамдарында да болатын көрінеді.  Пластификаторлар ретінде олар материалдарды өте шыдамды етіп тұрады; еріткіштер ретінде (еріткіштер) олар басқа заттарды ажыратуға мүмкіндік береді.\r\n\r\nЖаңа зерттеулер барысында ғалымдар қай баланың анасы дибутилфталаттың (ДБП) және бутилбензилфталатының жоғары деңгейдегі әсеріне ұшыраған болса, олардың балалары шамамен 3 жасына дейін  сөйлей алмайды екен, яғни  балалардың 30 пайыздан астамы осындай деген сөз. Аталмыш химиялық заттар ескі винилдік еден жапқыштарында, косметикалық өнімдерде және пластикалық ойыншықтарда кездеседі екен.\r\n\r\nDBP және BBP аналардағы жүктіліктің бастапқы кезеңінде тестостерон деңгейін төмендетеді. Бұл балалардың зияткерлік дамуына қалай әсер етуі мүмкін. Бұған дейінгі бақыланған зерттеулер бойынша  фталаттар мен өсімнің тежелуінің арасындағы байланыс,  IQ және ерлердің жыныс мүшелерінің дамымауы арасындағы байланыстан төмен болған. Олар күнделікті өмірде жиі кездесетін болғандықтан біз олардың әсеріне жиі ұшырап жатамыз.\r\n\r\nКөптеген өнімдерде DBP және BBP-дың пайдаланылуына тыйым салынады, бірақ олардың ұзақ өмірлік циклдары бар. Мысалы, винилді еденді 20-30 жыл бойы қолдануға жарамды, яғни адамдар олардың әсеріне ұзақ уақыт бойы еріксіз түрде ұшырап отырады. Сонымен қатар, фталаттар көбінесе жабық жерлердегі ауада, шаңда, тамақ пен суда кездеседі, өйткені олар ауаға  еркін таралады.\r\n\r\nБұл химиялық заттарға ұрынудан сақтану үшін  - алатын затыңызды фталаттың жоқтығын көрсететін жапсырмамен алу керек немесе затбелгідегі ингредиенттер тізімін мұқият оқып шығу қажет. Алайда, бұл химиялық заттармен байланысты мүлдем тоқтатудың бірден бір жолы емес.\r\n\r\nӨнімдер мен олардың құрамындағы химиялық заттар туралы ақпаратты нақты алу қиындық тудырып жатады.  Сондықтан жақсартылған таңбалау жүйесі қажет. Бірқатар елдерде тыйым салынған фталаттар басқа химиялық заттармен алмастырылды, дегенмен олардың да адам денсаулығына тигізер әсері мәз емес.\r\n\r\nКейбір өндірушілер,  «қаскөй заң бұзушылар» қатарынан шықты.  Алайда, кейбір жағдайларда, олардың әрекеттері аз ғана өзгерістермен шектелді, бірақ соңғы өнімдер әлі де қауіпті гормоналды белсенділікті сақтап тұр.\r\n\r\nЖоғарыда аталған зерттеу Швеция мен Америка Құрама Штаттарында ұзақ мерзімді зерттеулер арқылы жүзеге асты, Швецияда 1000-ға жуық аналар, ал Құрама Штаттарда 370 адам қатысып олардың балалары тексерілді. \r\nАта-аналардан балаларының 30-дан 37 айға дейін қанша сөз айтқаны сұралды. 50 немесе одан да аз сөздерді түсінген балалар тіл дамуы тежелген деп саналды.\r\n\r\nЗерттеушілер балалардың сөйлеудегі кідірісі 10 пайызында, көбінесе, қыздардан гөрі ер балалаарда кездесетінін айтты.\r\nЗерттеу деректеріне сәйкес жүктіліктің 10-аптасында аналардан жиналған несеп үлгілері фталаттың әсер етуі мен сөйлеу дамуының кешігуі арасындағы байланысты анықтады.\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\n\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}\r\n',0,NULL,1548040680,'translator',9,NULL,NULL,'«Пластикалық ойыншықтар мен косметикалар  сәбилердің сөйлеу аспектілерінің тежелуіне әсер етеді» дейді ғалымдар','n','n'),(11,13,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"570\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nIzraıldіń Densaýlyq saqtaý mınıstrlіgі 19 jyl boıy mı іsіkterіnіń ártúrlі túrlerі jaıynda jalpy málіmetterdі saralaı kele, keıіngі ýaqyttarda mobıldі baılanystyń jappaı damýy bastalǵannan berі mıdyń qaterlі іsіgіne shaldyǵýdyń órshіmegenіn qorytyndy ettі. Sarapshylar uıaly telefondardy paıdalanýmen mı іsіgі eń jıі kezdesetіn jáne agressıvtі túrdegі glıoblastomanyń paıda bolýy arasyndaǵy yqtımal sebep-baılanysyn kórsetetіn eshqandaı belgіlerdі tappady. Osy aýrýdy anyqtaýdyń barysynda 19 jyl boıy eshqandaı ózgerіs baıqalmaǵan jáne іsіkterdі oqshaýlaýda asımmetrııa tabylmady,  osynyń ózі uıaly telefon baılanystaryn paıdalanǵannyń  bіr dálelі.  Alaıda, 19-jyldyq baıqaý kezeńі elektromagnıttіk sáýlelenýdіń patogendіk áserlerіn tolyǵymen kórsetýge jetkіlіksіz bolýy múmkіn: qaterlі іsіkter uzaq ýaqyt ótken soń damýy  da yqtımal.\r\n\r\nJyldar boıǵy zertteýlerde uıaly telefondar adamnyń DNQ-ǵa zııan keltіrmeıtіnі anyqtaldy, sondyqtan terі qaterlі іsіgіnіń sebebі bul emes. Bіraq bettegі qara daqtardyń paıda bolýy osy baılanys quraldarynyń saldarynan bolýy múmkіn.\r\n\r\nNegіzіnde smartfondar bet terіsіne turaqty túrde áser etіp turady eken, monıtordan shyǵatyn jylýdyń ózіnen terіde pıgmentterdіń bólіnýі órshı túsedі. Al bul, óz kezegіnde, jas ulǵaıa kele  pıgmenttі daqtardyń erte paıda bolýyna ákeledі.\r\n\r\n__Máselenі sheshý joldary.__ Eń qarapaıym joly – qatty daýysty baılanysty qoldanyp jáne Bluetooth  qulaqqaptardy paıdalaný kerek. Condaı-aq, kіmde kіm qalyptasqan qulaqpen tyńdaý shemasyn ózgerte almasa, dárіgerler terіnі qamtamasyz etetіn jaqsy antıoksıdantty qorǵaǵyshtardy usyna alady.  Iaǵnı, tutynylatyn C jáne E vıtamınderі mólsherіn arttyryńyz (ruqsat etіlgen shegіnde, árıne).\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\n\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"570\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nИзраильдің Денсаулық сақтау министрлігі 19 жыл бойы ми ісіктерінің әртүрлі түрлері жайында жалпы мәліметтерді саралай келе, кейінгі уақыттарда мобильді байланыстың жаппай дамуы басталғаннан бері мидың қатерлі ісігіне шалдығудың өршімегенін қорытынды етті. Сарапшылар ұялы телефондарды пайдаланумен ми ісігі ең жиі кездесетін және агрессивті түрдегі глиобластоманың пайда болуы арасындағы ықтимал себеп-байланысын көрсететін ешқандай белгілерді таппады. Осы ауруды анықтаудың барысында 19 жыл бойы ешқандай өзгеріс байқалмаған және ісіктерді оқшаулауда асимметрия табылмады,  осының өзі ұялы телефон байланыстарын пайдаланғанның  бір дәлелі.  Алайда, 19-жылдық байқау кезеңі электромагниттік сәулеленудің патогендік әсерлерін толығымен көрсетуге жеткіліксіз болуы мүмкін: қатерлі ісіктер ұзақ уақыт өткен соң дамуы  да ықтимал.\r\n\r\nЖылдар бойғы зерттеулерде ұялы телефондар адамның ДНҚ-ға зиян келтірмейтіні анықталды, сондықтан тері қатерлі ісігінің себебі бұл емес. Бірақ беттегі қара дақтардың пайда болуы осы байланыс құралдарының салдарынан болуы мүмкін.\r\n\r\nНегізінде смартфондар бет терісіне тұрақты түрде әсер етіп тұрады екен, монитордан шығатын жылудың өзінен теріде пигменттердің бөлінуі өрши түседі. Ал бұл, өз кезегінде, жас ұлғая келе  пигментті дақтардың ерте пайда болуына әкеледі.\r\n\r\n__Мәселені шешу жолдары.__ Ең қарапайым жолы – қатты дауысты байланысты қолданып және Bluetooth  құлаққаптарды пайдалану керек. Cондай-ақ, кімде кім қалыптасқан құлақпен тыңдау схемасын өзгерте алмаса, дәрігерлер теріні қамтамасыз ететін жақсы антиоксидантты қорғағыштарды ұсына алады.  Яғни, тұтынылатын C және Е витаминдері мөлшерін арттырыңыз (рұқсат етілген шегінде, әрине).\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\n\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1548097500,'translator',12,NULL,NULL,'Ұялы телефондар терідегі пигментті дақтарды одан сайын көбейтеді ','n','n'),(12,14,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"610\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nKóptegen zertteýler tabıǵat pen densaýlyq arasyndaǵy qarym-qatynasqa negіzdelgen keıbіr mehanızmderіn túsіndіre óte, tabıǵattyń áserі men densaýlyqtyń jaqsarýy arasyndaǵy baılanysty anyqtady.\r\n\r\nPLOS One ǵylymı jýrnalynda jarııalanǵan zertteýde 609 eresek adam tekcerіlgen. Zertteýshіler ımpýlstі sheshіm qabyldaý arqyly tabıǵattyń adam densaýlyǵyna áserіnіń janama áserіn de anyqtady.\r\n\r\nSaıabaqtarǵa nemese qoryqtarda jıі bolatyn adamdardyń, kógaldandyrylǵan ortalarda ómіr  súretіn ne bolmasa taza aýada kóp ýaqytyn ótkіzetіn jandardyń, ádette, ımpýlsıvtіlіk deńgeıі tómen bolady, soǵan oraı olardyń densaýylyǵy da táýіr bolyp keledі. \r\n\r\nKeıіn atalmysh eksperıment 66 stýdentten saýalnama alýmen  jalǵasty. Stýdentter kósheden kezdeısoq jerden tańdaldy, olarǵa tabıǵat nemese  ǵımarattyń, sondaı-aq, qalalar men joldardyń sýretterіńnіń bіreýіn tańdaý usynyldy, olardyń tapsyrmalardy oryndaýda tosylǵan saıyn  syıaqylar keıіnge qaldyrylyp otyrdy. \r\n\r\nKeıіnge qaldyrylǵan syıaqylar – ıaǵnı stýdent tapsyrmany oryndaýda tosylsa óte az syıaqy alady, al belgіlengen merzіmde oryndasa ortashasy berіledі, al óte jyldam oryndap jatsa qomaqty syıaqy tabystalatyn bolǵan. Bul jaǵdaıda qatysýshylardan qazіrgі ýaqytta kúnіne jıі taza aýada bolǵan jón be, álde kúnnіń kóp bólіgіnde taza aýada keıіnіrek bolǵan derys pa dep  suraldy.   \r\n\r\nPost-eksperımentaldyq zertteý kórsetkendeı, tabıǵı landshaftardy qaraǵan qatysýshylardyń  aınalasyndaǵy keńіstіktіń aıtarlyqtaı keńeıgendeı boldy.  Sonymen qatar, keńіstіktіń keńeıtіlgenіn qabyldaýy ımpýlsıvtіlіktіń azaıǵanymen baılanysty boldy, ıaǵnı olar sheshіm qabyldaýǵa asyqpady - olar sanaly túrde jáne balansty túrde áreket ettі.\r\n\r\n«Bul nátıjeler, tabıǵattyń adam  densaýlyǵyna tıgіzetіn áserіn túsіnýіmіzge erekshe áser ettі.  Tabıǵatta uzaq ýaqyt júrý ımpýlstіk qabyldanǵan sheshіmdі tómendedetedі, sonymen qatar kúızelіs te azaıady, es shyǵý men kóńіlsіz jaıttar da joıylýy múmkіn..\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nDepressııa\r\nKúızelіs{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"610\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nКөптеген зерттеулер табиғат пен денсаулық арасындағы қарым-қатынасқа негізделген кейбір механизмдерін түсіндіре өте, табиғаттың әсері мен денсаулықтың жақсаруы арасындағы байланысты анықтады.\r\n\r\nPLOS One ғылыми журналында жарияланған зерттеуде 609 ересек адам текcерілген. Зерттеушілер импульсті шешім қабылдау арқылы табиғаттың адам денсаулығына әсерінің жанама әсерін де анықтады.\r\n\r\nСаябақтарға немесе қорықтарда жиі болатын адамдардың, көгалдандырылған орталарда өмір  сүретін не болмаса таза ауада көп уақытын өткізетін жандардың, әдетте, импульсивтілік деңгейі төмен болады, соған орай олардың денсауылығы да тәуір болып келеді. \r\n\r\nКейін аталмыш эксперимент 66 студенттен сауалнама алумен  жалғасты. Студенттер көшеден кездейсоқ жерден таңдалды, оларға табиғат немесе  ғимараттың, сондай-ақ, қалалар мен жолдардың суреттеріңнің біреуін таңдау ұсынылды, олардың тапсырмаларды орындауда тосылған сайын  сыйақылар кейінге қалдырылып отырды. \r\n\r\nКейінге қалдырылған сыйақылар – яғни студент тапсырманы орындауда тосылса өте аз сыйақы алады, ал белгіленген мерзімде орындаса орташасы беріледі, ал өте жылдам орындап жатса қомақты сыйақы табысталатын болған. Бұл жағдайда қатысушылардан қазіргі уақытта күніне жиі таза ауада болған жөн бе, әлде күннің көп бөлігінде таза ауада кейінірек болған дерыс па деп  сұралды.   \r\n\r\nПост-эксперименталдық зерттеу көрсеткендей, табиғи ландшафтарды қараған қатысушылардың  айналасындағы кеңістіктің айтарлықтай кеңейгендей болды.  Сонымен қатар, кеңістіктің кеңейтілгенін қабылдауы импульсивтіліктің азайғанымен байланысты болды, яғни олар шешім қабылдауға асықпады - олар саналы түрде және балансты түрде әрекет етті.\r\n\r\n«Бұл нәтижелер, табиғаттың адам  денсаулығына тигізетін әсерін түсінуімізге ерекше әсер етті.  Табиғатта ұзақ уақыт жүру импульстік қабылданған шешімді төмендедетеді, сонымен қатар күйзеліс те азаяды, ес шығу мен көңілсіз жайттар да жойылуы мүмкін..\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nДепрессия\r\nКүйзеліс{LANG}',0,NULL,1548099480,'translator',18,NULL,NULL,'Адам денсаулығына табиғат қалай әсер етеді','n','n'),(13,15,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"576\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nQyjyl – kókіrektі kúıdіrіp, keýdenі ashytatyn jaǵymsyz jaıt.  Dárіgerler ony gastroezofagealdі reflıýks  dep  ataıdy. Ol asqazandaǵy suıyqtyqtyń óńeshke kóterіlgen kezіnde paıda bolady.  \r\nQyjyldyń aldyn alý úshіn nemese odan qutylý úshіn tómendegі amaldardy qoldanyp kórseńіz bolady:\r\n\r\n__1. Salmaǵyńyzdy durystańyz.__\r\n\r\nArtyq salmaq  asqazanyńyzdy qysyp, qyshqyldardy óńeshіńіzge kóteredі. Salmaqty qalypty deńgeıde saqtaýǵa tyrysyńyz. Eger sіzde artyq salmaq nemese semіzdіk bolsa, salmaq túsіrýge tyrysyńyz. Buǵan qosa, muny aptasyna aqyryndap 0,5-1 kg-nan túsіrіp otyrýǵa tyrysyńyz. Dárіgerden salmaq joǵaltý strategııasyn qurýǵa kómek surańyz.\r\n\r\n__2. Qysatyn kıіm kımeńіz.__ \r\n\r\nBelіńіzdі qysyp turatyn kıіm, asqazannyń tómengі jaǵyndaǵy sfınter (as qortýǵa atsalysatyn bulshyqet) dep atalatyn bólіktі qysyp tastaıdy, onyń saldarynan  asqazandaǵy qyshqyl joǵary kóterіlіp óńeshke  keledі.\r\n\r\n__3. Qyjyldy týdyratyn taǵamdar men sýsyndardy paıdalanbańyz.__\r\n\r\nBelgіlі bіr azyq-túlіkter qyjyl týdyrady. Muzdatylǵan nemese qýyrylǵan taǵamdar, tomat tuzdyǵy, alkogol, shokolad, jalbyz, sarymsaq, pııaz jáne kofeın tárіzdі eń jıі qoldanylatyn zattar qyjyldyń týyndaýyna sebepker bolady. Ózіńіz qyjyl týdyrýy múmkіn degen azyq-túlіkterden aýlaq bolyńyz.\r\n\r\n__4. Tamaqty azdan jeýge tyrysyńyz. __\r\n\r\nShamadan tys tamaq іshýden aýlaq bolyńyz, asqazandy toltyrmaı qorektengen jón.\r\n\r\n__5. Tamaqtanǵan soń, jatpaı sál otyryńyz.__\r\n\r\nTamaqtanyp bolǵannan keıіn kem degende úsh saǵat  jatpaýǵa, uıyqtamaýǵa tyrysyńyz\r\n\r\n__6. Jastyǵyńyzdy bıіk qoıyp jatyńyz. __\r\n\r\nEger sіzdі túnde qyjyl únemі mazalasa, nemese uıyqtaýyńyzǵa kedergі keltіrse, asqazanyńyzdyń erkіn jumys іsteýіne múmkіndіk týǵyzyńyz.  Bas jaǵyńyz 15-20 santımetdeı bıіk bolyp turýy úshіn tósegіńіzdіń aıaqtaryn aǵash nemese tsement bloktarǵa aýystyryńyz.   Eger tósek kóterіle almaıtyn bolsa, matras pen temіr bloktyń arasyndaǵy sańylaýdy beldeýden bastap, deneńіzdіń joǵarǵy bólіgіn kóterýge bolady. Basyńyzdy kóterý úshіn qosymsha jastyqshalardy paıdalaný kómektespeıdі.\r\n\r\n__7. Keıde antatsıdterdі qabyldaýǵa bolady.__\r\n\r\nBul dárі-dármekter asqazannyń qyshqylyn ýaqytsha beıtaraptandyryp, qyjyldy jeńіldetýі múmkіn. Alaıda, magnııі bar antatsıdterdі uzaq ýaqytqa nemese shamadan tys paıdalaný dıareıaǵa ákelýі múmkіn, al kaltsıı nemese alıýmınıı negіzіndegі antatsıdter іsh qatýy múmkіn.\r\n\r\n__8. Shylym shekpeńіz.__\r\n\r\nTemekі shegý óńeshtyń tómengі sfınkterіnіń durys jumys іsteý qabіletіn tómendetedі.\r\n\r\n\'\'__Dárіgermen qashan keńesý kerektіgіn bіlіp alyńyz.__\'\'\r\n\r\nEger keýdeńіz qatty aýyryp, qysym kúsheıіp bara jatsa, ásіrese túsіnіksіz sımptomdar paıda bolsa, mysaly qolyńyz, basyńyz aýyryp, tynys alýyńyz qıyndasa dárіgerge qaralyńyz.  Keýde qýysynyń aýyrýy júrektіń ınsýltіnіń sımptomy bolýy múmkіn. Eger dárіgermen kezdesýge kelseńіz mynalardy jazyp alyńyz:\r\n\r\n• Sіzde aptasyna ekі ne odan da jıі qyjyl oryn alsa;\r\n• emdeýge qaramastan sımptomdar qaıtpasa;\r\n• jutynýyńyz qıyndasa;\r\n• ylǵı júregіńіz aınyp,  qusa berseńіz.\r\n• tábetіńіz nasharlasa nemese durys tamaqtana almaı salmaǵyńyz túsіp bara jatsa.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter:__\r\nMedıtsına\r\nDensaýlyq{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"576\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nҚыжыл – көкіректі күйдіріп, кеудені ашытатын жағымсыз жайт.  Дәрігерлер оны гастроэзофагеальді рефлюкс  деп  атайды. Ол асқазандағы сұйықтықтың өңешке көтерілген кезінде пайда болады.  \r\nҚыжылдың алдын алу үшін немесе одан құтылу үшін төмендегі амалдарды қолданып көрсеңіз болады:\r\n\r\n__1. Салмағыңызды дұрыстаңыз.__\r\n\r\nАртық салмақ  асқазаныңызды қысып, қышқылдарды өңешіңізге көтереді. Салмақты қалыпты деңгейде сақтауға тырысыңыз. Егер сізде артық салмақ немесе семіздік болса, салмақ түсіруге тырысыңыз. Бұған қоса, мұны аптасына ақырындап 0,5-1 кг-нан түсіріп отыруға тырысыңыз. Дәрігерден салмақ жоғалту стратегиясын құруға көмек сұраңыз.\r\n\r\n__2. Қысатын киім кимеңіз.__ \r\n\r\nБеліңізді қысып тұратын киім, асқазанның төменгі жағындағы сфинтер (ас қортуға атсалысатын бұлшықет) деп аталатын бөлікті қысып тастайды, оның салдарынан  асқазандағы қышқыл жоғары көтеріліп өңешке  келеді.\r\n\r\n__3. Қыжылды тудыратын тағамдар мен сусындарды пайдаланбаңыз.__\r\n\r\nБелгілі бір азық-түліктер қыжыл тудырады. Мұздатылған немесе қуырылған тағамдар, томат тұздығы, алкоголь, шоколад, жалбыз, сарымсақ, пияз және кофеин тәрізді ең жиі қолданылатын заттар қыжылдың туындауына себепкер болады. Өзіңіз қыжыл тудыруы мүмкін деген азық-түліктерден аулақ болыңыз.\r\n\r\n__4. Тамақты аздан жеуге тырысыңыз. __\r\n\r\nШамадан тыс тамақ ішуден аулақ болыңыз, асқазанды толтырмай қоректенген жөн.\r\n\r\n__5. Тамақтанған соң, жатпай сәл отырыңыз.__\r\n\r\nТамақтанып болғаннан кейін кем дегенде үш сағат  жатпауға, ұйықтамауға тырысыңыз\r\n\r\n__6. Жастығыңызды биік қойып жатыңыз. __\r\n\r\nЕгер сізді түнде қыжыл үнемі мазаласа, немесе ұйықтауыңызға кедергі келтірсе, асқазаныңыздың еркін жұмыс істеуіне мүмкіндік туғызыңыз.  Бас жағыңыз 15-20 сантиметдей биік болып тұруы үшін төсегіңіздің аяқтарын ағаш немесе цемент блоктарға ауыстырыңыз.   Егер төсек көтеріле алмайтын болса, матрас пен темір блоктың арасындағы саңылауды белдеуден бастап, денеңіздің жоғарғы бөлігін көтеруге болады. Басыңызды көтеру үшін қосымша жастықшаларды пайдалану көмектеспейді.\r\n\r\n__7. Кейде антацидтерді қабылдауға болады.__\r\n\r\nБұл дәрі-дәрмектер асқазанның қышқылын уақытша бейтараптандырып, қыжылды жеңілдетуі мүмкін. Алайда, магнийі бар антацидтерді ұзақ уақытқа немесе шамадан тыс пайдалану диареяға әкелуі мүмкін, ал кальций немесе алюминий негізіндегі антацидтер іш қатуы мүмкін.\r\n\r\n__8. Шылым шекпеңіз.__\r\n\r\nТемекі шегу өңештың төменгі сфинктерінің дұрыс жұмыс істеу қабілетін төмендетеді.\r\n\r\n\'\'__Дәрігермен қашан кеңесу керектігін біліп алыңыз.__\'\'\r\n\r\nЕгер кеудеңіз қатты ауырып, қысым күшейіп бара жатса, әсіресе түсініксіз симптомдар пайда болса, мысалы қолыңыз, басыңыз ауырып, тыныс алуыңыз қиындаса дәрігерге қаралыңыз.  Кеуде қуысының ауыруы жүректің инсультінің симптомы болуы мүмкін. Егер дәрігермен кездесуге келсеңіз мыналарды жазып алыңыз:\r\n\r\n• Сізде аптасына екі не одан да жиі қыжыл орын алса;\r\n• емдеуге қарамастан симптомдар қайтпаса;\r\n• жұтынуыңыз қиындаса;\r\n• ылғи жүрегіңіз айнып,  құса берсеңіз.\r\n• тәбетіңіз нашарласа немесе дұрыс тамақтана алмай салмағыңыз түсіп бара жатса.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nМедицина\r\nДенсаулық{LANG}',0,NULL,1548323700,'translator',11,NULL,NULL,'Қыжылдан  құтылудың қарапайым тәсілдері','n','n'),(14,16,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"577\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAǵylshyndar  «kúnіne bіr alma jeseń – dárіgerdіń qajetі bolmaıdy» degen,  belgіlі támsіlі kóp jyldyq zertteýlerge negіzdelіp aıtylǵan. Bul máteldі  Oksford ýnıversıtetіnіń zertteýshіlerі de qýattaıdy. Izdestіrіlgen ǵylymı zertteýlerdіń nátıjelerі British Medical Journal-ynda jarııalandy.\r\n\r\nǴalymdar statınderdі salystyra otyryp  júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan bolatyn erte ólіm qaýpіne almanyń oń áserіn bolatynyna kózderі jettі. Statınder - holesterındі tómendetetіn dárіlіk zattar, olar ádette 50 jastan asqan adamdarǵa ınsýlt pen júrek-qan tamyryn boldyrmaý úshіn taǵaıyndalady. kele,  Júrek-qantamyrlary aýrýlarynan bolatyn úlіmdі qaısysy jaqsy qysqartatynyn bіlý  maqsatynda statınnіń kúndelіktі tutynylý deńgeıіn jáne kúndelіktі bіr almany jeýdіń paıdasyn matematıkalyq model qoldana otyryp anyqtaldy. \r\n\r\nStatınderdі kúndelіktі qabyldaýdan qaraǵanda  almany kúndelіktі jeý júrek-qantamyr aýrýlarynan bolatyn ólіm-jіtіmdі deńgeıіn azaıtatyny anyqtaldy. Atap aıtqanda, ǵalymdar eger Ulybrıtanııada 17,6 mıllıon adam kún saıyn statın qabyldaıtyn bolsa, bul qan aınalymy júıesі aýrýlarynan bolatyn ólіmdі jylyna 9400 jaǵdaıda azaıtady. Bіrіkken Koroldіktіń 50-den astam turǵyny kúndelіktі alma tutynsa, júrek-qantamyr aýrýlarynan bolatyn merzіmіnen burynǵy ólіmіnіń 8,5 myń jaǵdaıyn azaıtady degen qorytyndyǵa kelgen. Alaıda, zertteýshіlerdіń aıtýy boıynsha, statınderdі qabyldaý bulshyqetterdіń buzylýy (mıopatııa) jáne qant dıabetі sııaqty janama áserlerge aparýy múmkіn. Eger 50 jastan asqan barlyq adamdar statındі qabyldasa, bul 1000 mıopatııa men jylyna 10 000-nan astam qant dıabetіne shaldyǵýy ǵajap emes eken.\r\n\r\nAvtorlar zertteý barysynda, aýrýdyń aldyn alý úshіn kúndelіktі  tamaqtanýda bіlіnbeıtіn ózgerіsterdyń de aıtarlyqtaı mańyzy bar ekenіn, sondaı-aq,  durys tamaqtanbaýdan da júrek-qantamyr aýrýlary paıda bolatynyna kózedі jetken. \r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nMedıtsına\r\nDensaýlyq{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"577\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nАғылшындар  «күніне бір алма жесең – дәрігердің қажеті болмайды» деген,  белгілі тәмсілі көп жылдық зерттеулерге негізделіп айтылған. Бұл мәтелді  Оксфорд университетінің зерттеушілері де қуаттайды. Іздестірілген ғылыми зерттеулердің нәтижелері British Medical Journal-ында жарияланды.\r\n\r\nҒалымдар статиндерді салыстыра отырып  жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын ерте өлім қаупіне алманың оң әсерін болатынына көздері жетті. Статиндер - холестеринді төмендететін дәрілік заттар, олар әдетте 50 жастан асқан адамдарға инсульт пен жүрек-қан тамырын болдырмау үшін тағайындалады. келе,  Жүрек-қантамырлары ауруларынан болатын үлімді қайсысы жақсы қысқартатынын білу  мақсатында статиннің күнделікті тұтынылу деңгейін және күнделікті бір алманы жеудің пайдасын математикалық модель қолдана отырып анықталды. \r\n\r\nСтатиндерді күнделікті қабылдаудан қарағанда  алманы күнделікті жеу жүрек-қантамыр ауруларынан болатын өлім-жітімді деңгейін азайтатыны анықталды. Атап айтқанда, ғалымдар егер Ұлыбританияда 17,6 миллион адам күн сайын статин қабылдайтын болса, бұл қан айналымы жүйесі ауруларынан болатын өлімді жылына 9400 жағдайда азайтады. Біріккен Корольдіктің 50-ден астам тұрғыны күнделікті алма тұтынса, жүрек-қантамыр ауруларынан болатын мерзімінен бұрынғы өлімінің 8,5 мың жағдайын азайтады деген қорытындыға келген. Алайда, зерттеушілердің айтуы бойынша, статиндерді қабылдау бұлшықеттердің бұзылуы (миопатия) және қант диабеті сияқты жанама әсерлерге апаруы мүмкін. Егер 50 жастан асқан барлық адамдар статинді қабылдаса, бұл 1000 миопатия мен жылына 10 000-нан астам қант диабетіне шалдығуы ғажап емес екен.\r\n\r\nАвторлар зерттеу барысында, аурудың алдын алу үшін күнделікті  тамақтануда білінбейтін өзгерістердың де айтарлықтай маңызы бар екенін, сондай-ақ,  дұрыс тамақтанбаудан да жүрек-қантамыр аурулары пайда болатынына көзеді жеткен. \r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nМедицина\r\nДенсаулық{LANG}',0,NULL,1548324180,'translator',13,NULL,NULL,'Мерзімсіз өлім қаупін азайтатын өнім','n','n'),(15,17,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"578\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBoston balalar aýrýhanasynda zertteýshі  Kara Ebbelıng jáne onyń árіptesterі  úsh túrlі dıetany salystyrdy  (maılylyǵy tómen, kómіrsýlylyǵy tómen  nemese tómengі glıkemıkalyq dıetalar), osylardyń qaısysy aryqtaǵannan keıіn salmaq túsіp ketýdіń  aldyn alatytyn  jáne densaýlyqqa qaýіpsіz bolatyndyǵyn tekserіp kórdі. Denege salmaq  jınalý beıіmdіlіgі aǵzadaǵy  metabolızmnіń deńgeıіne baılanysty bolady: adam aǵzasyndaǵy kolorııa qansha az qorytylsa (metabolızm protsesterіnіń qarqyny tómendese) dıetamen jáne fızıkalyq belsendіlіkpen joıylǵan salmaq sonshalyqty tez jınalady. \r\n\r\nZertteýge 18-40 jas aralyǵyndaǵy 21 adam qatysty. Úsh aı boıy olar tómen kalorııaly dıetany (quramynda kómіrsýlardyń 45 paıyzy, maıdyń 30 paıyzy jáne aqýyzdardyń 25 paıyzy bar)ustanyp, dene salmaǵynyń 10-15 paıyzyn tqmendetken. Bіr aıdan keıіn qatysýshylarǵa úsh túrlі dıetalar usynyldy:\r\n\r\n1) №1 dıeta: maılylyǵy tómen. 20 paıyz maı, 60 paıyz kómіrsý jáne 20 paıyz aqýyz. Tamaqtaný dándі daqyldarǵa, jemіsterge jáne kókónіsterge baǵyttalǵan, sondaı-aq maıly et, maı, jańǵaq jáne basqa da maıly taǵamdardy tutynýdy azaıtyldy;\r\n\r\n2) №2 dıeta: kómіrsýlary tómen. Ol Atkıns ratsıonyna negіzdelgen 10 paıyz kómіrsý, 30 paıyz aqýyz jáne 60 paıyz maı. Bul dıeta kómіrsýlardyń, ásіrese nan, kúrіsh, makaron, kartop, nan ónіmderі jáne krahmaly kókónіsterdіń az tutynylýyna negіzdelgen, sondaı-aq sıyr , balyq ,   taýyq etterі, jumyrtqa, іrіmshіk jáne keıbіr jemіster men kókónіsterdі tutynýdy arttyrdy;\r\n\r\n3) № 3 dıeta: tómengі glıkemııalyq ındeksіmen - Jerorta teńіzі dıetasyna uqsas kómіrsýlardyń 40 paıyzy, maıdyń 40 paıyzy jáne aqýyzdardyń 20 paıyzy tutynylady. Dıeta suly jáne qońyr kúrіsh, maısyz et (mysaly, balyq), jemіster men kókónіster, burshaqtar jáne zalalsyz maılar (záıtún maıy jáne jańǵaqtar) sııaqty tutas dándі daqyldardan turady. Dıeta jeńіl kómіrsýlarǵa negіzdelgen, «Snıkers» sekіldі shokoladty taǵamdardy, jeńіl sіńіmdі, táttі kómіrsýlardy joıady.\r\n\r\nZertteýge qatysqandar negіzgі metabolızmnіń deńgeıіn ólshedі (organ denenіń fızıologııalyq fýnktsııalaryn ustap qalý qansha kalorııa), organızmnіń jalpy energııa shyǵyny, qandaǵy gormondardyń deńgeıі, ınsýlın sezіmtaldyǵy, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń qaýіptіlіgіne baılanysty maıdyń metabolızmі (holesterın jáne trıglıtserıdter) jáne qabyný belgіlerі.\r\n\r\nMaılylyǵy az dıetaǵa qaraǵanda kómіrsýlylyǵy tómen dıetada adam aǵzasy kóbіrek nárlіlіktі qorytady eken, ıaǵnı, kúnіne orta eseppen  325 kalorııany erkіn qoryta alady. Degenmen, mundaı tamaqtaný kezіnde kúızelіs, gormonynyń (kortızol) jáne S-reaktıvtі aqýyzdyń  tómendeýі, basqa da qabynýdyń belgіlerі jáne júrek-qantamyr aýrýlarynyń damý  faktorynyń qaýpі artýy múmkіn. Brıtandyq Medıtsına jýrnalynda jarııalanǵan taǵy bіr zertteýde, zertteýshіler, karbonaty  tómengі  Atkıns ratsıonyndaǵy áıelderdіń basqa áıeldermen salystyrǵanda júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpі joǵarylaıtynyn (28% joǵary)  rastaǵan.\r\n\r\nTómengі glıkemıkalyq dıeta ustaǵan adamdar maılylyǵy az  dıetaǵa qaraǵanda  kúnіne 150 kalorııadan artyq qorytady eken. Bul júrek-qantamyrlar júıesіne kerі áserіn tıgіzbeı bіr saǵattyq qalypty jattyǵýǵa teń degen sóz.  Maılylyǵy az  dıetany ustaıtyn adamdar  kalorııalardyń eń az mólsherіn qorytady, sondaı-aq olarda trıglıtserıd deńgeıі joǵarylaıdy jáne joǵary tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteın deńgeıіn tómendeıdі –  aterosklerozdan qorǵaıtyn «jaqsy holesterın» bolyp sanalady.\r\n\r\nBoston balalar aýrýhanasynda teńdestіrіlgen tamaqtaný jáne semіzdіktі aldyn alý ortalyǵynyń dırektory Devıd Lıýdvıgdtіń aıtýy boıynsha, salmaq túsіrý jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń aldyn alý úshіn dıetadan aýlaq bolý kerek, bul maılar nemese kómіrsýlar sekіldі kez kelgen mańyzdy qorektіk zattardy qabyldaýdy shekteıdі. Aq nan, aq kúrіsh, as dánderіnіń, táttі taǵamdar men qant kontsentratsııasy sııaqty qan qant deńgeılerіn kóteretіn, sіńіmdі kómіrsýlardyń mólsherіn azaıtýǵa kóńіl bólý kerek. Mundaı sekіrýler  arandy ashtyrady, onyń saldarynan mı  osy qalaýdy azaıtý úshіn kalorııa іzdeıdі. Sondaı-aq, kalorııalardy shekteý metabolızm protsesіnіń ózgerýіne maıdyń rezervterі túrіnde jáne, tıіsіnshe, dene salmaǵyna saı kalorııalardy jınaqtaýǵa den qoıý kerek.\r\n\r\n«Metabolııalyq turǵydan keıbіr kalorııalar basqa adamdardan aıtarlyqtaı erekshelenedі. Aǵzaǵa túsetіn kalorııalardyń túrі onyń іshіnde paıda bolatyn kalorııa mólsherіne  baılanysty» ,- deıdі dárіger Devıd Lıýdvıg. \r\n\r\nDoktor Lıýdvıg tómen glıkemııalyq ındeksі bar dıetanyń «ortańǵy jer» ekenіn aıtady. Ol negіzgі qorektіk zattardyń jetkіzіlýіn aıtarlyqtaı shektemeıdі, bіraq ońtaıly salmaqty ustap turýǵa qajettі joǵary sapaly qorektіk zattardyń keń aýqymyn qamtıdy.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nMedıtsına\r\nDensaýlyq{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"578\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБостон балалар ауруханасында зерттеуші  Кара Эббелинг және оның әріптестері  үш түрлі диетаны салыстырды  (майлылығы төмен, көмірсулылығы төмен  немесе төменгі гликемикалық диеталар), осылардың қайсысы арықтағаннан кейін салмақ түсіп кетудің  алдын алатытын  және денсаулыққа қауіпсіз болатындығын тексеріп көрді. Денеге салмақ  жиналу бейімділігі ағзадағы  метаболизмнің деңгейіне байланысты болады: адам ағзасындағы колория қанша аз қорытылса (метаболизм процестерінің қарқыны төмендесе) диетамен және физикалық белсенділікпен жойылған салмақ соншалықты тез жиналады. \r\n\r\nЗерттеуге 18-40 жас аралығындағы 21 адам қатысты. Үш ай бойы олар төмен калориялы диетаны (құрамында көмірсулардың 45 пайызы, майдың 30 пайызы және ақуыздардың 25 пайызы бар)ұстанып, дене салмағының 10-15 пайызын тқмендеткен. Бір айдан кейін қатысушыларға үш түрлі диеталар ұсынылды:\r\n\r\n1) №1 диета: майлылығы төмен. 20 пайыз май, 60 пайыз көмірсу және 20 пайыз ақуыз. Тамақтану дәнді дақылдарға, жемістерге және көкөністерге бағытталған, сондай-ақ майлы ет, май, жаңғақ және басқа да майлы тағамдарды тұтынуды азайтылды;\r\n\r\n2) №2 диета: көмірсулары төмен. Ол Аткинс рационына негізделген 10 пайыз көмірсу, 30 пайыз ақуыз және 60 пайыз май. Бұл диета көмірсулардың, әсіресе нан, күріш, макарон, картоп, нан өнімдері және крахмалы көкөністердің аз тұтынылуына негізделген, сондай-ақ сиыр , балық ,   тауық еттері, жұмыртқа, ірімшік және кейбір жемістер мен көкөністерді тұтынуды арттырды;\r\n\r\n3) № 3 диета: төменгі гликемиялық индексімен - Жерорта теңізі диетасына ұқсас көмірсулардың 40 пайызы, майдың 40 пайызы және ақуыздардың 20 пайызы тұтынылады. Диета сұлы және қоңыр күріш, майсыз ет (мысалы, балық), жемістер мен көкөністер, бұршақтар және залалсыз майлар (зәйтүн майы және жаңғақтар) сияқты тұтас дәнді дақылдардан тұрады. Диета жеңіл көмірсуларға негізделген, «Сникерс» секілді шоколадты тағамдарды, жеңіл сіңімді, тәтті көмірсуларды жояды.\r\n\r\nЗерттеуге қатысқандар негізгі метаболизмнің деңгейін өлшеді (орган дененің физиологиялық функцияларын ұстап қалу қанша калория), организмнің жалпы энергия шығыны, қандағы гормондардың деңгейі, инсулин сезімталдығы, жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіптілігіне байланысты майдың метаболизмі (холестерин және триглицеридтер) және қабыну белгілері.\r\n\r\nМайлылығы аз диетаға қарағанда көмірсулылығы төмен диетада адам ағзасы көбірек нәрлілікті қорытады екен, яғни, күніне орта есеппен  325 калорияны еркін қорыта алады. Дегенмен, мұндай тамақтану кезінде күйзеліс, гормонының (кортизол) және С-реактивті ақуыздың  төмендеуі, басқа да қабынудың белгілері және жүрек-қантамыр ауруларының даму  факторының қаупі артуы мүмкін. Британдық Медицина журналында жарияланған тағы бір зерттеуде, зерттеушілер, карбонаты  төменгі  Аткинс рационындағы әйелдердің басқа әйелдермен салыстырғанда жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупі жоғарылайтынын (28% жоғары)  растаған.\r\n\r\nТөменгі гликемикалық диета ұстаған адамдар майлылығы аз  диетаға қарағанда  күніне 150 калориядан артық қорытады екен. Бұл жүрек-қантамырлар жүйесіне кері әсерін тигізбей бір сағаттық қалыпты жаттығуға тең деген сөз.  Майлылығы аз  диетаны ұстайтын адамдар  калориялардың ең аз мөлшерін қорытады, сондай-ақ оларда триглицерид деңгейі жоғарылайды және жоғары тығыздықтағы липопротеин деңгейін төмендейді –  атеросклероздан қорғайтын «жақсы холестерин» болып саналады.\r\n\r\nБостон балалар ауруханасында теңдестірілген тамақтану және семіздікті алдын алу орталығының директоры Дэвид Людвигдтің айтуы бойынша, салмақ түсіру және жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу үшін диетадан аулақ болу керек, бұл майлар немесе көмірсулар секілді кез келген маңызды қоректік заттарды қабылдауды шектейді. Ақ нан, ақ күріш, ас дәндерінің, тәтті тағамдар мен қант концентрациясы сияқты қан қант деңгейлерін көтеретін, сіңімді көмірсулардың мөлшерін азайтуға көңіл бөлу керек. Мұндай секірулер  аранды аштырады, оның салдарынан ми  осы қалауды азайту үшін калория іздейді. Сондай-ақ, калорияларды шектеу метаболизм процесінің өзгеруіне майдың резервтері түрінде және, тиісінше, дене салмағына сай калорияларды жинақтауға ден қою керек.\r\n\r\n«Метаболиялық тұрғыдан кейбір калориялар басқа адамдардан айтарлықтай ерекшеленеді. Ағзаға түсетін калориялардың түрі оның ішінде пайда болатын калория мөлшеріне  байланысты» ,- дейді дәрігер Дэвид Людвиг. \r\n\r\nДоктор Людвиг төмен гликемиялық индексі бар диетаның «ортаңғы жер» екенін айтады. Ол негізгі қоректік заттардың жеткізілуін айтарлықтай шектемейді, бірақ оңтайлы салмақты ұстап тұруға қажетті жоғары сапалы қоректік заттардың кең ауқымын қамтиды.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nМедицина\r\nДенсаулық{LANG}',0,NULL,1548325080,'translator',12,NULL,NULL,'Сарапшылар арықтағаннан кейін салмақты  қалыпты ұстап тұруға  арналған тиімді диетаны жариялады','n','n'),(16,18,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"579\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAterosklerozdyń (tamyrdyń qabyrǵalaryna holesterınnen quralǵan  aterosklerotıkalyq túıіnderdіń túzіlýіnen týyndaıtyn aýrý) damýyna sebep bolatyn taǵamdar quramy aterogendі dep atalady. Jalpy aterogendі taǵamdar dep mynalardy sıpattaýǵa bolady: mol kalorııaly, quramynda qorektіk zattary az zattar, vıtamınder,  mıneraldar men ósіmdіk ózegі, joǵary sapaly kómіrsýlar (tazartylǵan qantpen qosa), trans maılar, qanyqqan janýarlar  maılary, holesterın jáne tuzdy taǵamdar. Qazaqstan halqynyń ulttyq tamaqtanýynyń sońǵy zertteýlerіnde kórsetіlgendeı, bіzdіń ǵalamsharda,  sonyń іshіnde Qazaqstan turǵyndary osy sıpattamadaǵy qorektіk zattarmen qorektenedі eken. \r\n\r\nAterogendіk ónіmderdіń kóp tutynylatynyń bіr sebebі, olardyń baǵasy men dámі kóńіlge qonymdy bolyp keledі, árі uzaq ýaqytqa deıіn saqtalady.  Adam densaýlyǵyna, sonyń іshіnde júrek-qan tamyrlary júıesіne qater tóndіretіn ónіmderdіń úıіrі ártúrlі kondıterlіk buıymdar, joǵary sapaly unnan jasalǵan bálіshter, krekerler, pecheneler, untaq túrіndegі daıyn tańerteńgіlіkter astar, keptіrіlgen nandar, chıpster, kremder, táttі árі túrlі-tústі alkogolsіz sýsyndar ), shujyq ónіmderі, jartylaı fabrıkatty etter, konservіler, jedel kespeler, jyldam daıarlanatyn  tamaqtar (jyldam tamaq, samsa jáne t.b.) bulardyń bárі dúkenderde, býfetterde, meıramhanalar men shaǵyn dúńgіrshekterdіń  sórelerіnde tolyp tur.\r\n\r\nBul ónіmder yńǵaıly jáne belgіlі bіr dárejede paıdalanýǵa tıіmdі sekіldі kórіnedі, bіraq bul yńǵaılylyqtar men artyqshylyqtar oılanǵan janǵa densaýlyǵy men ómіrі úshіn úlken qaýіpke aınalýy múmkіn. Sebebі qan aınalymy júıesіnіń aýrýlary jyl saıyn búkіl álemde 17 mıllıonnan astam adamnyń qyrshynynan qııady (bul ǵalamsharymyzdaǵy búkіl ólіmіnіń úshten bіr bólіgі). Júrek tamyrlarynyń aterosklerozy mıokard ınfarktyna (júrekke  qan shaýyp ketý) ákeledі, mı tamyrlaryna  holesterın túıіnderіnіń tіrelіp qalýy – eń qaýіptі qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryna soqtyrady.  \r\n\r\nBasqa sebeptermen, qan aınalymy júıesіnіń aýrýlarynan jyl saıyn kóp adam qaıtys bolady. Qazaqstanda qan aınalymy júıesіnіń aýrýlarynan  mezgіlsіz qaıtys bolýdyń eń kóp  sebebі, ár úshіnshі ólіm qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryna baılanysty bolýda. Eńbekke qabіlettі árbіr onynshy qazaqstandyq bіr nemese bіrneshe qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryna urynýda.\r\n\r\nDensaýlyqqa zııany tıetіn aterogendіk taǵamdardy múldem toqtatý kerek jáne kókónіster men jemіsterdі,  arshylǵan tabıǵı dándі daqyldardy, burshaq, balyq, et jáne sút ónіmderіn, jańǵaqtardy jeı júrіp kardıoprotektorǵa (tamyrlar men júrektіń saýlyǵyn qorǵaýǵa negіzdelgen )  zattarmen qorektený kerek.  Aıta ketý kerek,  mázіrge tazartylǵan aq kúrіsh, kartop, makaron sııaqty qol jetіmdі tanymal qazaqstandyq ónіmderdі de aralastyryp tursańyz, olar,  júrekke jáne tamyrlarǵa zııan tıgіzbeıdі. Alaıda, eger sіz olardy jıі jáne kóp paıdalansańyz, onda jeńіl sіńіmdі kómіrsýlarmen baılanysty taǵamdar retіnde densaýlyqqa zııan keltіrýі múmkіn.\r\n\r\nQan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryn  aldyn-alý, asqynǵan aýrýdy emdeýge qaraǵanda, barlyq jaǵynan áldeqaıda jeńіl árі paıdaly. Óz densaýlyǵyńyzdy júrek-qan tamyr aýrýlarynan qorǵaý úshіn, eń bastysy salaýatty tamaqtaný, durys dene belsendіlіgіn saqtaý jáne zııandy ádetterden (temekі men alkogol) aýlaq bolý kerek ekenіn esten shyǵarmaǵan jón.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nZertteý \r\nMedıtsına \r\nAzyq-túlіk{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"579\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nАтеросклероздың (тамырдың қабырғаларына холестериннен құралған  атеросклеротикалық түйіндердің түзілуінен туындайтын ауру) дамуына себеп болатын тағамдар құрамы атерогенді деп аталады. Жалпы атерогенді тағамдар деп мыналарды сипаттауға болады: мол калориялы, құрамында қоректік заттары аз заттар, витаминдер,  минералдар мен өсімдік өзегі, жоғары сапалы көмірсулар (тазартылған қантпен қоса), транс майлар, қаныққан жануарлар  майлары, холестерин және тұзды тағамдар. Қазақстан халқының ұлттық тамақтануының соңғы зерттеулерінде көрсетілгендей, біздің ғаламшарда,  соның ішінде Қазақстан тұрғындары осы сипаттамадағы қоректік заттармен қоректенеді екен. \r\n\r\nАтерогендік өнімдердің көп тұтынылатының бір себебі, олардың бағасы мен дәмі көңілге қонымды болып келеді, әрі ұзақ уақытқа дейін сақталады.  Адам денсаулығына, соның ішінде жүрек-қан тамырлары жүйесіне қатер төндіретін өнімдердің үйірі әртүрлі кондитерлік бұйымдар, жоғары сапалы ұннан жасалған бәліштер, крекерлер, печеньелер, ұнтақ түріндегі дайын таңертеңгіліктер астар, кептірілген нандар, чипстер, кремдер, тәтті әрі түрлі-түсті алкогольсіз сусындар ), шұжық өнімдері, жартылай фабрикатты еттер, консервілер, жедел кеспелер, жылдам даярланатын  тамақтар (жылдам тамақ, самса және т.б.) бұлардың бәрі дүкендерде, буфеттерде, мейрамханалар мен шағын дүңгіршектердің  сөрелерінде толып тұр.\r\n\r\nБұл өнімдер ыңғайлы және белгілі бір дәрежеде пайдалануға тиімді секілді көрінеді, бірақ бұл ыңғайлылықтар мен артықшылықтар ойланған жанға денсаулығы мен өмірі үшін үлкен қауіпке айналуы мүмкін. Себебі қан айналымы жүйесінің аурулары жыл сайын бүкіл әлемде 17 миллионнан астам адамның қыршынынан қияды (бұл ғаламшарымыздағы бүкіл өлімінің үштен бір бөлігі). Жүрек тамырларының атеросклерозы миокард инфарктына (жүрекке  қан шауып кету) әкеледі, ми тамырларына  холестерин түйіндерінің тіреліп қалуы – ең қауіпті қан айналымы жүйесінің ауруларына соқтырады.  \r\n\r\nБасқа себептермен, қан айналымы жүйесінің ауруларынан жыл сайын көп адам қайтыс болады. Қазақстанда қан айналымы жүйесінің ауруларынан  мезгілсіз қайтыс болудың ең көп  себебі, әр үшінші өлім қан айналымы жүйесінің ауруларына байланысты болуда. Еңбекке қабілетті әрбір оныншы қазақстандық бір немесе бірнеше қан айналымы жүйесінің ауруларына ұрынуда.\r\n\r\nДенсаулыққа зияны тиетін атерогендік тағамдарды мүлдем тоқтату керек және көкөністер мен жемістерді,  аршылған табиғи дәнді дақылдарды, бұршақ, балық, ет және сүт өнімдерін, жаңғақтарды жей жүріп кардиопротекторға (тамырлар мен жүректің саулығын қорғауға негізделген )  заттармен қоректену керек.  Айта кету керек,  мәзірге тазартылған ақ күріш, картоп, макарон сияқты қол жетімді танымал қазақстандық өнімдерді де араластырып тұрсаңыз, олар,  жүрекке және тамырларға зиян тигізбейді. Алайда, егер сіз оларды жиі және көп пайдалансаңыз, онда жеңіл сіңімді көмірсулармен байланысты тағамдар ретінде денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін.\r\n\r\nҚан айналымы жүйесінің ауруларын  алдын-алу, асқынған ауруды емдеуге қарағанда, барлық жағынан әлдеқайда жеңіл әрі пайдалы. Өз денсаулығыңызды жүрек-қан тамыр ауруларынан қорғау үшін, ең бастысы салауатты тамақтану, дұрыс дене белсенділігін сақтау және зиянды әдеттерден (темекі мен алкоголь) аулақ болу керек екенін естен шығармаған жөн.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nЗерттеу \r\nМедицина \r\nАзық-түлік{LANG}',0,NULL,1548643080,'translator',12,NULL,NULL,'Қазақстандықтар атеросклерозды қоздыратын өнімдерді көп тұтынады','n','n'),(17,19,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"614\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJańa zertteýlerde fızıologııalyq jaǵynan tartymdy jas áıelderdіń estradıol jáne progesteron seks-gormondarynyń deńgeıі joǵary bolady degenge  eshqandaı negіz tabylmady. Psychoneuroendocrinology jýrnalynda jarııalanǵan zertteýde evolıýtsııalyq psıhologııadaǵy tanymal bul teorııaǵa eleýlі soqqy beredі.\r\n\r\nSońǵy bіrneshe onjyldyqta adamdardyń  belgіlі bіr túrlerіnіń nemese belgіlі bіr dene pіshіnderіnіń  nege tartymdy bolyp kórіnetіndіgіn  túsіný úshіn kóptegen jumys jasaldy.\r\n\r\nTeorııanyń negіzі boıynsha – áıeldіń júzі men dene bіtіmі onyń gormondarynyń deńgeıі degenge saıady. Másele mynada, belgіlі bіr gormonaldy profılderі bar áıelder (estradıol men progesteronnyń salystyrmaly túrde joǵary deńgeılerі) uryqtanýda qıyndyqtar týǵyza bermeıdі jáne olar  urpaq jalǵastyrý máselesіne kelgende ónіmdіlіk beredі.\r\n\r\nBul bіr arnaǵa toǵyspaǵan pіkіrler eresekter arasynǵaǵy jynystyq tańdaýdaǵy artyqshylyqtardy túsіný úshіn  mańyzdy bolsa da, ǵalymdar ony jetkіlіktі dárejede dáleldeı almaýda. Shyndyǵynda, olar shaǵyn úlgіdegі ólshemdermen (baqylaı otyryp) bіrneshe shaǵyn zertteýlerge ǵana negіzdelgen. Degenmen, ǵalymdar osy baılanystardy naqtylaý úshіn gormon deńgeılerі men bet álpetі arasyndaǵy qubylystardy egjeı-tegjeılі anyqtaýǵa tyrysty. \r\n\r\nJańa zertteýge 247 kolledj oqýshysy (ortasha jasy - 21 jyl) qatysty, ol sіlekeılі úlgіlermen jáne betіnіń standartty fotosýretterіn tapsyrdy. Sіlekeı úlgіlerі gormondardyń deńgeıіn ólsheý úshіn paıdalanyldy, al arnaıy top adamnyń sýretterіnen tartymdylyǵyn baǵalady. Zertteýshіler bel sheńberlerіn jáne qatysýshylardyń jambas kólemіn ólshedі.\r\nZertteýshіler estradıol jáne progesteron sekіldі gormondardyń joǵary deńgeılerі bet-júzdіń tartymdylyǵymen nemese bel jáne jambas kólemіmen baılanysty ekenіne eshqandaı  dálel taba almady. Kerіsіnshe, estradıoldyń joǵary deńgeıі bel/jambastyń joǵary ındeksіmen baılanysty boldy. Sóıtіp,  bul tanymal túsіnіkke qaıshy keledі.\r\nBel/jambas  ındeksі tómen áıelder, ádette, progesteronnyń joǵary deńgeıіne ıe, bіraq statıstıkalyq turǵydan bul qatynas jetkіlіktі túrde anyqtalmaýda.\r\n\r\nZertteý nátıjelerі áıelderdіń tartymdylyǵy olardyń gormondar deńgeıіmen tyǵyz baılanysty ekendіgі týraly pіkіrge qaıshy keledі. Derekter bul bedeldі ıdeıany qoldamasa da, bіz keıbіr adamdardy nege basqalarǵa qaraǵanda neǵurlym tartymdy dep esepteımіz. Qazіrgі ýaqytta júrgіzіlіp jatqan ǵylymı jumystardyń keıbіreýlerі, adamnyń negіzgі fızıkalyq qasıetterіn kórsetýdіń ornyna, tulǵanyń  fızıkalyq sapasy  qanshalyqty ońaı zertteı alatyndyǵymyzdy túsіnetіndіgіn túsіnýge bolady.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"614\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nЖаңа зерттеулерде физиологиялық жағынан тартымды жас әйелдердің эстрадиол және прогестерон секс-гормондарының деңгейі жоғары болады дегенге  ешқандай негіз табылмады. Psychoneuroendocrinology журналында жарияланған зерттеуде эволюциялық психологиядағы танымал бұл теорияға елеулі соққы береді.\r\n\r\nСоңғы бірнеше онжылдықта адамдардың  белгілі бір түрлерінің немесе белгілі бір дене пішіндерінің  неге тартымды болып көрінетіндігін  түсіну үшін көптеген жұмыс жасалды.\r\n\r\nТеорияның негізі бойынша – әйелдің жүзі мен дене бітімі оның гормондарының деңгейі дегенге саяды. Мәселе мынада, белгілі бір гормональды профильдері бар әйелдер (эстрадиол мен прогестеронның салыстырмалы түрде жоғары деңгейлері) ұрықтануда қиындықтар туғыза бермейді және олар  ұрпақ жалғастыру мәселесіне келгенде өнімділік береді.\r\n\r\nБұл бір арнаға тоғыспаған пікірлер ересектер арасынғағы жыныстық таңдаудағы артықшылықтарды түсіну үшін  маңызды болса да, ғалымдар оны жеткілікті дәрежеде дәлелдей алмауда. Шындығында, олар шағын үлгідегі өлшемдермен (бақылай отырып) бірнеше шағын зерттеулерге ғана негізделген. Дегенмен, ғалымдар осы байланыстарды нақтылау үшін гормон деңгейлері мен бет әлпеті арасындағы құбылыстарды егжей-тегжейлі анықтауға тырысты. \r\n\r\nЖаңа зерттеуге 247 колледж оқушысы (орташа жасы - 21 жыл) қатысты, ол сілекейлі үлгілермен және бетінің стандартты фотосуреттерін тапсырды. Сілекей үлгілері гормондардың деңгейін өлшеу үшін пайдаланылды, ал арнайы топ адамның суреттерінен тартымдылығын бағалады. Зерттеушілер бел шеңберлерін және қатысушылардың жамбас көлемін өлшеді.\r\nЗерттеушілер эстрадиол және прогестерон секілді гормондардың жоғары деңгейлері бет-жүздің тартымдылығымен немесе бел және жамбас көлемімен байланысты екеніне ешқандай  дәлел таба алмады. Керісінше, эстрадиолдың жоғары деңгейі бел/жамбастың жоғары индексімен байланысты болды. Сөйтіп,  бұл танымал түсінікке қайшы келеді.\r\nБел/жамбас  индексі төмен әйелдер, әдетте, прогестеронның жоғары деңгейіне ие, бірақ статистикалық тұрғыдан бұл қатынас жеткілікті түрде анықталмауда.\r\n\r\nЗерттеу нәтижелері әйелдердің тартымдылығы олардың гормондар деңгейімен тығыз байланысты екендігі туралы пікірге қайшы келеді. Деректер бұл беделді идеяны қолдамаса да, біз кейбір адамдарды неге басқаларға қарағанда неғұрлым тартымды деп есептейміз. Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан ғылыми жұмыстардың кейбіреулері, адамның негізгі физикалық қасиеттерін көрсетудің орнына, тұлғаның  физикалық сапасы  қаншалықты оңай зерттей алатындығымызды түсінетіндігін түсінуге болады.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1548643680,'translator',14,NULL,NULL,'Әйелдің әдемілігі гормондармен байланысты емес','n','n'),(18,20,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"581\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__«Menіń qanymnan holesterınnіń 6,5 mmol joǵary deńgeıі anyqtaldy, al dárіgerler bolsa júregіmnіń toqtap qalý qaýpі bar ekenіn aıtty. Buǵan ne deısіz jáne ony azaıtý jáne ınfarktty boldyrmaý úshіn ne іsteýіm kerek?»__\r\n\r\nHolesterın - aǵzadaǵy jasýshalar quramynda bolatyn jáne sýda erіmeıtіn balaýyz túrіndegі  zat. Bul qajettі zat, sebebі bul jasýshalar men kóptegen gormondar úshіn mańyzdy qurylys materıaly. Qandy sý erіtіndіsі bolǵandyqtan, holesterın qanmen aralaspaıdy. Holesterınnіń metabolızmі buzylǵan kezde ol qan tamyrlarynyń qabyrǵalarynda jınaqtalyp, aterosklerotıkalyq túıіnshekter bolyp túzіledі. Bul protsess qan tamyrlary sańlaýlarynyń  tarylýyna sebep bolady jáne olardyń serpіmdіlіgіnіń buzylýyna alyp keledі. Eger bul jaǵdaı júrekke  qan jetkіzetіn koronarlyq qan tamyrlarynda oryn alsa, júrek toqtap qalýy múmkіn. Aterosklerotıkalyq túıіnshketerdіń buzylýynan maı bólshekterі men holesterın úlkeıіp, onyń saldarynan  qan ótkіzetіn tamyrlar bіtelіp, júrektіń belgіlі bіr bulshyq etterіnіń qan aınalymy toqtaıdy. Bul protsestіń nátıjesі mıokard ınfarktіsі nemese ınsýlt bolýy múmkіn.\r\n\r\nHolesterın bіr lıtrge (mmol) bіr detsıfıkatorǵa (mg) nemese mıllımolge deıіn mıllıgrammen ólshenedі.\r\n\r\n• Usynylǵan jalpy holesterın deńgeıі 200 mg dl (5,17 mmol) kem.\r\n• 200-den 239-ǵa deıіn (5.17-ten 6.18-ke deıіn) joǵary deńgeıge jaqyn holesterın deńgeıі bolyp sanalady.\r\n• 240 (6,21) nemese odan joǵary holesterın joǵary dep esepteledі.\r\n\r\nSіzde qandaǵy jalpy holesterın deńgeıіn  kóterіldі deıіk. Alaıda, jalpy holesterındі qospaǵanda, onyń qanmen tasymaldanatyn lıpoproteıdterdіń quramyndaǵy onyń quramyn anyqtaý mańyzdy. Lıpoproteınder az mólsherde aqýyzdy qamtıtyn shaǵyn, maıly kapsýlalar. Olar joǵary tyǵyzdyqty lıpoproteın jáne jamany - tómen tyǵyzdyqty lıpoproteın qamtıtyn ekі túrge bólіnedі.\r\n\r\nHolesterol negіzіnen tómen tyǵyzdyqty lıpoproteıdtermen tasymaldanady. Osyǵan baılanysty, jalpy holesterındі qospaǵanda, joǵary tyǵyzdyqty lıpoproteın jáne tómen tyǵyzdyqty lıpoproteın іshіndegі qannyń holesterın deńgeıіn tekserý mańyzdy bolyp tabylady. Durys tamaqtaný, fızıkalyq belsendіlіk, jaman ádetterden aryltý (temekі shegý men alkogol), sondaı-aq holesterın deńgeıіn tómendetetіn arnaıy preparattar arqyly jaman holesterınnіń quramyn azaıtýǵa bolady.\r\n\r\n__«Holesterındі tómendetý úshіn qandaı taǵamdardan aýlaq bolýym kerek?»__\r\n\r\nDurys tamaqtanbaǵandyqtan  aǵzada  aterosklerozdyń qaýpіn týdyratyn «jaman» holesterіın paıda bolady, al odan júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń qaýpіn edáýіr arttyrady.  Maıy mol  janýarlar etterіn paıdalanýdy toqtatyńyz (sıyr etі, qoı etі, shoshqa etі, taýyq, sút) maılarynyń shamadan tys tutynylýy denede jaman holesterınnіń jınalýyna sebep bolady jáne júrek-qan tamyr aýrýlarynyń damý qaýpіn arttyrady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"582\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúrek-tamyr aýrýlarynyń damytatyn taǵy bіr sebep - suıyq ósіmdіk maılaryn ónerkásіptіk óńdeý jáne olardy qatty túrge aınaldyrý kezіnde paıda bolatyn jasandy tranzıt maılary. Keıbіr kondıterlіk ónіmderde, margarın ( qabattty bálіshterі jáne t.b.), pіsіrýge arnalǵan maı, jartylaı fabrıkattar, sary maı almastyrǵyshtar, jeńіl sary maı, tez daıyndalatyn tamaq ónіmderі (frantsýz frıderіnіń bіr bólіgіnde 7 gramm tranz) . Gıdrırlengen nemese іshіnara gıdrırlengen maılar (olar kóptegen trans maılary bolýy múmkіn) ónіmderdі satyp alarda syrtynda jazylǵan japsyrma qaǵazdaryn muqııat oqyp shyǵyńyz.  Óndіrýshіler ósіmdіk maıynyń quramynda qandaı maı bar ekenіn kórsetpesten trans maıyn jasyryp qoıatynyn este saqtańyz. Trans maılary qandaǵy jaman holesterın deńgeıіn arttyrady jáne olardyń júrektіń ıshemııalyq aýrýynyń damýyna soqtyrady.\r\n\r\n__«Sіz qandaı azyq-túlіkten aýlaq bolý kerektіgі jaıynda aıtyp óttіńіz. Al holesterın deńgeıіn tómendetý úshіn jáne júrek aýrýynyń aldyn alý maqsatynda qandaı aqyl-keńes berer edіńіz?»__\r\n\r\nMen  talshyq dep atalatyn, quramynda erıtіn taǵamdyq talshyqtary bar jemіster men kókónіsterdі kóbіrek tutynýdy usynamyn.  Óıtkenі talshyqtar zııandy holesterındі sіńіrіp, ony aǵzadan  shyǵara alady. Sýly, qyryqqabat, alma, almurt, qııar, qyzanaq, japyraqty kókónіster sııaqty taǵamdar talshyqtarǵa baı. Bul ónіmderde talshyqtan basqa da kóptegen basqa paıdaly zattar bar. Qoryta aıtqanda, talshyqtar adam saýlyǵy úshіn asa mańyzdy, óıtkenі júrek bulshyq etі, sondaı-aq júrek qan tamyrlary belgіlі bіr zattarmen qamtamasyz etіlýі kerek, sonyń arqasynda júrek-tamyr júıesі osynyń arqasynda bіrtіndep jumysyn jaqsarta alady jáne bіzdіń aǵzamyzdaǵy  qanmen qamtamassyz ete alady, sondaı-aq, ottegіmen jáne basqa bıologııalyq zattarmen tolyqtyrady. Balǵyn kókónіster men jemіster - bul júrektіń hımııalyq kómekshіlerі, sondaı-aq ony qanmen qamtamasyz etetіn tamshylar.\r\n\r\nMáselen, qyzanaqtar lıkopınnіń kómegіmen joǵary qundylyqqa  ıe antıoksıdanttardy ıgeredі, olar agressvtі molekýlalar, sondaı-aq qan-tamyrlar qabyrǵalaryndaǵy talshyqty qurylymdy zaqymdaıtyn tazartylmaǵan erkіn radıkaldardyń aldyna kedergі keltіrіp, júrek-qantamyr aýrýlarynyń aldyn alady. \r\n\r\nAlma antıoksıdanttardan jáne flavonoıdterden basqa, pektındі - qandaǵy «jaman» holesterın deńgeıіn tómendetetіn talshyqtyń erekshe túrі, sondaı-aq іshekte turatyn paıdaly mıkrobtardy tamaqtandyrady. Almanyń quramynda - C, B, P, PP, karotenoıdter (organızmde sıntezdelgen dárýmenі A dárýmenі) bar, mıneraldy kalıı, kaltsıı, fosfor, temіr, mys, marganets, organıkalyq qyshqyldar, tanınder, qabynýǵa qarsy áserі bar. Sonymen qatar, alma koronarlyq qan tamyrlarynyń jumysyna jaǵymdy áser etedі, olardyń іshkі qabatynyń jaı-kúıіn jaqsartady, sondaı-aq gemoglobınnіń qolaıly deńgeıіn saqtaıdy.\r\n\r\nJapyraqty kókónіster (salat, aqjelken jáne taǵy basqalar) aterosklerozdyń bastalýyna aıtarlyqtaı qarsy turady, folıanttyń (folıı qyshqyly, V9 vıtamınі) negіzgі tabıǵı kózі bolyp tabylady. Bul folııdіń gomotsısteınnіń qan deńgeıіn tómendetý qabіletіne baılanysty, ol qan tamyrlarynyń qabyrǵalaryna zııanyn tıgіzedі, bul  holesterındі qabattardy álsіretedі.\r\n\r\nQyryqqabattyń barlyq túrlerі (aq qyryqqabat, gúldі qyryqqabat jáne t.b.) endotelııaǵa - qan tamyrlarynyń іshkі qabatyna zııandy áser etetіn aǵzadaǵy toksınderdі tazartý úshіn tamasha kómekshіler retіnde qyzmet etedі.  Sonymen qatar, qyryqqabat - C, B toptary (B1, B2, B3, B5, B6), karotın (provıtamın A), kaltsıı, mys, temіr, marganets jáne júrekke basqa da  hımııalyq kómekshіlerі retіnde yqpal jasaıdy.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"583\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__«Mendegі holesterınmen baılanysty másele tuqymyma qatysty sııaqty : menіń ákemde holesterın deńgeıі joǵary  bolǵan jáne  onyń 10 jyl buryn júregіnіń ustamasy oryn aldyǵan,  sodan oǵan tek jatyp kútіný taǵaıyndaldy, qazіrge deıіn ákem óte az qozǵalys jasaıdy. Munysy jón be? __\r\n\r\nOnyń turaqty túrde az qozǵalysta  ómіr saltyn ustaný faktіsі durys emes. Fızıkalyq jattyǵýlar belgіlі bіr holesterın deńgeıіn júıelіlіkke keltіredі, bul lıpoproteıdterdіń joǵary tyǵyzdyǵynyń deńgeıіne, ıaǵnı «jaqsy» holesterın deńgeıіnіń ulǵaıýyna yqpal etedі. Dárіger sіzge kúndelіktі jattyǵýlardy usynýy múmkіn, mysaly, aptasyna 5 ret 30 mınýt nemese qarqyndy aerobtyq jattyǵý jasaý (jyldam serýendeý nemese júgіrý) aptasyna úsh ret 20 mınýt.\r\nTeńgerіmdі dıetany ustaný kezіnde jattyǵa bastaıtyn bolsańyz, salmaqty tıіmdі basqara alasyz. Fızıkalyq belsendі bolý - bul qıyn emes. Mysaly, túskі úzіlіste jyldam jarty saǵat jaıaý júrіńіz , amal bolsa ashyq, taza aýada kóbіrek bolýyǵa tyrysyńyz. súıіktі sportyńyzben shuǵyldaný, fıtnes-klýbqa turaqty túrde barý, sondaı-aq jumysqa nemese azyq-túlіk dúkenіne avtokólіkpen barýdyń ornyna velosıpedtі paıdalaný óte paıdaly bolmaq.\r\n\r\n__«Júrek ustamasynan keıіn ákeme dárіgerler, holesterındі tómendetetіn – statın degen preparatty usyndy. Ol qanshalyqty durys, sondaı-aq ony men de qabyldaı bereıіn be?»__\r\n\r\nStatınder  holesterınnіń sıntezіne qatysatyn molekýlalardy bloktaý arqyly olardy azaıtady. Sonymen qatar, statınder aterosklerotıkalyq túıіnshekterden paıda bolǵan holesterınderdі «joıady», bul júrektіń ustamasyna aparatyn  qan tamyrlardyń bіtelіp qalmaýyna septіgіn tıgіzedі. Alaıda, statınderdіń janama áserlerі de  bolýy múmkіn. Sondyqtan olardy tek dárіgerdіń taǵaıyndaǵany jón.\r\n\r\nSіzdіń holesterın deńgeıіńіz jetkіlіktі deńgeıde joǵary bolǵandyqtan, statınderdі qabyldaý qajettіlіgі týraly dárіgermen keńesý kerek. Alaıda, qandaǵy holesterın deńgeıіnen basqa, bul sheshіm basqa da bіrqatar jaǵdaılarǵa baılanysty bolýy múmkіn. Dárіger júrek soǵysy men ınsýlt úshіn qaýіp faktorlaryn eskerýі kerek. Jas kezeńіnde mundaı qaýіpter salystyrmaly túrde tómen bolyp turady, kóbіnese statınderdі qabyldaýǵa  emes, jattyǵýǵa jáne teńdestіrіlgen tamaqtanýǵa  erekshe den qoıý kerek. Eger júrek ustamasyna joǵary nemese az deńgeıde qaýіp tónіp tursa, dárіger, holesterınnіń qazіrgі ýaqyttaǵy qalypty deıgeıіne jáne jasqa qaramastan statındі qabyldaýdy usynýy múmkіn.\r\n\r\n__«Júrek ustamasynyń aldyn alý úshіn statındі taǵaıyndaýdyń belgіlengen erejelerі bar ma?»__\r\n\r\nDárіgerler statınderdі taǵaıyndaý barysynda  adamdardyń keıbіr sanattaryn ajyratady. Olarǵa holesterın deńgeıі joǵary adamdar,  qant dıabetі barlar, arterıalyq qan qysymy joǵarylar jáne temekі shegetіnder jatady. Sonymen qatar statınder ateroskleroz jáne qan tamyrlarynyń qalyńdatýynan týyndaǵan júrek-tamyr aýrýlaryna dıagnoz qoıǵan naýqastarǵa usynylady. Olarǵa buryn júrek-qan tamyrlary, ınsýlt, ótpelі ıshemııalyq shabýyl, perıferııalyq tamyrlardyń aýrýlary, sondaı-aq buryn júrektіń koronarlyq tamyrlarynda operatsııa jasaǵan adamdar kіredі.\r\n\r\nSonymen qatar, bіz, dárіgerler, statınderdіń artyqshylyqtaryn talqylaýǵa daıynbyz, bіraq bіzdі durys túsіnýlerіńіzdі ótіnemіz: bul dárі-dármekter holesterınі joǵary barlyq adamdarǵa arnalmaıdy. Statınderdіń bіrqatar jaǵymsyz áserlerі bar  ekenіn de umytpaǵan jón. Degenmen, holesterın deńgeıіn qalypqa keltіrý jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń aldyn-alýdyń úzdіk ádіsі turaqty dene belsendіlіgіn arttyrý, jaqsy tamaqtaný jáne jaman ádetterden aýlaq bolý bolyp tabylady. Eger statınsterdі qabyldaýǵa týra kelse, jattyǵý men durys tamaqtaný olardyń tıіmdіlіgіn arttyrýǵa kómektesedі.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına\r\nPaıdaly keńester{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"581\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__«Менің қанымнан холестериннің 6,5 ммоль жоғары деңгейі анықталды, ал дәрігерлер болса жүрегімнің тоқтап қалу қаупі бар екенін айтты. Бұған не дейсіз және оны азайту және инфарктты болдырмау үшін не істеуім керек?»__\r\n\r\nХолестерин - ағзадағы жасушалар құрамында болатын және суда ерімейтін балауыз түріндегі  зат. Бұл қажетті зат, себебі бұл жасушалар мен көптеген гормондар үшін маңызды құрылыс материалы. Қанды су ерітіндісі болғандықтан, холестерин қанмен араласпайды. Холестериннің метаболизмі бұзылған кезде ол қан тамырларының қабырғаларында жинақталып, атеросклеротикалық түйіншектер болып түзіледі. Бұл процесс қан тамырлары саңлауларының  тарылуына себеп болады және олардың серпімділігінің бұзылуына алып келеді. Егер бұл жағдай жүрекке  қан жеткізетін коронарлық қан тамырларында орын алса, жүрек тоқтап қалуы мүмкін. Атеросклеротикалық түйіншкетердің бұзылуынан май бөлшектері мен холестерин үлкейіп, оның салдарынан  қан өткізетін тамырлар бітеліп, жүректің белгілі бір бұлшық еттерінің қан айналымы тоқтайды. Бұл процестің нәтижесі миокард инфарктісі немесе инсульт болуы мүмкін.\r\n\r\nХолестерин бір литрге (ммоль) бір децификаторға (мг) немесе миллимольге дейін миллиграммен өлшенеді.\r\n\r\n• Ұсынылған жалпы холестерин деңгейі 200 мг дл (5,17 ммоль) кем.\r\n• 200-ден 239-ға дейін (5.17-тен 6.18-ке дейін) жоғары деңгейге жақын холестерин деңгейі болып саналады.\r\n• 240 (6,21) немесе одан жоғары холестерин жоғары деп есептеледі.\r\n\r\nСізде қандағы жалпы холестерин деңгейін  көтерілді дейік. Алайда, жалпы холестеринді қоспағанда, оның қанмен тасымалданатын липопротеидтердің құрамындағы оның құрамын анықтау маңызды. Липопротеиндер аз мөлшерде ақуызды қамтитын шағын, майлы капсулалар. Олар жоғары тығыздықты липопротеин және жаманы - төмен тығыздықты липопротеин қамтитын екі түрге бөлінеді.\r\n\r\nХолестерол негізінен төмен тығыздықты липопротеидтермен тасымалданады. Осыған байланысты, жалпы холестеринді қоспағанда, жоғары тығыздықты липопротеин және төмен тығыздықты липопротеин ішіндегі қанның холестерин деңгейін тексеру маңызды болып табылады. Дұрыс тамақтану, физикалық белсенділік, жаман әдеттерден арылту (темекі шегу мен алкоголь), сондай-ақ холестерин деңгейін төмендететін арнайы препараттар арқылы жаман холестериннің құрамын азайтуға болады.\r\n\r\n__«Холестеринді төмендету үшін қандай тағамдардан аулақ болуым керек?»__\r\n\r\nДұрыс тамақтанбағандықтан  ағзада  атеросклероздың қаупін тудыратын «жаман» холестеріин пайда болады, ал одан жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін едәуір арттырады.  Майы мол  жануарлар еттерін пайдалануды тоқтатыңыз (сиыр еті, қой еті, шошқа еті, тауық, сүт) майларының шамадан тыс тұтынылуы денеде жаман холестериннің жиналуына себеп болады және жүрек-қан тамыр ауруларының даму қаупін арттырады.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"582\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nЖүрек-тамыр ауруларының дамытатын тағы бір себеп - сұйық өсімдік майларын өнеркәсіптік өңдеу және оларды қатты түрге айналдыру кезінде пайда болатын жасанды транзит майлары. Кейбір кондитерлік өнімдерде, маргарин ( қабаттты бәліштері және т.б.), пісіруге арналған май, жартылай фабрикаттар, сары май алмастырғыштар, жеңіл сары май, тез дайындалатын тамақ өнімдері (француз фридерінің бір бөлігінде 7 грамм транз) . Гидрирленген немесе ішінара гидрирленген майлар (олар көптеген транс майлары болуы мүмкін) өнімдерді сатып аларда сыртында жазылған жапсырма қағаздарын мұқият оқып шығыңыз.  Өндірушілер өсімдік майының құрамында қандай май бар екенін көрсетпестен транс майын жасырып қоятынын есте сақтаңыз. Транс майлары қандағы жаман холестерин деңгейін арттырады және олардың жүректің ишемиялық ауруының дамуына соқтырады.\r\n\r\n__«Сіз қандай азық-түліктен аулақ болу керектігі жайында айтып өттіңіз. Ал холестерин деңгейін төмендету үшін және жүрек ауруының алдын алу мақсатында қандай ақыл-кеңес берер едіңіз?»__\r\n\r\nМен  талшық деп аталатын, құрамында еритін тағамдық талшықтары бар жемістер мен көкөністерді көбірек тұтынуды ұсынамын.  Өйткені талшықтар зиянды холестеринді сіңіріп, оны ағзадан  шығара алады. Сулы, қырыққабат, алма, алмұрт, қияр, қызанақ, жапырақты көкөністер сияқты тағамдар талшықтарға бай. Бұл өнімдерде талшықтан басқа да көптеген басқа пайдалы заттар бар. Қорыта айтқанда, талшықтар адам саулығы үшін аса маңызды, өйткені жүрек бұлшық еті, сондай-ақ жүрек қан тамырлары белгілі бір заттармен қамтамасыз етілуі керек, соның арқасында жүрек-тамыр жүйесі осының арқасында біртіндеп жұмысын жақсарта алады және біздің ағзамыздағы  қанмен қамтамассыз ете алады, сондай-ақ, оттегімен және басқа биологиялық заттармен толықтырады. Балғын көкөністер мен жемістер - бұл жүректің химиялық көмекшілері, сондай-ақ оны қанмен қамтамасыз ететін тамшылар.\r\n\r\nМәселен, қызанақтар ликопиннің көмегімен жоғары құндылыққа  ие антиоксиданттарды игереді, олар агрессвті молекулалар, сондай-ақ қан-тамырлар қабырғаларындағы талшықты құрылымды зақымдайтын тазартылмаған еркін радикалдардың алдына кедергі келтіріп, жүрек-қантамыр ауруларының алдын алады. \r\n\r\nАлма антиоксиданттардан және флавоноидтерден басқа, пектинді - қандағы «жаман» холестерин деңгейін төмендететін талшықтың ерекше түрі, сондай-ақ ішекте тұратын пайдалы микробтарды тамақтандырады. Алманың құрамында - C, B, P, PP, каротеноидтер (организмде синтезделген дәрумені А дәрумені) бар, минералды калий, кальций, фосфор, темір, мыс, марганец, органикалық қышқылдар, таниндер, қабынуға қарсы әсері бар. Сонымен қатар, алма коронарлық қан тамырларының жұмысына жағымды әсер етеді, олардың ішкі қабатының жай-күйін жақсартады, сондай-ақ гемоглобиннің қолайлы деңгейін сақтайды.\r\n\r\nЖапырақты көкөністер (салат, ақжелкен және тағы басқалар) атеросклероздың басталуына айтарлықтай қарсы тұрады, фолианттың (фолий қышқылы, В9 витамині) негізгі табиғи көзі болып табылады. Бұл фолийдің гомоцистеиннің қан деңгейін төмендету қабілетіне байланысты, ол қан тамырларының қабырғаларына зиянын тигізеді, бұл  холестеринді қабаттарды әлсіретеді.\r\n\r\nҚырыққабаттың барлық түрлері (ақ қырыққабат, гүлді қырыққабат және т.б.) эндотелияға - қан тамырларының ішкі қабатына зиянды әсер ететін ағзадағы токсиндерді тазарту үшін тамаша көмекшілер ретінде қызмет етеді.  Сонымен қатар, қырыққабат - C, B топтары (B1, B2, B3, B5, B6), каротин (провитамин A), кальций, мыс, темір, марганец және жүрекке басқа да  химиялық көмекшілері ретінде ықпал жасайды.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"583\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__«Мендегі холестеринмен байланысты мәселе тұқымыма қатысты сияқты : менің әкемде холестерин деңгейі жоғары  болған және  оның 10 жыл бұрын жүрегінің ұстамасы орын алдыған,  содан оған тек жатып күтіну тағайындалды, қазірге дейін әкем өте аз қозғалыс жасайды. Мұнысы жөн бе? __\r\n\r\nОның тұрақты түрде аз қозғалыста  өмір салтын ұстану фактісі дұрыс емес. Физикалық жаттығулар белгілі бір холестерин деңгейін жүйелілікке келтіреді, бұл липопротеидтердің жоғары тығыздығының деңгейіне, яғни «жақсы» холестерин деңгейінің ұлғаюына ықпал етеді. Дәрігер сізге күнделікті жаттығуларды ұсынуы мүмкін, мысалы, аптасына 5 рет 30 минут немесе қарқынды аэробтық жаттығу жасау (жылдам серуендеу немесе жүгіру) аптасына үш рет 20 минут.\r\nТеңгерімді диетаны ұстану кезінде жаттыға бастайтын болсаңыз, салмақты тиімді басқара аласыз. Физикалық белсенді болу - бұл қиын емес. Мысалы, түскі үзілісте жылдам жарты сағат жаяу жүріңіз , амал болса ашық, таза ауада көбірек болуыға тырысыңыз. сүйікті спортыңызбен шұғылдану, фитнес-клубқа тұрақты түрде бару, сондай-ақ жұмысқа немесе азық-түлік дүкеніне автокөлікпен барудың орнына велосипедті пайдалану өте пайдалы болмақ.\r\n\r\n__«Жүрек ұстамасынан кейін әкеме дәрігерлер, холестеринді төмендететін – статин деген препаратты ұсынды. Ол қаншалықты дұрыс, сондай-ақ оны мен де қабылдай берейін бе?»__\r\n\r\nСтатиндер  холестериннің синтезіне қатысатын молекулаларды блоктау арқылы оларды азайтады. Сонымен қатар, статиндер атеросклеротикалық түйіншектерден пайда болған холестериндерді «жояды», бұл жүректің ұстамасына апаратын  қан тамырлардың бітеліп қалмауына септігін тигізеді. Алайда, статиндердің жанама әсерлері де  болуы мүмкін. Сондықтан оларды тек дәрігердің тағайындағаны жөн.\r\n\r\nСіздің холестерин деңгейіңіз жеткілікті деңгейде жоғары болғандықтан, статиндерді қабылдау қажеттілігі туралы дәрігермен кеңесу керек. Алайда, қандағы холестерин деңгейінен басқа, бұл шешім басқа да бірқатар жағдайларға байланысты болуы мүмкін. Дәрігер жүрек соғысы мен инсульт үшін қауіп факторларын ескеруі керек. Жас кезеңінде мұндай қауіптер салыстырмалы түрде төмен болып тұрады, көбінесе статиндерді қабылдауға  емес, жаттығуға және теңдестірілген тамақтануға  ерекше ден қою керек. Егер жүрек ұстамасына жоғары немесе аз деңгейде қауіп төніп тұрса, дәрігер, холестериннің қазіргі уақыттағы қалыпты дейгейіне және жасқа қарамастан статинді қабылдауды ұсынуы мүмкін.\r\n\r\n__«Жүрек ұстамасының алдын алу үшін статинді тағайындаудың белгіленген ережелері бар ма?»__\r\n\r\nДәрігерлер статиндерді тағайындау барысында  адамдардың кейбір санаттарын ажыратады. Оларға холестерин деңгейі жоғары адамдар,  қант диабеті барлар, артериалық қан қысымы жоғарылар және темекі шегетіндер жатады. Сонымен қатар статиндер атеросклероз және қан тамырларының қалыңдатуынан туындаған жүрек-тамыр ауруларына диагноз қойған науқастарға ұсынылады. Оларға бұрын жүрек-қан тамырлары, инсульт, өтпелі ишемиялық шабуыл, перифериялық тамырлардың аурулары, сондай-ақ бұрын жүректің коронарлық тамырларында операция жасаған адамдар кіреді.\r\n\r\nСонымен қатар, біз, дәрігерлер, статиндердің артықшылықтарын талқылауға дайынбыз, бірақ бізді дұрыс түсінулеріңізді өтінеміз: бұл дәрі-дәрмектер холестерині жоғары барлық адамдарға арналмайды. Статиндердің бірқатар жағымсыз әсерлері бар  екенін де ұмытпаған жөн. Дегенмен, холестерин деңгейін қалыпқа келтіру және жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын-алудың үздік әдісі тұрақты дене белсенділігін арттыру, жақсы тамақтану және жаман әдеттерден аулақ болу болып табылады. Егер статинстерді қабылдауға тура келсе, жаттығу мен дұрыс тамақтану олардың тиімділігін арттыруға көмектеседі.\r\n\r\n\r\n__Тегтер:__\r\nДенсаулық\r\nМедицина\r\nПайдалы кеңестер{LANG}',0,NULL,1548644760,'translator',12,NULL,NULL,'Холестерин деңгейінің көтерілуі және оны қалай дәрі-дәрмектердің көмегі мен салауатты өмір салтын ұстана жүріп бақылап отыруға болады','n','n'),(19,21,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"611\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBúgіngі kúnі bіzdіń ómіr saltymyz ózgerdі, jáne ol bіzdіń tek nenі qalaı jep jatanymyzǵa , sondaı-aq  qalaı ómіr súrіp, ne oılanamyzǵa baılaǵa baılnysty emes, odan da bólek bіr keıіpte. Búgіnde árqaısymyzdyń ómіrіmіz jasandylyqqa toly, bіz durys tamaqtanbaımyz, qjetіnshe qozǵalmaımyz, jaqsy uıyqtamaımyz  osylardyń ózі bіzdіń aqyl-oıymyz ben densaýlyǵymyz  úshіn óte kereǵar bolyp sanalady. Jad tıіmdіlіgіn qalaı arttyrýǵa bolady? Bіz jumys kezіnde tym kóp stresstіk jaǵdaılardy sezіnemіz jáne tapsyrmalardy durys oryndaý úshіn bіz naqty oı men senіmdі este saqtaýǵa tıіspіz. Búgіn bіz bіrneshe mańyzdy keńesterdі talqylaımyz, sodan keıіn sіz sana men jadtyń tıіmdіlіgіn shoǵyrlandyrýdy jaqsarta alýyńyz múmkіn.\r\n\r\n__1. Aqyldy tolyqtyratyn taǵam__\r\n\r\nBadam, kókjıdek, jańǵaq, balyq, jumyrtqa sııaqty salaýatty, aqyl-es úshіn paıdaly bolyp tabylatyn  taǵamdardy jeńіz.\r\n\r\n__2. Bіr ýaqytta bіr obektіge nazar aýdaryńyz__\r\n\r\nBúgіnde bárі asyǵys. Bіz jumysymyzdy múmkіndіgіnshe qysqa merzіmde aıaqtaǵymyz keledі, sondyqtan bіz  jumysty bіtіrýge kóp kúsh shyǵyndap jatamyz, bul bіzdіń ónіmdіlіgіmіzge áser etedі. Bіr mezgіlde kóptegen tapsyrmalardy oryndaý stresstі kúsheıtedі jáne kontsentratsııany azaıtady. Sondyqtan, tapsyrmalardy shekteńіz, bіr ýaqytta bіr nársenі jasap, tııanaqty aıaqtaýǵa tyrysyńyz, oıyńyzdy shashyratpańyz.\r\n\r\n__3. Uıqynyń uzaqtyǵyn qadaǵalańyz__\r\n\r\nKún saıyn 7-8 saǵat uıyqtaý qajet. Uıyqtaý bіzdіń kóńіlіmіzge tynyshtyq  uıalaýǵa septіgіn tıgіzedі, mıdyń neırondaryn qalpyna keltіredі jáne kúnde jınaqtalǵan aqparattyń túsіnіkterdіń saqtalýyn qamtamasyz etedі. Uıqy den qoıý fokýsyn qalyptastyrady, kontsentratsııany jaqsartady jáne kúndelіktі energııany qamtamasyz etedі, bul sіzdіń ónіmdі jumys іsteýіńіzge múmkіndіk beredі. Al, uıqynyń buzylýy oılaý qabіletіnіń tómendeýіne, sonyń іshіnde kontsentratsııanyń tómendeýіne jáne este saqtaýdyń nasharlaýyna alyp keledі.\r\n\r\n__4. Fızıkalyq jattyǵý__\r\n\r\nJattyǵýlar jasaý kóptegen artyqshylyqtar beredі. Eger únemі jattyǵýlar jasasańyz, ol sіzge kóp jaǵynan kómektesedі. Jattyǵýlar da kúnі boıy energııany qamtamasyz etedі. Qan aǵynyn jaqsartyp, oıdy shoǵyrlanýdy arttyrady, fızıkalyq jaǵyńyzdan kúsheıtedі jáne salmaqty tómendetýge jáne kúızelіsterdі jeńіldetýge yqpal etedі.\r\n\r\n__5. Mıǵa arnalǵan jattyǵýlar__\r\n\r\nAqyl-oıdy qýattandyrý - mıdyń sıqyrly túrde ózgerýіne sebep bolady. Mysaly, jumbaqtardy sheshіp, kіtap oqyp, shet tіlіn úırenýge den qoıyp, fortepıano oınaýǵa beıіmdelіp nemese jańa oılar týyndatatyn nársenі jasaýǵa tyrysyńyz. Bul sіzdіń ónіmdіlіgіńіzdі arttyrady jáne jańasha, buryn belgіsіz bolyp júrgen bіlіm beredі.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq \r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"611\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБүгінгі күні біздің өмір салтымыз өзгерді, және ол біздің тек нені қалай жеп жатанымызға , сондай-ақ  қалай өмір сүріп, не ойланамызға байлаға байлнысты емес, одан да бөлек бір кейіпте. Бүгінде әрқайсымыздың өміріміз жасандылыққа толы, біз дұрыс тамақтанбаймыз, қжетінше қозғалмаймыз, жақсы ұйықтамаймыз  осылардың өзі біздің ақыл-ойымыз бен денсаулығымыз  үшін өте кереғар болып саналады. Жад тиімділігін қалай арттыруға болады? Біз жұмыс кезінде тым көп стресстік жағдайларды сезінеміз және тапсырмаларды дұрыс орындау үшін біз нақты ой мен сенімді есте сақтауға тиіспіз. Бүгін біз бірнеше маңызды кеңестерді талқылаймыз, содан кейін сіз сана мен жадтың тиімділігін шоғырландыруды жақсарта алуыңыз мүмкін.\r\n\r\n__1. Ақылды толықтыратын тағам__\r\n\r\nБадам, көкжидек, жаңғақ, балық, жұмыртқа сияқты салауатты, ақыл-ес үшін пайдалы болып табылатын  тағамдарды жеңіз.\r\n\r\n__2. Бір уақытта бір объектіге назар аударыңыз__\r\n\r\nБүгінде бәрі асығыс. Біз жұмысымызды мүмкіндігінше қысқа мерзімде аяқтағымыз келеді, сондықтан біз  жұмысты бітіруге көп күш шығындап жатамыз, бұл біздің өнімділігімізге әсер етеді. Бір мезгілде көптеген тапсырмаларды орындау стрессті күшейтеді және концентрацияны азайтады. Сондықтан, тапсырмаларды шектеңіз, бір уақытта бір нәрсені жасап, тиянақты аяқтауға тырысыңыз, ойыңызды шашыратпаңыз.\r\n\r\n__3. Ұйқының ұзақтығын қадағалаңыз__\r\n\r\nКүн сайын 7-8 сағат ұйықтау қажет. Ұйықтау біздің көңілімізге тыныштық  ұялауға септігін тигізеді, мидың нейрондарын қалпына келтіреді және күнде жинақталған ақпараттың түсініктердің сақталуын қамтамасыз етеді. Ұйқы ден қою фокусын қалыптастырады, концентрацияны жақсартады және күнделікті энергияны қамтамасыз етеді, бұл сіздің өнімді жұмыс істеуіңізге мүмкіндік береді. Ал, ұйқының бұзылуы ойлау қабілетінің төмендеуіне, соның ішінде концентрацияның төмендеуіне және есте сақтаудың нашарлауына алып келеді.\r\n\r\n__4. Физикалық жаттығу__\r\n\r\nЖаттығулар жасау көптеген артықшылықтар береді. Егер үнемі жаттығулар жасасаңыз, ол сізге көп жағынан көмектеседі. Жаттығулар да күні бойы энергияны қамтамасыз етеді. Қан ағынын жақсартып, ойды шоғырлануды арттырады, физикалық жағыңыздан күшейтеді және салмақты төмендетуге және күйзелістерді жеңілдетуге ықпал етеді.\r\n\r\n__5. Миға арналған жаттығулар__\r\n\r\nАқыл-ойды қуаттандыру - мидың сиқырлы түрде өзгеруіне себеп болады. Мысалы, жұмбақтарды шешіп, кітап оқып, шет тілін үйренуге ден қойып, фортепьяно ойнауға бейімделіп немесе жаңа ойлар туындататын нәрсені жасауға тырысыңыз. Бұл сіздің өнімділігіңізді арттырады және жаңаша, бұрын белгісіз болып жүрген білім береді.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық \r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1548645420,'translator',10,NULL,NULL,'Есте сақтау қабілетін қалай жақсартуға болады','n','n'),(20,22,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"585\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nTábet sezіmі ár túrlі gormondarmen jáne bıologııalyq belsendі zattarmen basqarylady, olar mıdaǵy ashyrqaný pen toıý «ortalyqtaryna» áser etedі. Bul zattardyń keıbіreýlerі («toıý faktorlary») mıdaǵy toqtyq «ortalyǵyn» qozdyrady, sebebі jaqsy tamaqtanatyn adam tamaqtanýdy toqtatady. Mundaı zat leptın gormony bolyp tabylady. Adam toıǵan kezde tamaqtyń sońynan maıly tіnmen bólіnedі. Leptın toıý «ortalyǵyna» sıgnal berýden basqa, maıly tіnderde maıdyń sıntezіn tejeıdі. Basqa hımııalyq zattar («ashtyq zattar», mysaly, grelın), kerіsіnshe, mıdaǵy ashtyq sezіmіn  qozdyryp, adamnyń tamaq іzdeýіne sebep bolady.\r\n\r\nTazartylǵan taǵamdy únemі tutyný kezіnde adamǵa kóp mólsherde kalorııa jáne óte tómen mólsherde dárýmender, mıkroelementter jáne dıetalyq talshyqtar, sondaı-aq qanda glıýkoza deńgeılerіnde kúrt sekіrýler berіledі. Sońǵy fakt tábettіń artýyna alyp keledі, bul qaıtadan tamaq jeýdі jáne іshetіn asty daıarlaýǵa jeteleıdі. Nátıjesіnde leptına tapshylyǵy dep atalatyn qubylys damıdy. Mіne, bіr jaǵynan, mıdaǵy toıý ortalyǵy leptınnіń tapsyrystaryna nashar baǵynady jáne ony qozdyrý úshіn, qalyptydan górі kóbіrek leptın qajet bolady, al ekіnshі jaǵynan maıly tіn de leptın sıgnaldaryn nashar qabyldaıdy jáne ol kezde leptındі azaıtý kerek. Iaǵnı, sozylmaly tamaqsaýlyqtyń saldarynan mıdyń ashtyq «ortalyǵy» jetkіlіksіz deńgeıde qyzmet atqarady. Buǵan qosa, jeýge jaramdy jáne sıntezdelgen maı mólsherі aǵzada totyǵý (bólshekteý) úshіn syıymdylyǵynan asyp túsedі, bul rezervtegі maıdyń tundyrýyna soqtyrady. Eger sіz  fızıkalyq belsendіlіgіńіzdі azaıtsańyz, deneńіz az mólsherde kalorııa shyǵyndaıdy, ıaǵnı denenіń fızıkalyq belsendіlіgіn qamtamasyz etý úshіn maı jumsaý qajettіlіgі azaıady, ondan artyq salmaq, sodan keıіn, semіzdіk  jyldam damı alady.\r\n\r\nTazartylǵan azyq-túlіk (qant jáne barlyq quramynda joǵary sapaly un, júgerі jáne basqa da qospalardan, chıpsterden jáne t.b.) jasalǵan azyq-túlіk ónerkásіbіnіń eń mańyzdy qorektіk zattarmen jáne dıetalyq talshyqtarymen denenіń bıologııalyq qajettіlіkterіn qanaǵattandyrmaıtyn ónіmder bolyp tabylady. Tamaq ónerkásіbіndegі mundaı «jetіstіkterdі» semіzdіkpen qosa,  «órkenıet aýrýlary» júrek-qan tamyrlary aýrýlary (ateroskleroz, júrektіń ıshemııalyq aýrýy jáne júrektіń mıokard ınfarktіsіnіń, arterııalyq gıpertonııanyń, ınsýlttіń jáne qanaınalym júıesіnіń basqa patologııalarynyń eń qatal túrlerі), іsіk, qant dıabetі, osteoporoz  sekіldі aýrýlardy týdyrýy múmkіn. Densaýlyqty saqtap qalý úshіn, tehnologııalyq óńdelgen azyq-túlіktі tutynýdy qatań shektep, salaýatty tamaqtanýdy jolǵa qoıý kerek.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nZertteý \r\nMedıtsına \r\nAzyq-túlіk{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"585\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nТәбет сезімі әр түрлі гормондармен және биологиялық белсенді заттармен басқарылады, олар мидағы ашырқану пен тойу «орталықтарына» әсер етеді. Бұл заттардың кейбіреулері («тою факторлары») мидағы тоқтық «орталығын» қоздырады, себебі жақсы тамақтанатын адам тамақтануды тоқтатады. Мұндай зат лептин гормоны болып табылады. Адам тойған кезде тамақтың соңынан майлы тінмен бөлінеді. Лептин тою «орталығына» сигнал беруден басқа, майлы тіндерде майдың синтезін тежейді. Басқа химиялық заттар («аштық заттар», мысалы, грелин), керісінше, мидағы аштық сезімін  қоздырып, адамның тамақ іздеуіне себеп болады.\r\n\r\nТазартылған тағамды үнемі тұтыну кезінде адамға көп мөлшерде калория және өте төмен мөлшерде дәрумендер, микроэлементтер және диеталық талшықтар, сондай-ақ қанда глюкоза деңгейлерінде күрт секірулер беріледі. Соңғы факт тәбеттің артуына алып келеді, бұл қайтадан тамақ жеуді және ішетін асты даярлауға жетелейді. Нәтижесінде лептина тапшылығы деп аталатын құбылыс дамиды. Міне, бір жағынан, мидағы тою орталығы лептиннің тапсырыстарына нашар бағынады және оны қоздыру үшін, қалыптыдан гөрі көбірек лептин қажет болады, ал екінші жағынан майлы тін де лептин сигналдарын нашар қабылдайды және ол кезде лептинді азайту керек. Яғни, созылмалы тамақсаулықтың салдарынан мидың аштық «орталығы» жеткіліксіз деңгейде қызмет атқарады. Бұған қоса, жеуге жарамды және синтезделген май мөлшері ағзада тотығу (бөлшектеу) үшін сыйымдылығынан асып түседі, бұл резервтегі майдың тұндыруына соқтырады. Егер сіз  физикалық белсенділігіңізді азайтсаңыз, денеңіз аз мөлшерде калория шығындайды, яғни дененің физикалық белсенділігін қамтамасыз ету үшін май жұмсау қажеттілігі азаяды, ондан артық салмақ, содан кейін, семіздік  жылдам дами алады.\r\n\r\nТазартылған азық-түлік (қант және барлық құрамында жоғары сапалы ұн, жүгері және басқа да қоспалардан, чипстерден және т.б.) жасалған азық-түлік өнеркәсібінің ең маңызды қоректік заттармен және диеталық талшықтарымен дененің биологиялық қажеттіліктерін қанағаттандырмайтын өнімдер болып табылады. Тамақ өнеркәсібіндегі мұндай «жетістіктерді» семіздікпен қоса,  «өркениет аурулары» жүрек-қан тамырлары аурулары (атеросклероз, жүректің ишемиялық ауруы және жүректің миокард инфарктісінің, артериялық гипертонияның, инсульттің және қанайналым жүйесінің басқа патологияларының ең қатал түрлері), ісік, қант диабеті, остеопороз  секілді ауруларды тудыруы мүмкін. Денсаулықты сақтап қалу үшін, технологиялық өңделген азық-түлікті тұтынуды қатаң шектеп, салауатты тамақтануды жолға қою керек.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nЗерттеу \r\nМедицина \r\nАзық-түлік{LANG}',0,NULL,1548645780,'translator',14,NULL,NULL,'Жаңа тағам өнімдері қалай семіздікке әкеледі','n','n'),(21,23,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"586\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBalańyz júrіs arbasymen taltańdap júrіp keteіp bara jatqanyn syrttan baqylap tursańyz, beıne bіr komedııa tamashalap otyrǵandaı kúıge enesіz. Alaıda, jyl saıyn statsıonarlardaǵy tótenshe jaǵdaılar bólіmshelerіndegі  balalardyń myńdaǵan jaraqattary osy júrіs arbasyn qoldanǵannan oryn alyp jatady eken, pedıatrlar sońǵy on jylda bul tanymal quraldy qoldanýǵa tyıym salýdy talap etіp keledі.  \r\n\r\nPedıatrııa jýrnalynda jarııalanǵan ǵylymı zertteýlerge sáıkes, AQSh-ta osy júrіs arbasyn qoldanǵannyń sadarynan 1990 jyldan bastap 2014 jylǵa deıіn tekserіp, qarastyrǵanda 15 aıǵa deıіngі 230 myńnan astam bala bas súıegі synyp, basynan soqqy alyp, basqa da súıekterі synyp, túrlі jaraqattar alyp jedel járdemnіń emіne muqtaj bolǵan eken.\r\n\r\nJúrіs arbalary  ózdіgіnen júre almaıtyn nárestelerdіń mobıldіlіgіn qamtamasyz etýge arnalǵan bіrden-bіr qural árıne, bіraq tórt dóńgelektіlerі balalardy olar úshіn  qaýіptі bolyp sanalatyn  aımaqtarǵa kіrіp ketýіne nemese baspaldaqtan qulap ketýіne sebepker bolýda.  \r\n\r\nBul zertteý eńbegі shyrǵalańdardy boldyrmaýǵa baǵyttalǵan erejelerdі, eskertpelerdі qamtıtyn alǵashqy ǵylymı jumys. Sarapshylar qorytyndylaı kele atalmysh erejeler, júrіs arbalaryn qoldanǵannan keıіn jazataıym oqıǵalar sanynyń ósýіn báseńdetýі múmkіn, bіraq myńdaǵan balalar burynǵysynsha jaraqat ala berýіn de toqtatady dep kesіp aıtý qıyn degen pіkіr aıtty.\r\n\r\nDárіgerler, belbeýmen júrіs arbasyna tańylǵan sábı sekýndyna bіr metrden astam jyldamdyqpen qozǵala alady dep esepteıdі, al bul onyń ata-anasynyń reaktsııasynan jyldamyraq. Eresekter óz balalaryna qyraǵylyqpen qaraý kerek , sonda ǵana olardyń balalary kóptegen  keleńsіz jaıttarǵa uryna bermeıdі.  Bіraq shyn mánіnde bul jaı ǵana oryndalmaıtyn buıryq.\r\n\r\nOnyń ústіne, kóptegen ata-analar júrіs arbalarynyń kómegіmen  balalarynyń  jyldam júrіp ketetnіne shynymen de úmіt artady. Degenmen, zertteýshіler bul arbalardyń motorıkanyń damýyn báseńdetetіndіgіn dáleldedі.\r\n\r\nPediatrics jýrnalynda jarııalanǵan zertteý eńbegіndegі avtorlardyń eskertýlerіne qaramastan, kóptegen otbasylar álі kúnge deıіn júrіs arbalaryn satyp alýda. Keıbіr otbasylar tіptі muny muragerlіkpen ótkerіp jatady. Dúkenderde júrіs arbalary qyzyqty janýarlar men mýltfılm keıіpkerlerі keıpіnde kóz tartyp, tіzіlіp turady. \r\n\r\nQaýіpsіz alternatıva retіnde, dárіgerler balalarǵa arnalǵan belsendіlіktі damytatyn jáne qyzyqty statsıonarlyq qurylǵylardy paıdalanýǵa keńes beredі.\r\n\r\nDegenmen, jaraqattardyń sebebі tek qana júrіs arbalary ǵana emes. Júrіs arbalaryn, kengýrý sómkelerіn, kolıaskalardy, pelenaldі ústelderdі  jáne shomylý oryndyqtaryn  durys qoldanbaǵandyqtan  árbіr segіz mınýt saıyn úsh jasqa tolmaǵan balalar jaraqat alyp  aýrýhanaǵa kelіp túsýde. Jaqynda júrgіzіlgen zertteý kórsetkendeı, keıіngі kezde mundaı jaraqattar sany tіptі artyp keledі.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"586\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБалаңыз жүріс арбасымен талтаңдап жүріп кетеіп бара жатқанын сырттан бақылап тұрсаңыз, бейне бір комедия тамашалап отырғандай күйге енесіз. Алайда, жыл сайын стационарлардағы төтенше жағдайлар бөлімшелеріндегі  балалардың мыңдаған жарақаттары осы жүріс арбасын қолданғаннан орын алып жатады екен, педиатрлар соңғы он жылда бұл танымал құралды қолдануға тыйым салуды талап етіп келеді.  \r\n\r\n\"Pediatrics\" журналында жарияланған ғылыми зерттеулерге сәйкес, АҚШ-та осы жүріс арбасын қолданғанның садарынан 1990 жылдан бастап 2014 жылға дейін тексеріп, қарастырғанда 15 айға дейінгі 230 мыңнан астам бала бас сүйегі сынып, басынан соққы алып, басқа да сүйектері сынып, түрлі жарақаттар алып жедел жәрдемнің еміне мұқтаж болған екен.\r\n\r\nЖүріс арбалары  өздігінен жүре алмайтын нәрестелердің мобильділігін қамтамасыз етуге арналған бірден-бір құрал әрине, бірақ төрт дөңгелектілері балаларды олар үшін  қауіпті болып саналатын  аймақтарға кіріп кетуіне немесе баспалдақтан құлап кетуіне себепкер болуда.  \r\n\r\nБұл зерттеу еңбегі шырғалаңдарды болдырмауға бағытталған ережелерді, ескертпелерді қамтитын алғашқы ғылыми жұмыс. Сарапшылар қорытындылай келе аталмыш ережелер, жүріс арбаларын қолданғаннан кейін жазатайым оқиғалар санының өсуін бәсеңдетуі мүмкін, бірақ мыңдаған балалар бұрынғысынша жарақат ала беруін де тоқтатады деп кесіп айту қиын деген пікір айтты.\r\n\r\nДәрігерлер, белбеумен жүріс арбасына таңылған сәби секундына бір метрден астам жылдамдықпен қозғала алады деп есептейді, ал бұл оның ата-анасының реакциясынан жылдамырақ. Ересектер өз балаларына қырағылықпен қарау керек , сонда ғана олардың балалары көптеген  келеңсіз жайттарға ұрына бермейді.  Бірақ шын мәнінде бұл жай ғана орындалмайтын бұйрық.\r\n\r\nОның үстіне, көптеген ата-аналар жүріс арбаларының көмегімен  балаларының  жылдам жүріп кететніне шынымен де үміт артады. Дегенмен, зерттеушілер бұл арбалардың моториканың дамуын бәсеңдететіндігін дәлелдеді.\r\n\r\nПедиатрия журналында жарияланған зерттеу еңбегіндегі авторлардың ескертулеріне қарамастан, көптеген отбасылар әлі күнге дейін жүріс арбаларын сатып алуда. Кейбір отбасылар тіпті мұны мұрагерлікпен өткеріп жатады. Дүкендерде жүріс арбалары қызықты жануарлар мен мультфильм кейіпкерлері кейпінде көз тартып, тізіліп тұрады. \r\n\r\nҚауіпсіз альтернатива ретінде, дәрігерлер балаларға арналған белсенділікті дамытатын және қызықты стационарлық құрылғыларды пайдалануға кеңес береді.\r\n\r\nДегенмен, жарақаттардың себебі тек қана жүріс арбалары ғана емес. Жүріс арбаларын, кенгуру сөмкелерін, коляскаларды, пеленальді үстелдерді  және шомылу орындықтарын  дұрыс қолданбағандықтан  әрбір сегіз минут сайын үш жасқа толмаған балалар жарақат алып  ауруханаға келіп түсуде. Жақында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, кейінгі кезде мұндай жарақаттар саны тіпті артып келеді.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1548646200,'translator',12,NULL,NULL,'Нәрестелердің жүріс арбасы қауіпті деп танылды','n','n'),(22,24,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"587\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nǴalymdar jańadan  týylǵan  sábıdіń dene salmaǵynyń tym tómen bolýynyń sebepterіn anyqtady – ul balalardyń ortasha salmaǵynyń shamamen 38 gramdaı bolýynyń bіr sebebі: onyń anasynyń bіr kezderі (fızıkalyq nemese psıhologııalyq jaǵynan) jaraqat alýynyń saldarynan, kúızelіstіk kortızol gormonynyń shyǵyp ketýіnen eken.  Zertteý eńbegі «The Journal of Pediatrics» jýrnalynda jarııalandy.\r\n\r\nSalmaǵy tómen bolýyp týylǵan ul balalardyń  analaryn tekserіp qaraǵanda olarda burynyraqta jaraqattyń bolǵany, sondaı-aq, kortızol serektsııasynyń deńgeıі joǵary ekendіgі anyqtalyp jatty. Sonymen qatar, bundaı qubylystar tek uldar arasynda tіrkeldі. Bul erkektіk  uryqtyń ósýіne ananyń kúızelіstіk áserі neǵurlym basym ekenіn kórsetetіn basqa derekterge sáıkes keledі.\r\n\r\nBosanar arlynda bolashaq sábıіmen ózіne jaqsy kútіm jasalǵan 314 júktі áıelderden aqparat jınalyp alyndy.  Áıelder ózderіnіń burynǵy aýrýlary týraly barlyq aqparatty tabystady, sondaı-aq  jaraqattan nemese kúızelіstіń saldarynan oryn alǵan jaǵdaılardy tіzbektep aıtyp berdі.  Bosandyrylǵan kezde  kortızoldy ólsheý maqsatynda shash úlgіlerі alyndy. Sondaı-aq, balanyń týý salmaǵy men jynysy tіrkelіp otyrdy.\r\n\r\nTetіkter qaıtkende de túsіnіksіz bolǵanymen, áıeldіń jaraqattan alǵan kúızelіsі, onyń tіptі júktі bolýyna deıіngі uzaq ýaqyt buryn  oryn alsa da, boıyndaǵy  stresske jaýapty gormondardy retteıtіn júıelerіne, sonyń іshіnde kortızoldy óndіrýge qatysty protsesterge  bárі-bіr saldaryn tıgіzýі  múmkіn eken. Barlyq jaraqat alǵan  adam stresstіk jaraqat alǵanymen, oǵan jaýapty  bıologııalyq júıelerdіń buzylýyn sezіnbeıdі, bіraq, egerde oryn al qalsa, bul áıel men balanyń densaýlyǵyna áser etýі múmkіn. Osylaısha, júktі áıelde stress gormonynyń joǵary deńgeıіmen bіrge, buryn alǵan jaraqat tarıhy bar bolsa,  bala týýylǵanda onyń  salmaǵy  tómen bolý qaýіpі bolady.\r\n\r\nZertteý nátıjesі boıynsha, júktі bolǵanǵa deıіngі jaǵdaılar bolshaq  urpaqtyń damýyna, olardyń densaýlyǵynyń qalyptasýyna aıtarlyqtaı áser etedі degen qorytyndy jasaldy.\r\n\r\nBalanyń týylǵan kezіndegі salmaǵy men boıy onyń bolashaq ómіrіnde densaýlyǵy men  aýrýlar fýnktsııalarynyń negіzgі  faktory bolyp tabylady. Jaǵdaıy nashar áleýmettіk-ekonomıkalyq ortada ómіr súretіn  áıelder kóbіnese salmaǵy tómen balalardy ómіrge ákeledі. Ómіr boıy  kúızelіsten aıyqpaı ǵumyr keshý, bálkіm, osy qaýіptіńa artýyna yqpal etedі.\r\n\r\nBolashaq ananyń buryn alǵan jaraqatyn  jáne  psıhologııalyq buzylystaryn anyqtaý, árі ony emdeý sııaqty tıіstі sharalar júzege asyrylsa,  analar men bolashaq urpaqtyń densaýlyǵyna áser etetіn perınataldy nátıjeler áldeqaıda jaqsarýy ábden múmkіn.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"587\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nҒалымдар жаңадан  туылған  сәбидің дене салмағының тым төмен болуының себептерін анықтады – ұл балалардың орташа салмағының шамамен 38 грамдай болуының бір себебі: оның анасының бір кездері (физикалық немесе психологиялық жағынан) жарақат алуының салдарынан, күйзелістік кортизол гормонының шығып кетуінен екен.  Зерттеу еңбегі «The Journal of Pediatrics» журналында жарияланды.\r\n\r\nСалмағы төмен болуып туылған ұл балалардың  аналарын тексеріп қарағанда оларда бұрынырақта жарақаттың болғаны, сондай-ақ, кортизол серекциясының деңгейі жоғары екендігі анықталып жатты. Сонымен қатар, бұндай құбылыстар тек ұлдар арасында тіркелді. Бұл еркектік  ұрықтың өсуіне ананың күйзелістік әсері неғұрлым басым екенін көрсететін басқа деректерге сәйкес келеді.\r\n\r\nБосанар арлында болашақ сәбиімен өзіне жақсы күтім жасалған 314 жүкті әйелдерден ақпарат жиналып алынды.  Әйелдер өздерінің бұрынғы аурулары туралы барлық ақпаратты табыстады, сондай-ақ  жарақаттан немесе күйзелістің салдарынан орын алған жағдайларды тізбектеп айтып берді.  Босандырылған кезде  кортизолды өлшеу мақсатында шаш үлгілері алынды. Сондай-ақ, баланың туу салмағы мен жынысы тіркеліп отырды.\r\n\r\nТетіктер қайткенде де түсініксіз болғанымен, әйелдің жарақаттан алған күйзелісі, оның тіпті жүкті болуына дейінгі ұзақ уақыт бұрын  орын алса да, бойындағы  стресске жауапты гормондарды реттейтін жүйелеріне, соның ішінде кортизолды өндіруге қатысты процестерге  бәрі-бір салдарын тигізуі  мүмкін екен. Барлық жарақат алған  адам стресстік жарақат алғанымен, оған жауапты  биологиялық жүйелердің бұзылуын сезінбейді, бірақ, егерде орын ал қалса, бұл әйел мен баланың денсаулығына әсер етуі мүмкін. Осылайша, жүкті әйелде стресс гормонының жоғары деңгейімен бірге, бұрын алған жарақат тарихы бар болса,  бала тууылғанда оның  салмағы  төмен болу қауіпі болады.\r\n\r\nЗерттеу нәтижесі бойынша, жүкті болғанға дейінгі жағдайлар болшақ  ұрпақтың дамуына, олардың денсаулығының қалыптасуына айтарлықтай әсер етеді деген қорытынды жасалды.\r\n\r\nБаланың туылған кезіндегі салмағы мен бойы оның болашақ өмірінде денсаулығы мен  аурулар функцияларының негізгі  факторы болып табылады. Жағдайы нашар әлеуметтік-экономикалық ортада өмір сүретін  әйелдер көбінесе салмағы төмен балаларды өмірге әкеледі. Өмір бойы  күйзелістен айықпай ғұмыр кешу, бәлкім, осы қауіптіңа артуына ықпал етеді.\r\n\r\nБолашақ ананың бұрын алған жарақатын  және  психологиялық бұзылыстарын анықтау, әрі оны емдеу сияқты тиісті шаралар жүзеге асырылса,  аналар мен болашақ ұрпақтың денсаулығына әсер ететін перинаталды нәтижелер әлдеқайда жақсаруы әбден мүмкін.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1548646680,'translator',11,NULL,NULL,'Жаңа туылған ұл балалардың  салмағы анасының күйзеліс гормонымен байланысты болып шықты','n','n'),(23,25,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"624\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nKóptegen temekі shegýshіler óz jaman ádetterіn tastaýǵa bіrneshe ret  umtylady, alaıda  kóbіnese sátsіzdіkke ushyraıdy. Ǵalymdar strategııalyq ǵylymı zertteýdіń nátıjesіnde temekіnі tastaýǵa tyrysyp, bіraq ózіn álі toqtata almaı júrgenderdіń basty qatelіkterіn anyqtady.   Eger sіz temekіnіń zııan ekenіn túsіnіp, árі moıyndap,  jáne temekі shegýden bas tartýdy uıǵarsańyz, eń aldymen naqty jospar jasaýyńyz qajet. Bul sіzge temekіnі tyıý kezіnde jıі paıda bolatyn emotsıonaldy jáne basqa da problemalardy sheshýge kómektesedі. Aldymen ne іsteý kerek, - qatqan qazyqtaı «temekіnі tastaý kerek» dep bekіnіp alyńyz. Osydan ary qaraı basqa da josparlar túzýіńіzge jol ashylady.  Olardyń іshіne densaýlyqqa baılanysty  problemalar, otbasylyq bıýdjetke túsetіn aýyrtpalyq, sondaı-aq jaqyndaryńyz ben basqa da adamdardyń ótіnіshterі  kіredі. Degenmen, sońǵy sheshіmdі shegeleý óz qolyńyzda. Sheshіm qabyldanǵannan keıіn belgіlі bіr kúndі tańdap, osy áreketke daıyndalý kerek.\r\n\r\nKúndі qalaı tańdaýǵa bolady?  Belgіlі bіr kúndі tańdaýdyń qajetі joq. Aǵymdaǵy aptanyń alǵashqy kúnіn nemese kelesі aıdyń naqty kúnіn tańdańyz. Degenmen, kúndі tym erte tańdaý da tıіmdі emes. Sіz úshіn mańyzy bar, bіr oqıǵaǵa qatysty kúndі tańdańyz. Kúntіzbege temekі shegýdі toqtatý kúnіn belgіleńіz. Bul sіzdіń ómіrіńіzdіń mańyzdy kúnі bolyp sanalsyn, sondyqtan ony arnaıy belgіleý kerek. Ózіńіzdіń otbasyńyzǵa, dostaryńyzǵa jáne árіptesterіńіzge temekі shegýden bas tartqanyńyz jaıynda  jáne onyń oryndalatyn kúnі týraly aıtyp qoıyńyz. Olardy ózіńіzdіń tіleýlesterіńіzge aınaldyryńyz. Olar sіzge moraldyq qoldaý kórsetedі. Óz otbasyńyzǵa jáne dostaryńyzǵa, olardyń qoldaýy sіz úshіn úlken ról atqaratynyn  da aıtyńyz.\r\n\r\nÚıdі tazalańyz. Jatyn bólmeńіzden, qonaq bólmeńіzden, jumys oryndaryńyzdan, avtokólіgіńіzden jáne ózіńіz bolatyn barlyq oryndardan  temekіge qatysty barlyq zattardy joıyńyz.  Shylymnyń qoraptaryn, talshyqtaryn «kerek bolyp qalýy múmkіn» dep bіr jerge tyǵyp qoımańyz, sebebі aldaǵy ýaqytta qaıta taýyp alyp shegіp qoıýyńyz múmkіn.  Sondaı-aq, tіsterіńіzdі muqııat tazalaǵanyńyz jón - tіstіń taza bolýy temekіnі aýyzǵa qaıta salmaý úshіn  sіzge motıvatsııa bolýy múmkіn.\r\n\r\nTemekіge úırengen qoldaryńyzǵa basqa nárse ustap alýdy ádetke aınaldyryńyz. Mysaly, onsha táttіlіgі joq saǵyz shaınańyz, nemese sábіz tárіzdі qatty kókónіsterdі qolyńyzǵa qystyra júrіńіz. Ózіńіzben úılesetіn adamdarmen aralasyńyz. Sіzdіń  tabysqa jetýіńіz kózqarastaryńyz, aınalańyzdaǵy adamdarǵa ja  qatysy bar. Sonda ol sіzderge psıhologııalyq kedergіlerden ótіp ketýlerіńіzge aıtarlyqtaı  sep bolady.\r\n\r\nÓtken sátsіzdіkterdі este umytpańyz.  Eger buryn temekі shegýden bas tartqan bolsańyz, bіraq  nıetіńіz sátsіzdіkke ushyraǵan bolsa, sіz ol kezde oryn alǵan jaǵdaılardy áste esten shyǵarmaı  jáne onyń  sebebі bolatyn jaıttardan aýlaq júrýge tyrysyńyz. Ondaı sebepterden aýlaq bolý úshіn ne іsteý kerek ekenіn de oılastyryp qoıý kerek. Temekіden bas tartatyn kún sіzge ońaı tımesі anyq: temekіnі qaıta shegіp ketkіńіz kelіp turady. Keıbіreýler emotsııalyq problemalardy, sondaı-aq jaǵymsyz fızıkalyq sezіmderdі sezіnýі múmkіn. Alaıda, sіz kelesі erejelerdі qatań saqtaýyńyz kerek.\r\n\r\n1) Shylym shegýge tyryspańyz, tіptі kem degende bіr temekіnі de. Oksford ýnıversıtetіnіń, Bırmıngem ýnıversıtetіnіń jáne London ýnıversıtetі kolledjіnіń brıtandyq ǵalymdarynyń zertteýіnshe, temekі shegýdі kúndelіktі azaıtyp, temekіnі tastaımyn degen jandar sátsіzdіkke ushyrap, atalmysh jaǵymsyz áreketterіnen aryla almaǵan eken.  Temekі shegýdі bіrden doǵarǵanda ǵana qajettі nátıjege jetýge bolady;\r\n2) qajet bolǵan jaǵdaıda temekіge qarsy arnaıy quraldardy - tabletkalardy, antı-nıkotındі patchtardy qoldanyp kórіńіz;\r\n3) temekіnі tastaý týraly sheshіm qabyldaǵan sebepterdі únemі eske túsіrіńіz;\r\n4) kóp mólsherdegі sý men jemіs shyryndaryn іshіńіz;\r\n5) jattyǵyńyz;\r\n6) Sіzdі shylym shegýge ıtermeleıtіn jaǵdaılardy boldyrmańyz;\r\n7) stresspen kúresýge, murnyńyzben tereń tynystaýǵa, tynys alýyńyzǵa, 5-ke deıіn sanaýǵa kómektesetіn bosańsytý jattyǵýlarynyń kómegіmen bosańsýǵa tyrysyńyz, sosyn aýzyńyzdan baıaý ozdyryńyz. 5 ret qaıtalańyz;\r\n8) qol jattyǵylaryn jasańyz, kompıýterge jazyńyz, tennıs doptaryn qysyńyz, , toqymashylyqpen aınalysyńyz;\r\n9) dostaryńyzben jıі sóılesіńіz (jaqynda temekі shegetіnder emes);\r\n10) jaǵymdy demalys uıymdastyryńyz (serýendeńіz, kınoǵa baryńyz jáne t.b.).\r\n\r\nShylym shegýdі toqtatý alǵashqy mınýttarda-aq densaýlyqty jaqsarta bastaıdy. Bul jaǵymsyz ádetten tyıylý eshqashan keshtіk etpeıdі, bіraq temekіnі erterek doǵarsańyz, salaýatty, uzaq ómіr súrý múmkіndіgіńyz artady.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nShylym shegý{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"624\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nКөптеген темекі шегушілер өз жаман әдеттерін тастауға бірнеше рет  ұмтылады, алайда  көбінесе сәтсіздікке ұшырайды. Ғалымдар стратегиялық ғылыми зерттеудің нәтижесінде темекіні тастауға тырысып, бірақ өзін әлі тоқтата алмай жүргендердің басты қателіктерін анықтады.   Егер сіз темекінің зиян екенін түсініп, әрі мойындап,  және темекі шегуден бас тартуды ұйғарсаңыз, ең алдымен нақты жоспар жасауыңыз қажет. Бұл сізге темекіні тыю кезінде жиі пайда болатын эмоционалды және басқа да проблемаларды шешуге көмектеседі. Алдымен не істеу керек, - қатқан қазықтай «темекіні тастау керек» деп бекініп алыңыз. Осыдан ары қарай басқа да жоспарлар түзуіңізге жол ашылады.  Олардың ішіне денсаулыққа байланысты  проблемалар, отбасылық бюджетке түсетін ауыртпалық, сондай-ақ жақындарыңыз бен басқа да адамдардың өтініштері  кіреді. Дегенмен, соңғы шешімді шегелеу өз қолыңызда. Шешім қабылданғаннан кейін белгілі бір күнді таңдап, осы әрекетке дайындалу керек.\r\n\r\nКүнді қалай таңдауға болады?  Белгілі бір күнді таңдаудың қажеті жоқ. Ағымдағы аптаның алғашқы күнін немесе келесі айдың нақты күнін таңдаңыз. Дегенмен, күнді тым ерте таңдау да тиімді емес. Сіз үшін маңызы бар, бір оқиғаға қатысты күнді таңдаңыз. Күнтізбеге темекі шегуді тоқтату күнін белгілеңіз. Бұл сіздің өміріңіздің маңызды күні болып саналсын, сондықтан оны арнайы белгілеу керек. Өзіңіздің отбасыңызға, достарыңызға және әріптестеріңізге темекі шегуден бас тартқаныңыз жайында  және оның орындалатын күні туралы айтып қойыңыз. Оларды өзіңіздің тілеулестеріңізге айналдырыңыз. Олар сізге моральдық қолдау көрсетеді. Өз отбасыңызға және достарыңызға, олардың қолдауы сіз үшін үлкен рөл атқаратынын  да айтыңыз.\r\n\r\nҮйді тазалаңыз. Жатын бөлмеңізден, қонақ бөлмеңізден, жұмыс орындарыңыздан, автокөлігіңізден және өзіңіз болатын барлық орындардан  темекіге қатысты барлық заттарды жойыңыз.  Шылымның қораптарын, талшықтарын «керек болып қалуы мүмкін» деп бір жерге тығып қоймаңыз, себебі алдағы уақытта қайта тауып алып шегіп қоюыңыз мүмкін.  Сондай-ақ, тістеріңізді мұқият тазалағаныңыз жөн - тістің таза болуы темекіні ауызға қайта салмау үшін  сізге мотивация болуы мүмкін.\r\n\r\nТемекіге үйренген қолдарыңызға басқа нәрсе ұстап алуды әдетке айналдырыңыз. Мысалы, онша тәттілігі жоқ сағыз шайнаңыз, немесе сәбіз тәрізді қатты көкөністерді қолыңызға қыстыра жүріңіз. Өзіңізбен үйлесетін адамдармен араласыңыз. Сіздің  табысқа жетуіңіз көзқарастарыңыз, айналаңыздағы адамдарға жа  қатысы бар. Сонда ол сіздерге психологиялық кедергілерден өтіп кетулеріңізге айтарлықтай  сеп болады.\r\n\r\nӨткен сәтсіздіктерді есте ұмытпаңыз.  Егер бұрын темекі шегуден бас тартқан болсаңыз, бірақ  ниетіңіз сәтсіздікке ұшыраған болса, сіз ол кезде орын алған жағдайларды әсте естен шығармай  және оның  себебі болатын жайттардан аулақ жүруге тырысыңыз. Ондай себептерден аулақ болу үшін не істеу керек екенін де ойластырып қою керек. Темекіден бас тартатын күн сізге оңай тимесі анық: темекіні қайта шегіп кеткіңіз келіп тұрады. Кейбіреулер эмоциялық проблемаларды, сондай-ақ жағымсыз физикалық сезімдерді сезінуі мүмкін. Алайда, сіз келесі ережелерді қатаң сақтауыңыз керек.\r\n\r\n1) Шылым шегуге тырыспаңыз, тіпті кем дегенде бір темекіні де. Оксфорд университетінің, Бирмингем университетінің және Лондон университеті колледжінің британдық ғалымдарының зерттеуінше, темекі шегуді күнделікті азайтып, темекіні тастаймын деген жандар сәтсіздікке ұшырап, аталмыш жағымсыз әрекеттерінен арыла алмаған екен.  Темекі шегуді бірден доғарғанда ғана қажетті нәтижеге жетуге болады;\r\n2) қажет болған жағдайда темекіге қарсы арнайы құралдарды - таблеткаларды, анти-никотинді патчтарды қолданып көріңіз;\r\n3) темекіні тастау туралы шешім қабылдаған себептерді үнемі еске түсіріңіз;\r\n4) көп мөлшердегі су мен жеміс шырындарын ішіңіз;\r\n5) жаттығыңыз;\r\n6) Сізді шылым шегуге итермелейтін жағдайларды болдырмаңыз;\r\n7) стресспен күресуге, мұрныңызбен терең тыныстауға, тыныс алуыңызға, 5-ке дейін санауға көмектесетін босаңсыту жаттығуларының көмегімен босаңсуға тырысыңыз, сосын аузыңыздан баяу оздырыңыз. 5 рет қайталаңыз;\r\n8) қол жаттығыларын жасаңыз, компьютерге жазыңыз, теннис доптарын қысыңыз, , тоқымашылықпен айналысыңыз;\r\n9) достарыңызбен жиі сөйлесіңіз (жақында темекі шегетіндер емес);\r\n10) жағымды демалыс ұйымдастырыңыз (серуендеңіз, киноға барыңыз және т.б.).\r\n\r\nШылым шегуді тоқтату алғашқы минуттарда-ақ денсаулықты жақсарта бастайды. Бұл жағымсыз әдеттен тыйылу ешқашан кештік етпейді, бірақ темекіні ертерек доғарсаңыз, салауатты, ұзақ өмір сүру мүмкіндігіңыз артады.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nШылым шегу{LANG}',0,NULL,1550375160,'translator',14,NULL,NULL,'Шылым шегуден тыйылудың тиімді жоспары әзірленді','n','n'),(24,26,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"612\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBalalar gadjet ekranynyń aldynda qansha kóp ýaqyt otyrǵan caıyn, olardyń kózіne zııan  tıe ma eken degen alańdaýshylyq týady. Oftalmologtar –  kórýdіń nasharlaýyn arnaıy jáne hırýrgııalyq jolmen emdeıtіn  mamandandyrylǵan dárіgerler ekrannyń aldynda kóp otyrǵannan kóptegen balalardyń kózderі qurǵap, kózderіne aıtarlyqtaı  kúsh túcetіnіn aıtady. Degenmen elektrondyq qurylǵylar kórýdіń asharlaýyna sebep bola ma? Balańyz oqýǵa arnalǵan kózіldіrіktі  nemese kompıýter kózіldіrіgіn paıdalanýy kerek pe? Osy suraqtarǵa jaýap іzdeý maqsatynda, kóptegen ata-analar  balalaryn osy aıda mektepke jіberedі (sodan  gadjet ekrandarynyń aldynda jáne kіtap oqýǵa qanshalyqty ýaqyt jumsaıtynyn qadaǵalady), oftalmologtar ata-analarǵa  balalarynyń densaýlyǵyna baılanysty sanaly aqparat alyp turýyna kómek berdі.\r\n\r\nMıopııa dep atalatyn álemdіk epıdemııa bar, sondaı-aq, ol barshaǵa alystan kóre almaýshylyq aýrýy retіnde tanymal.  Kóptegen elderde sońǵy 50 jylda mıopııanyń jıіlіgі ekі ese óstі. Azııada jasóspіrіmder men eresekterdіń 90 paıyzy mıopııadan zardap shegýde. Osylaısha bіr túsіnіksіz jattar oryn alýda. Ǵalymdar bunyń ne ekenіn álі naqtylaı almaýda.\r\n\r\nJańa zertteýler qosymsha dáleldeme retіnde, alysty kóre almaýshylyq kóbіnese jumysqa baılanysty bolatynyn, kózge kóp kúsh túsetіnіn aıtyp dabyl qaǵýda; buǵan tek gadjet ekrandary, dástúrlі kіtap oqýdyń da qatysy bar.  Sonymen qatar, zertteýler boıynsha,  adam balalyq kezіnde ashyq aspan astynda, keń dalada qansha júrse, sol  mıopııanyń damyp ketýіn tejeıtіn kórіnedі. Mıopııanyń damýyna adamdardyń kópshіlіgіnіń smartfondarǵa jıі sýretke túsýі nemese tym jaryqtyń tıetіn áserі, bіzge ózara áser etetіn  tsıragandyq yrǵaqtardyń baılanysy bola ma, joq pa, ol faktіler álі de túsіnіksіz kúıіnde qalýda.\r\n\r\nǴalymdar bul suraqqa naqty jaýap іzdep júrgenіmen, kompıýterdіń kóptegen paıdalanýshylary kózdіń   nasharlaýyn sezіnіp júr. Gadjetter men kompıýterlerdіń ekrandaryna qaraǵan, balalar eresekterden múldem erekshelenbeıdі. Olar da kózdіń qurǵaýy, sharshaýy, bas aýrýlary sekіldі jaǵdaılar oryn alyp otyrady. Bul sımptomdar ádettegіdeı  ýaqytsha bolyp kórіngenіmen, olar jıі jáne turaqty  túrde bolyp turady.\r\n\r\nBіraq, bul olarǵa dereý kompıýterlіk kózіldіrіk taǵaıyndaý kerek nemese kózіne  qandaıda bіr zaqym keldі, sondyqtan kіtap oqý úshіnde kózіldіrіk taqqyzý kerek degen uǵym bermeıdі.   Bul sondaı-aq kompıýter ekrandarynddaǵy kógіldіr jaryq kózge zııan keltіredі degendі de bіldіrmeıdі. Bіraq kózdі kútіmіldep, azdap demaltyp turǵan jón. Bіz kompıýterler men basqa da sandyq qurylǵylardy paıdalaný kezіnde kózіmіzdі kóp juma bermeımіz. Uzaq ýaqyt boıy hattardy oqý, jazý nemese basqa da  jumys jasaý kezіnde kózіmіzge aıtarlyqtaı kúsh túsedі. Oftalmologtar árbіr 20 mınýt saıyn 20 sekýndtyq úzіlіs jasaýdy usynady.\r\n\r\nTómende, balańyz elektrondyq qurylǵylardy paıdalanǵanda nemese kіtap oqyǵan kezde kózіne túsken kúshtі jeńіldetýge arnalǵan 10 keńestі jazyp qoıdyq:\r\n\r\n• Úzіlіs jasaý úshіn taımerdі eskertý retіnde ornatyńyz.\r\n• Elektrondy jáne qaǵaz kіtaptardy kezek-kezek oqytyńyz, sondaı-aq, balalarǵa ár  ekі bólіmіnde kózge arnalǵan jattyǵýlardy (tereze arqyly nemese tereze arqyly) oryndatýǵa bolady.\r\n• Beıne oıynyndaǵy kelesі deńgeıdі aıaqtaǵannan keıіn, terezege 20 sekýndqa qarap turý usynylady.\r\n• Kіtaptaǵy árbіr ekі-úsh taraýdy aldyn-ala belgіlep, balalarǵa kózge arnalǵan jattyǵýlardy jasatyńyz (joǵary jáne tómen). Elektrondy kіtaptarǵa arnaıy betbelgі fýnktsııasyn paıdalanyńyz.\r\n• Kompıýterdі ashyq aýada nemese jarqyraǵan bólmelerde paıdalanbańyz, óıtkenі ekranda shaǵylysý stresstі týdyrýy múmkіn.\r\n• Kompıýtermen jumys іsteý yńǵaıly bolý úshіn kompıýter ekranynyń jaryqtyǵy men kontrastyn retteńіz.\r\n• Kompıýterde nemese kіtap oqyǵan kezde durys otyrýyn qadaǵalańyz.\r\n• Balańyzǵa sandyq qurylǵyny kózden tysqary ustaýdy eskertіńіz; 45-ten 60 santımetrge deıіngі qashyqtyq durys bolyp sanalady.\r\n• Balańyzdy kóńіl-kúıіn  mezgіl-mezgіl sergіtіp turyńyz.\r\n• Sandyq qurylǵylardy paıdalanǵanda balalarǵa jypylyqtaýyn esіne salyńyz.\r\n\r\nBalalaryńyz keıіn kózі aýryp, kózіldіrіk taqpas úshіn, oǵan durys ádetterdі qalyptastyrýǵa kómek berіńіz. Óıtkenі sіz ózіńіz qansha talpynsańyz da uzaq ýaqyt boıy júgіrseńіz aıaqtaryńyz talyp, toqtap qalýyńyz múmkіn. Sol sııaqty, eger sіz tym uzaq ýaqyt oqyp otyrsańyz jáne sіzdіń kózіńіz zaqymdana bastasa – úzіlіs jasańyz.\r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nBalalar\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"612\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБалалар гаджет экранының алдында қанша көп уақыт отырған cайын, олардың көзіне зиян  тие ма екен деген алаңдаушылық туады. Офтальмологтар –  көрудің нашарлауын арнайы және хирургиялық жолмен емдейтін  мамандандырылған дәрігерлер экранның алдында көп отырғаннан көптеген балалардың көздері құрғап, көздеріне айтарлықтай  күш түcетінін айтады. Дегенмен электрондық құрылғылар көрудің ашарлауына себеп бола ма? Балаңыз оқуға арналған көзілдірікті  немесе компьютер көзілдірігін пайдалануы керек пе? Осы сұрақтарға жауап іздеу мақсатында, көптеген ата-аналар  балаларын осы айда мектепке жібереді (содан  гаджет экрандарының алдында және кітап оқуға қаншалықты уақыт жұмсайтынын қадағалады), офтальмологтар ата-аналарға  балаларының денсаулығына байланысты саналы ақпарат алып тұруына көмек берді.\r\n\r\nМиопия деп аталатын әлемдік эпидемия бар, сондай-ақ, ол баршаға алыстан көре алмаушылық ауруы ретінде танымал.  Көптеген елдерде соңғы 50 жылда миопияның жиілігі екі есе өсті. Азияда жасөспірімдер мен ересектердің 90 пайызы миопиядан зардап шегуде. Осылайша бір түсініксіз жаттар орын алуда. Ғалымдар бұның не екенін әлі нақтылай алмауда.\r\n\r\nЖаңа зерттеулер қосымша дәлелдеме ретінде, алысты көре алмаушылық көбінесе жұмысқа байланысты болатынын, көзге көп күш түсетінін айтып дабыл қағуда; бұған тек гаджет экрандары, дәстүрлі кітап оқудың да қатысы бар.  Сонымен қатар, зерттеулер бойынша,  адам балалық кезінде ашық аспан астында, кең далада қанша жүрсе, сол  миопияның дамып кетуін тежейтін көрінеді. Миопияның дамуына адамдардың көпшілігінің смартфондарға жиі суретке түсуі немесе тым жарықтың тиетін әсері, бізге өзара әсер ететін  цирагандық ырғақтардың байланысы бола ма, жоқ па, ол фактілер әлі де түсініксіз күйінде қалуда.\r\n\r\nҒалымдар бұл сұраққа нақты жауап іздеп жүргенімен, компьютердің көптеген пайдаланушылары көздің   нашарлауын сезініп жүр. Гаджеттер мен компьютерлердің экрандарына қараған, балалар ересектерден мүлдем ерекшеленбейді. Олар да көздің құрғауы, шаршауы, бас аурулары секілді жағдайлар орын алып отырады. Бұл симптомдар әдеттегідей  уақытша болып көрінгенімен, олар жиі және тұрақты  түрде болып тұрады.\r\n\r\nБірақ, бұл оларға дереу компьютерлік көзілдірік тағайындау керек немесе көзіне  қандайда бір зақым келді, сондықтан кітап оқу үшінде көзілдірік таққызу керек деген ұғым бермейді.   Бұл сондай-ақ компьютер экрандарынддағы көгілдір жарық көзге зиян келтіреді дегенді де білдірмейді. Бірақ көзді күтімілдеп, аздап демалтып тұрған жөн. Біз компьютерлер мен басқа да сандық құрылғыларды пайдалану кезінде көзімізді көп жұма бермейміз. Ұзақ уақыт бойы хаттарды оқу, жазу немесе басқа да  жұмыс жасау кезінде көзімізге айтарлықтай күш түседі. Офтальмологтар әрбір 20 минут сайын 20 секундтық үзіліс жасауды ұсынады.\r\n\r\nТөменде, балаңыз электрондық құрылғыларды пайдаланғанда немесе кітап оқыған кезде көзіне түскен күшті жеңілдетуге арналған 10 кеңесті жазып қойдық:\r\n\r\n• Үзіліс жасау үшін таймерді ескерту ретінде орнатыңыз.\r\n• Электронды және қағаз кітаптарды кезек-кезек оқытыңыз, сондай-ақ, балаларға әр  екі бөлімінде көзге арналған жаттығуларды (терезе арқылы немесе терезе арқылы) орындатуға болады.\r\n• Бейне ойынындағы келесі деңгейді аяқтағаннан кейін, терезеге 20 секундқа қарап тұру ұсынылады.\r\n• Кітаптағы әрбір екі-үш тарауды алдын-ала белгілеп, балаларға көзге арналған жаттығуларды жасатыңыз (жоғары және төмен). Электронды кітаптарға арнайы бетбелгі функциясын пайдаланыңыз.\r\n• Компьютерді ашық ауада немесе жарқыраған бөлмелерде пайдаланбаңыз, өйткені экранда шағылысу стрессті тудыруы мүмкін.\r\n• Компьютермен жұмыс істеу ыңғайлы болу үшін компьютер экранының жарықтығы мен контрастын реттеңіз.\r\n• Компьютерде немесе кітап оқыған кезде дұрыс отыруын қадағалаңыз.\r\n• Балаңызға сандық құрылғыны көзден тысқары ұстауды ескертіңіз; 45-тен 60 сантиметрге дейінгі қашықтық дұрыс болып саналады.\r\n• Балаңызды көңіл-күйін  мезгіл-мезгіл сергітіп тұрыңыз.\r\n• Сандық құрылғыларды пайдаланғанда балаларға жыпылықтауын есіне салыңыз.\r\n\r\nБалаларыңыз кейін көзі аурып, көзілдірік тақпас үшін, оған дұрыс әдеттерді қалыптастыруға көмек беріңіз. Өйткені сіз өзіңіз қанша талпынсаңыз да ұзақ уақыт бойы жүгірсеңіз аяқтарыңыз талып, тоқтап қалуыңыз мүмкін. Сол сияқты, егер сіз тым ұзақ уақыт оқып отырсаңыз және сіздің көзіңіз зақымдана бастаса – үзіліс жасаңыз.\r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nБалалар\r\nДенсаулық\r\nМедицина{LANG}',0,NULL,1548675060,'translator',14,NULL,NULL,'Монитор экранының алдында ұзақ отыру балалардың көзіне қаншалықты әcер етеді','n','n'),(25,27,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"613\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAs tuzynyń quramynda natrııdіń kóp mólsherі bolady. Ol – aǵzanyń ártúrlі fýnktsııalaryna qatysatyn mańyzdy element bolyp sanalady. Degenmen,  natrııdі únemі shamadan tys tutyný adam densaýlyǵyna aıtarlyqtaı zııanyn tıgіzýі múmkіn.\r\n\r\nNatrıı  adam denesіnde belgіlі bіr mólsherden asyp ketse aǵzada  sý kóptep jınalady jáne nesep quramyndaǵy sýdyń aǵyp ketýіne kedergіler  týdyrady, alaıda aǵzadaǵy sý únemі qozǵalyp, jańartylyp otyrady. Qan aǵymyndaǵy artyq sý júrekke jáne qan tamyrlaryna kúsh túsіredі. Artyq júktemelermen jumys іsteýge májbúr bolǵan tamyrlar bіrte-bіrte óz ıkemdіlіgіn joǵaltady jáne atqaratyn qyzmetіne shamasy jetpeı, ýaqyt óte kele tarylady jáne keńeıedі, bul qannyń arterııalyq joǵary qysymynyń damýyna ákelýі múmkіn. Tuzdy turaqty kóp mólsherde qabyldasa júrek pen búırekke turaqty túrde qosymsha júkteme paıda bolady, qan aınalymy nasharlaıdy jáne tamyrlardyń serpіmdіlіgі joǵalady. Bul qan tamyrlarynan «jaman» holesterınnіń ótkіzgіshtіgіn arttyrady. Sondyqtan tuzdy shamadan tys qoldansa gıpertonııanyń, ınsýlttіń jáne basqa da júrek-qantamyr aýrýlarynyń damýyna sebepshі bolady.\r\nSonymen qatar, tuzdy durys paıdalanbasa súıektіń tyǵyzdyǵyn tómendetedі (osteoporoz qaýpі) jáne búırek tastarynyń túzіlýі múmkіn. Óıtkenі, natrııdіń kóp mólsherі denege engende súıek kaltsııіn joǵalta bastaıdy. Súıekterden bosatylǵan kaltsıı organızmnіń zár shyǵarý júıesі arqyly syrtqa shyǵyp ketedі, bul búırekke tas baılanýynyń qaýpіn odan saıyn arttyrady.\r\n\r\nKóptegen elderde, sonyń іshіnde Qazaqstanda, kúndelіktі ómіrde tuzdy óz normasynan ekі ese artyq tutynady. Negіzі, tuzdy azdap qoldansa qan qysymy tómendeıdі jáne, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpіn azaııady. DDSU bas dırektorynyń kómekshіsі, doktor O.Chestnov «Eger tuzdy 30% -ǵa azaıtýdyń maqsatymyz 2025 jylǵa deıіn oryndalsa, mıllıondaǵan adam júrek aýrýynan, ınsýlttan jáne soǵan baılanysty jaǵdaıdan qaıtys bolmaıtyn edі» deıdі.\r\nNatrııdі  táýlіgіne shamamen 2,300 mg-daı paıdalaný kerek , ıaǵnı natrıdі shamamen 5 g-dyq sháı qasyqpen qabyldaý kerek . 50 jastan asqan adamdar, sondaı-aq joǵary qan qysymy, qant dıabetі nemese sozylmaly búırek aýrýy bar adamdar táýlіgіne 1500 mg natrııden az tutynýy kerek.\r\n\r\nTuzdy (natrıı) qabyldaýdy azaıtýdyń bіrneshe keńesі berіlgen. Asyńyzdaǵy tuz mólsherіn baqylańyz. Tamaq ónіmderі men sýsyndardyń tuzdy mólsherіn baǵalaý úshіn tamaq kúntіzbesіn túzіńіz.  Ónіmnіń qaptamasynda zerthanalyq etıketkalardy muqııat oqyp shyǵyńyz. Múmkіndіgіnshe  tuzy az taǵamdar men sýsyndardy (ıaǵnı ónіmge qyzmet kórsetý úshіn 140 mıllıgramm nemese odan da az natrıı bar) paıdalanýǵa tyrysyńyz. Tuzdyń 80 paıyzy adam aǵzasyna nan, іrіmshіk, tuzdyq, et konservіlerі jáne basqalary sııaqty daıyn taǵamdardy jegennen kіredі. Tuzdy joǵary sapada óńdelgen ónіmderіn shekteý (400 mg natrııden nemese odan kóp qyzmet kórsetýden turatyn chıpster, muzdatylǵan taǵam ónіmderі, taǵamdar, shujyq ónіmderі, ystalǵan taǵamdar jáne tuzdyqtar). Qosylǵan tuz mólsherіn baqylaý úshіn tamaqty úıde pіsіrýge tyrysyńyz. Taǵamdardyń dámіn tatpańyz. Tuzdyń ornyna tamaq dámіn keltіrý úshіn dámdeýіshter men dámdeýіshterdі qoldanyńyz.\r\n\r\nEger sіz taǵamyńyzdaǵy natrıı (tuz) mólsherіn aıtarlyqtaı deńgeıde tómendete almasańyz, ony bіrtіndep oryndańyz. Sіzdіń dám sezіnýіńіz bіrtіndep  beıіmdeledі, óıtkenі dám búrshіkterі ózderіnіń sezіmtaldyǵyn qalpyna keltіredі, ol tuzdalǵan taǵamdy únemі tutynyp, tútіnge aınalady. Tuzy basym taǵamdardan bas tartyńyz, ol bar bolǵany ádet qana, eger osy jaman ádetten arylsańyz denіńіz saý bolyp uzaq ómіr súrýіńіzge múmkіndіkter ashylady. \r\n\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nDensaýlyq\r\nMedıtsına\r\nAzyq-túlіk{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"613\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nАс тұзының құрамында натрийдің көп мөлшері болады. Ол – ағзаның әртүрлі функцияларына қатысатын маңызды элемент болып саналады. Дегенмен,  натрийді үнемі шамадан тыс тұтыну адам денсаулығына айтарлықтай зиянын тигізуі мүмкін.\r\n\r\nНатрий  адам денесінде белгілі бір мөлшерден асып кетсе ағзада  су көптеп жиналады және несеп құрамындағы судың ағып кетуіне кедергілер  тудырады, алайда ағзадағы су үнемі қозғалып, жаңартылып отырады. Қан ағымындағы артық су жүрекке және қан тамырларына күш түсіреді. Артық жүктемелермен жұмыс істеуге мәжбүр болған тамырлар бірте-бірте өз икемділігін жоғалтады және атқаратын қызметіне шамасы жетпей, уақыт өте келе тарылады және кеңейеді, бұл қанның артериялық жоғары қысымының дамуына әкелуі мүмкін. Тұзды тұрақты көп мөлшерде қабылдаса жүрек пен бүйрекке тұрақты түрде қосымша жүктеме пайда болады, қан айналымы нашарлайды және тамырлардың серпімділігі жоғалады. Бұл қан тамырларынан «жаман» холестериннің өткізгіштігін арттырады. Сондықтан тұзды шамадан тыс қолданса гипертонияның, инсульттің және басқа да жүрек-қантамыр ауруларының дамуына себепші болады.\r\nСонымен қатар, тұзды дұрыс пайдаланбаса сүйектің тығыздығын төмендетеді (остеопороз қаупі) және бүйрек тастарының түзілуі мүмкін. Өйткені, натрийдің көп мөлшері денеге енгенде сүйек кальцийін жоғалта бастайды. Сүйектерден босатылған кальций организмнің зәр шығару жүйесі арқылы сыртқа шығып кетеді, бұл бүйрекке тас байлануының қаупін одан сайын арттырады.\r\n\r\nКөптеген елдерде, соның ішінде Қазақстанда, күнделікті өмірде тұзды өз нормасынан екі есе артық тұтынады. Негізі, тұзды аздап қолданса қан қысымы төмендейді және, жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупін азайяды. ДДСҰ бас директорының көмекшісі, доктор О.Честнов «Егер тұзды 30% -ға азайтудың мақсатымыз 2025 жылға дейін орындалса, миллиондаған адам жүрек ауруынан, инсульттан және соған байланысты жағдайдан қайтыс болмайтын еді» дейді.\r\nНатрийді  тәулігіне шамамен 2,300 мг-дай пайдалану керек , яғни натриді шамамен 5 г-дық шәй қасықпен қабылдау керек . 50 жастан асқан адамдар, сондай-ақ жоғары қан қысымы, қант диабеті немесе созылмалы бүйрек ауруы бар адамдар тәулігіне 1500 мг натрийден аз тұтынуы керек.\r\n\r\nТұзды (натрий) қабылдауды азайтудың бірнеше кеңесі берілген. Асыңыздағы тұз мөлшерін бақылаңыз. Тамақ өнімдері мен сусындардың тұзды мөлшерін бағалау үшін тамақ күнтізбесін түзіңіз.  Өнімнің қаптамасында зертханалық этикеткаларды мұқият оқып шығыңыз. Мүмкіндігінше  тұзы аз тағамдар мен сусындарды (яғни өнімге қызмет көрсету үшін 140 миллиграмм немесе одан да аз натрий бар) пайдалануға тырысыңыз. Тұздың 80 пайызы адам ағзасына нан, ірімшік, тұздық, ет консервілері және басқалары сияқты дайын тағамдарды жегеннен кіреді. Тұзды жоғары сапада өңделген өнімдерін шектеу (400 мг натрийден немесе одан көп қызмет көрсетуден тұратын чипстер, мұздатылған тағам өнімдері, тағамдар, шұжық өнімдері, ысталған тағамдар және тұздықтар). Қосылған тұз мөлшерін бақылау үшін тамақты үйде пісіруге тырысыңыз. Тағамдардың дәмін татпаңыз. Тұздың орнына тамақ дәмін келтіру үшін дәмдеуіштер мен дәмдеуіштерді қолданыңыз.\r\n\r\nЕгер сіз тағамыңыздағы натрий (тұз) мөлшерін айтарлықтай деңгейде төмендете алмасаңыз, оны біртіндеп орындаңыз. Сіздің дәм сезінуіңіз біртіндеп  бейімделеді, өйткені дәм бүршіктері өздерінің сезімталдығын қалпына келтіреді, ол тұздалған тағамды үнемі тұтынып, түтінге айналады. Тұзы басым тағамдардан бас тартыңыз, ол бар болғаны әдет қана, егер осы жаман әдеттен арылсаңыз деніңіз сау болып ұзақ өмір сүруіңізге мүмкіндіктер ашылады. \r\n\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nДенсаулық\r\nМедицина\r\nАзық-түлік{LANG}',0,NULL,1548728160,'translator',15,NULL,NULL,'Тұзды күніне қаншалықты тұтыну қажет','n','n'),(26,28,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"591\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAdam jasóspіrіm kezeńіnde  alkogol tutynsa zat almasýprotsesі ózgerіske ushyraıdy eken, al keıbіreýlerde mıdaǵy sur zattyń mólsherі kіshіreıetіn kórіnedі. Bul  ásіrese, zııandy іshіmdіk іshetіn jas áıelderge qatysty bolyp keledі.\r\n\r\nShyǵys Fınlıandııa ýnıversıtetіnіń ǵalymdary, alkogoldі tіptі qansha az tutynǵannyń ózіnde adam mıynyń kólemі kіshіreıetіnіn anyqtady. 10 jyl boıy іshіmdіktі tym kóp іshetіn jasóspіrіmderge zertteý júrgіzіldі. Bundaı jasóspіrіmderdіń mıynda  1-metılhıstamınderdіń kontsentratsııasy joǵary bolady, bul zat alkogolge qarsy  (ózіndіk qorǵanýdyń bіr túrі) retіnde shyǵarylady. Alaıda Shyǵys Fınlıandııadan kelgen Nýr Haıkkınennіń aıtýynsha, taıaqtyń ekі ushy bolatyny sekіldі,  bul zat mıdyń kólemіn kіshіreıtіp otyrady eken.\r\n\r\nJalpy qanshalyqty spırt mıdy kіshіreıte alady?  Bul suraq  joba ǵalymdaryn odan saıyn іzderýge qulshyndyrdy, sodan, jastar arasyndaǵy іshіmdіktі kóp іshetіnder men az іshetіnderdі salystyrmaly túrde tekserіp kórdі.  Olardyń mıyna magnıttі rezonansty beıneleý (MRT) arqyly  zertteý júrgіzdі. Zertteýlerdіń  nátıjelerі tań qalarlyq boldy: tіptі alkogoldі іshіmdіktі sırek kezderde іshetіn jastardyń mıynda da sur zattyń kólemі kіshіreıedі eken.\r\n\r\nOsylaısha, ǵalymdar alkogolden týyndaǵan jaǵymsyz faktorlardy erte kezeńderde anyqtaý men emdeýdіń jańa ádіsterіn ázіrleýge úlken múmkіndіkter ashty.\r\n\r\n__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__\r\n\r\n__Tegter__\r\nAlkogol\r\nIshіmdіk\r\nDensaýlyq\r\nZertteý{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"591\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nАдам жасөспірім кезеңінде  алкоголь тұтынса зат алмасупроцесі өзгеріске ұшырайды екен, ал кейбіреулерде мидағы сұр заттың мөлшері кішірейетін көрінеді. Бұл  әсіресе, зиянды ішімдік ішетін жас әйелдерге қатысты болып келеді.\r\nШығыс Финляндия университетінің ғалымдары, алкогольді тіпті қанша аз тұтынғанның өзінде адам миының көлемі кішірейетінін анықтады. 10 жыл бойы ішімдікті тым көп ішетін жасөспірімдерге зерттеу жүргізілді. Бұндай жасөспірімдердің миында  1-метилхистаминдердің концентрациясы жоғары болады, бұл зат алькогольге қарсы  (өзіндік қорғанудың бір түрі) ретінде шығарылады. Алайда Шығыс Финляндиядан келген Нур Хайккиненнің айтуынша, таяқтың екі ұшы болатыны секілді,  бұл зат мидың көлемін кішірейтіп отырады екен.\r\n\r\nЖалпы қаншалықты спирт миды кішірейте алады?  Бұл сұрақ  жоба ғалымдарын одан сайын іздеруге құлшындырды, содан, жастар арасындағы ішімдікті көп ішетіндер мен аз ішетіндерді салыстырмалы түрде тексеріп көрді.  Олардың миына магнитті резонансты бейнелеу (МРТ) арқылы  зерттеу жүргізді. Зерттеулердің  нәтижелері таң қаларлық болды: тіпті алкогольді ішімдікті сирек кездерде ішетін жастардың миында да сұр заттың көлемі кішірейеді екен.\r\n\r\nОсылайша, ғалымдар алкогольден туындаған жағымсыз факторларды ерте кезеңдерде анықтау мен емдеудің жаңа әдістерін әзірлеуге үлкен мүмкіндіктер ашты.\r\n\r\n__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__\r\n\r\n__Тегтер__\r\nАлкоголь\r\nІшімдік\r\nДенсаулық\r\nЗерттеу{LANG}',0,NULL,1548728760,'translator',19,NULL,NULL,'Алкоголь мидың көлемін кішірейтеді','n','n'),(27,29,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"623\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nIshek mıkroflorasyn quraıtyn bakterııalardyń keıbіr túrlerі adamnyń psıhıkalyq densaýlyǵyna edáýіr áser etýі múmkіn.Belgııalyq ǵalymdardyń zertteýlerі boıynsha, kúızelіske túsken adamdarda  Coprococcus jáne Dialister tobyndaǵy bakterııalardyń jetіspeýshіlіgі  anyqtalǵandyǵyn Natural Microbiology jýrnaly jarııalady. Sonymen qatar, antıdepressanttardy qabyldaý mıkroorganızmderdіń sanyna eshqandaı áser etpeıdі eken.\r\n\r\nMyńnan astam adam teksergendegі zertteýlerdіń maqsaty – іshek jáne mı fýnktsııalarynyń arasyndaǵy baılanysty anyqtaý bolatyn. Ishekte ómіr súretіn bakterııalar búkіl aǵzanyń saýlyǵyn saqtaýda mańyzdy ról atqaratyny belgіlі boldy. Keıbіr aýrýlardy emdeý úshіn olardy tіptі transplantatsııalaýǵa da bolady. Sońǵy zertteýler - bul mıkroorganızmderdіń mı fýnktsııasyna aıtarlyqtaı áser etetіndіgіn dáleldedі. Sondaı-aq, ǵalymdar Faecalibacterium jáne Coprococcus tobyndaǵy bakterııalardyń sany jetkіlіktі  adamdardyń ómіr súrý kórsetkіshterі joǵary keletіndіgіn anyqtady.\r\n\r\nIshek mıkrobıoty psıhıkany nyǵaıtyp, motıvatsııa jáne rıza bolý sezіmderіmen baılanysty dopamın nemese serotonın sııaqty neırotransmıtterdі shyǵarýǵa septіgіn tıgіzedі eken.\r\n\r\nÓz kezegіnde, bul hımııalyq zattar bakterııanyń ósýіne áser etýі múmkіn. Belgіlі bіr іshek bakterııalary kóp bolsa kóńіl-kúıdі jaqsarta ma? Ǵalymdardyń aıtýynsha,  zertteýlerdіń nátıjelerіne súıensek, bul jerde ózara baılanystyń bolýy múmkіndіgіn meńzeıdі.\r\n\r\nLeven katolık ýnıversıtetіnіń Medıtsınalyq zertteý ınstıtýtynyń (Belgııa) ǵylymı qyzmetkerі , zertteýdіń  jetekshі avtory Mıreı Valle-Kolomer «Qazіrgі tańda basty nazarymyz sebep-saldarlyq qatynastardy ornatýǵa baǵyttalyp otyr», - deıdі.\r\n\r\nVales-Kolomerdіń aıtýynsha, zertteýdі júrgіzýge  ázіrlengen quraldar tamaq ratsıonynyń іshek mıkroflorasy men emotsııalyq kúıdіń arasyndaǵy qarym-qatynastyń áserіn zertteýge kómektesedі eken.\r\n\r\n«Bul bakterııalardy adamdarǵa probıotıkter retіnde engіzіp, onyń áserіn kórý kerek», - deıdі zertteýshі ǵalym.\r\n\r\nǴalymdar,  bolashaqta psıhıkalyq buzylystardy emdeýge  probıotıkterdі antıdepressanttarmen qatar qoldanýǵa bolady dep úmіttenýde.\r\n\r\n \r\n__Almaz Sharman, medıtsına ǵylymynyń professory__\r\n\r\n\'\'__Maqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek__\'\'{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"623\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nІшек микрофлорасын құрайтын бактериялардың кейбір түрлері адамның психикалық денсаулығына едәуір әсер етуі мүмкін.Бельгиялық ғалымдардың зерттеулері бойынша, [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=617|күйзеліске] түскен адамдарда  Coprococcus және Dialister тобындағы бактериялардың жетіспеушілігі  анықталғандығын Natural Microbiology журналы жариялады. Сонымен қатар, антидепрессанттарды қабылдау микроорганизмдердің санына ешқандай әсер етпейді екен.\r\n\r\nМыңнан астам адам тексергендегі зерттеулердің мақсаты – ішек және ми функцияларының арасындағы байланысты анықтау болатын. Ішекте өмір сүретін бактериялар бүкіл ағзаның саулығын сақтауда маңызды рөл атқаратыны белгілі болды. Кейбір ауруларды емдеу үшін оларды тіпті трансплантациялауға да болады. Соңғы зерттеулер - бұл микроорганизмдердің ми функциясына айтарлықтай әсер ететіндігін дәлелдеді. Сондай-ақ, ғалымдар Faecalibacterium және Coprococcus тобындағы бактериялардың саны жеткілікті  адамдардың өмір сүру көрсеткіштері жоғары келетіндігін анықтады.\r\n\r\nІшек микробиоты психиканы нығайтып, мотивация және риза болу сезімдерімен байланысты допамин немесе серотонин сияқты нейротрансмиттерді шығаруға септігін тигізеді екен.\r\n\r\nӨз кезегінде, бұл химиялық заттар бактерияның өсуіне әсер етуі мүмкін. Белгілі бір ішек бактериялары көп болса көңіл-күйді жақсарта ма? Ғалымдардың айтуынша,  зерттеулердің нәтижелеріне сүйенсек, бұл жерде өзара байланыстың болуы мүмкіндігін меңзейді.\r\n\r\nЛевен католик университетінің Медициналық зерттеу институтының (Бельгия) ғылыми қызметкері , зерттеудің  жетекші авторы Мирей Валле-Коломер «Қазіргі таңда басты назарымыз себеп-салдарлық қатынастарды орнатуға бағытталып отыр», - дейді.\r\n\r\nВалес-Коломердің айтуынша, зерттеуді жүргізуге  әзірленген құралдар тамақ рационының ішек микрофлорасы мен эмоциялық күйдің арасындағы қарым-қатынастың әсерін зерттеуге көмектеседі екен.\r\n\r\n«Бұл бактерияларды адамдарға пробиотиктер ретінде енгізіп, оның әсерін көру керек», - дейді зерттеуші ғалым.\r\n\r\nҒалымдар,  болашақта психикалық бұзылыстарды емдеуге  пробиотиктерді антидепрессанттармен қатар қолдануға болады деп үміттенуде.\r\n\r\n \r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.\r\n{LANG}\r\n\r\n',0,NULL,1551196380,'translator',37,NULL,NULL,'Зерттеулер – ішектегі бактериялардың жетіспеушілігі депрессияға әкелуі мүмкін','n','n'),(28,30,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"625\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBіz súıek pen tіs myqty bolý  úshіn kaltsıı kerek ekenіn bіlemіz, óıtkenі kaltsıı olardyń qurylymdyq negіzі. Degenmen, bіzdіń aǵzamyzda kaltsııdіń atqaratyn rólі áldeqaıda zor jáne asa mańyzdy , ıaǵnı, ol júrek-qantamyrlar, qanaınalym, júıke jáne bulshyqet júıelerіne aıtarlyqtaı qajet. Kaltsııdіń  qannyń uıý protsesіne, júrektіń turaqty soǵý yrǵaǵyna jáne tamyrlardyń tonýsyna qatysy bar,  júıke ımpýlstaryna berіledі, kúızelіske qarsy turýǵa demeý beredі, membrana jasýshalarynyń turaqty túrdegі ótkіzgіshtіgіne atsalysady jáne negіzgі gormondar men fermentterdіń retelýіne yqpal etedі.\r\n   \r\nKaltsıı tuzdary - іshtegі uryqtyń ómіr súrýge asa qajettі júıelerі men protsesterіnіń qalyptasýynyń, tolyq  damýynyń negіzіn qalaıdy. Adam aǵzasyndaǵy kaltsıı  barlyq elementtermen salystyrmaly túrde ortasha eseppen alǵanda ár kılogrammǵa 20 g bolady eken. Ortasha eseptegende, eresek adamnyń denesіnde 1-1,5 kg kaltsıı bolady, ıaǵnı shemіrshekter men súıekterіndegі tіnderde kaltsıı shamamen 98% bolýy múmkіn. Kaltsııdіń qalǵan bólіgі qan men basqa da dene suıyqtyqtarynyń quramynda únemі aınalyp turady. Sondyqtan kaltsııdіń qalypty mólsherіn ustap turý, onyń jetіspeýshіlіgіne nemese artyq bolýyna jol bermeý óte mańyzdy bolyp tabylady. Bul elementtіń shamadan tys quramy qan qysymynyń joǵarylaýyna ákelýі múmkіn jáne olar bastapqyda qajetsіz tіnderde kaltsıı tuzdaryn tundyrýy múmkіn. Bul jaǵdaıdy kaltsınoz dep ataıdy. \r\n\r\nBіraq kóbіnese adamdar kaltsııdіń jetіspeýshіlіgіnen zardap shegedі, ásіrese egde jastaǵy jáne qartaıǵan jandar.  Bul olardyń ómіr súrý sapasynyń nasharlaýy men syrqattanýyna sebep bolady. \r\n\r\nKaltsııdіń jetіspeýshіlіgі \r\n\r\n- qan quramynda onyń tómendeýіne jáne mıneraldanýnyń nasharlaýyna, qańqa súıekterіnіń jáne tіstіń qattylyǵy men kúshіne áser etedі; osteoporoz jáne tіs jegіnіń damýyna ákeledі; \r\n- súıektіń deformatsııasy jáne jumsarýyna \r\n- osteomalııaǵa aparady; \r\n- qan uıýynyń úrdіsіnіń buzylýyna soqtyrady; \r\n- súıek synyqtaryn joǵarylatady; \r\n- qańqalyq bulshyqetterdіń qysylýyn jáne relaksatsııasynyń buzylýyn týǵyzady.\r\n \r\nKaltsıı tapshylyǵynyń profılaktıkasy retіnde sút ónіmderіn kóbіrek tutyný  kerek:\r\n\r\n- D vıtamınіn jáne kaltsıı qospalaryn nemese osy qorektіk zattardy qamtıtyn taǵamdyq qospalardy qabyldaǵan jón; \r\n- terіge D dárýmenі sıntezіn qamtamasyz etý úshіn denenі ashyq ustap, ashyq aýada kóbіrek bolý kerek.  Kaltsııdіń kópshіlіgі sút ónіmderіnіń, qatty іrіmshіkter men jańǵaqtardyń barlyq túrlerіnde kezdesedі. \r\n\r\nSondaı-aq, kaltsıı - kúnjіtte, balyq maıynda, arpa, suly jáne qaraqumyqta, jumyrtqada, jańa pіsken balyqta, qyryqqabatta, sarymsaqta, baldyrkók, aqjelken, sábіz, burshaq,  bıdaı  nany men jemіs-jıdektіń keıbіr sorttarynda kezdesedі. \r\n\r\nBіraq bul ónіmderdі únemі tutyný, dіttegen  nátıjelerge ákele bermeıdі. Iaǵnı, kaltsıı aǵzaǵa ózdgіnen nashar sіńedі – taǵamdardan bul elementtіń 30% -nan kemі sіńýі múmkіn. Bul denede kaltsıı jetіspeýshіlіgіnіń  negіzgі sebepterіnіń bіrі bolyp tabylady. \r\n\r\nTáttіlerdі unatatyndar mynany este ustaǵandary jón: qanty joǵary taǵamdar - túrlі táttі gazdalǵan sýsyndar, kondıterlіk ónіmder jáne t.b. qan glıýkozasynyń deńgeıіn kúrt arttyrady, bul súıekterden kaltsııdіń shaıylýyna yqpal etedі. Iaǵnı, qandaǵy glıýkozanyń deńgeıі tómen bolyp, keıіn bіrden kóterіlgen kezde aǵza ınsýlnmen bіrge kaltsdі de paıdalanyp tastaıdy. Osylaısha, eger adam táttіlerdі kóp mólsherde tutynsa, qandaǵy glıýkozanyń deńgeıіn kúrt arttyra tússe, denesі kóp kaltsıı jumsaıdy. Al qordaǵy qajettі jasýshalar taýsylǵanda,  súıekter men tіsterdegі elementter jumsalýǵa májbúr bolady. Sonymen qatar, keıbіr gazdalǵan sýsyndar quramyna fosfor qyshqyly bolady, bul sonymen bіrge kaltsııdіń shaıylýyna sebepshі bolady. \r\n\r\nKaltsıı aǵzaǵa jaqsy sіńіrіlý úshіn, paıdalanylatyn azyq-túlіk quramynda fosfor, magnıı jáne D, A jáne K vıtamınderіn ushtastyra otyryp  qoldanǵan durys. Osyndaı balans sút ónіmderіnde, kókónіster men jemіsterde kezdesedі. Osylaısha ǵana aǵzańyzǵa kaltsıdі óz qajetіnshe engіzýge bolady. Aǵzaǵa qajettі  sapaly  vıtamınder D, A jáne K, osy dárýmender tolyqsa ǵana tіster qataıyp, súıek myqtylana túspek.  \r\n\r\n \r\n__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.\r\n\r\nMaqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.\r\n\r\n\r\nBasqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"625\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБіз сүйек пен тіс мықты болу  үшін кальций керек екенін білеміз, өйткені кальций олардың құрылымдық негізі. Дегенмен, біздің ағзамызда кальцийдің атқаратын рөлі әлдеқайда зор және аса маңызды, яғни, ол жүрек-қантамырлар, қанайналым, жүйке және бұлшықет жүйелеріне айтарлықтай қажет. Кальцийдің  қанның ұю процесіне, жүректің тұрақты соғу ырғағына және тамырлардың тонусына қатысы бар,  жүйке импульстарына беріледі, [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=617|күйзеліске] қарсы тұруға демеу береді, мембрана жасушаларының тұрақты түрдегі өткізгіштігіне атсалысады және негізгі гормондар мен ферменттердің реттелуіне ықпал етеді.\r\n   \r\nКальций тұздары - іштегі ұрықтың өмір сүруге аса қажетті жүйелері мен процестерінің қалыптасуының, толық  дамуының негізін қалайды. Адам ағзасындағы кальций  барлық элементтермен салыстырмалы түрде орташа есеппен алғанда әр килограммға 20 г болады екен. Орташа есептегенде, ересек адамның денесінде 1-1,5 кг кальций болады, яғни шеміршектер мен сүйектеріндегі тіндерде кальций шамамен 98% болуы мүмкін. Кальцийдің қалған бөлігі қан мен басқа да дене сұйықтықтарының құрамында үнемі айналып тұрады. Сондықтан, кальцийдің қалыпты мөлшерін ұстап тұру, оның жетіспеушілігіне немесе артық болуына жол бермеу өте маңызды болып табылады. Бұл элементтің шамадан тыс құрамы қан қысымының жоғарылауына әкелуі мүмкін және олар бастапқыда қажетсіз тіндерде кальций тұздарын тұндыруы мүмкін. Бұл жағдайды кальциноз деп атайды. \r\n\r\nБірақ көбінесе адамдар кальцийдің жетіспеушілігінен зардап шегеді, әсіресе егде жастағы және қартайған жандар.  Бұл олардың өмір сүру сапасының нашарлауы мен сырқаттануына себеп болады. \r\n\r\nКальцийдің жетіспеушілігі \r\n\r\n- қан құрамында оның төмендеуіне және минералдануның нашарлауына, қаңқа сүйектерінің және тістің қаттылығы мен күшіне әсер етеді; [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=222&highlight=%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B7|остеопороз] және тіс жегінің дамуына әкеледі; \r\n- сүйектің деформациясы және жұмсаруына \r\n- [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=734&highlight=%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F|остеомаляцияға] апарады; \r\n- қан ұюының үрдісінің бұзылуына соқтырады; \r\n- сүйек сынықтарын жоғарылатады; \r\n- қаңқалық бұлшықеттердің қысылуын және релаксациясының бұзылуын туғызады.\r\n \r\nКальций тапшылығының профилактикасы ретінде сүт өнімдерін көбірек тұтыну  керек:\r\n\r\n- Д витаминін және кальций қоспаларын немесе осы қоректік заттарды қамтитын тағамдық қоспаларды қабылдаған жөн; \r\n- Теріге D дәрумені синтезін қамтамасыз ету үшін денені ашық ұстап, ашық ауада көбірек болу керек. Кальцийдің көпшілігі сүт өнімдерінің, қатты ірімшіктер мен жаңғақтардың барлық түрлерінде кездеседі. \r\n\r\nСондай-ақ, кальций - күнжітте, балық майында, арпа, сұлы және қарақұмықта, жұмыртқада, жаңа піскен балықта, қырыққабатта, сарымсақта, балдыркөк, ақжелкен, сәбіз, бұршақ,  бидай  наны мен жеміс-жидектің кейбір сорттарында кездеседі. \r\n\r\nБірақ бұл өнімдерді үнемі тұтыну, діттеген  нәтижелерге әкеле бермейді. Яғни, кальций ағзаға өздгінен нашар сіңеді – тағамдардан бұл элементтің 30% -нан кемі сіңуі мүмкін. Бұл денеде кальций жетіспеушілігінің  негізгі себептерінің бірі болып табылады. \r\n\r\nТәттілерді ұнататындар мынаны есте ұстағандары жөн: қанты жоғары тағамдар - түрлі тәтті газдалған сусындар, кондитерлік өнімдер және т.б. қан глюкозасының деңгейін күрт арттырады, бұл сүйектерден кальцийдің шайылуына ықпал етеді. Яғни, қандағы глюкозаның деңгейі төмен болып, кейін бірден көтерілген кезде ағза инсулнмен бірге калцді де пайдаланып тастайды. Осылайша, егер адам тәттілерді көп мөлшерде тұтынса, қандағы глюкозаның деңгейін күрт арттыра түссе, денесі көп кальций жұмсайды. Ал қордағы қажетті жасушалар таусылғанда,  сүйектер мен тістердегі элементтер жұмсалуға мәжбүр болады. Сонымен қатар, кейбір газдалған сусындар құрамына фосфор қышқылы болады, бұл сонымен бірге кальцийдің шайылуына себепші болады. \r\n\r\nКальций ағзаға жақсы сіңірілу үшін, пайдаланылатын азық-түлік құрамында фосфор, магний және D, А және К витаминдерін ұштастыра отырып  қолданған дұрыс. Осындай баланс сүт өнімдерінде, көкөністер мен жемістерде кездеседі. Осылайша ғана ағзаңызға кальцийді өз қажетінше енгізуге болады. Ағзаға қажетті  сапалы  витаминдер D, А және К, осы дәрумендер толықса ғана тістер қатайып, сүйек мықтылана түспек.  \r\n\r\n \r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.\r\n{LANG}',0,NULL,1551203160,'translator',17,NULL,NULL,'Ағзаға не үшін  кальций қажет','n','n'),(29,31,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"626\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBіz ıogýrttі aqýyz, kaltsıı, ıod, V vıtamınі jáne t.b. da paıdaly bakterııalar men qorektіk zattary bar paıdaly ónіm dep sanaımyz. Alaıda jaqynda «BMJ Open» jýrnaly Ulybrıtanııadaǵy Lıds jáne Sýrreı ýnıversıtetterі sýpermarketterde satylatyn ıogýrt túrlerіnіń kópshіlіgіnde qanttyń kóp mólsherі  anyqtalǵandyǵyn jarııalady. \r\n\r\nTіptі organıkalyq ıogýrttіń ózіnde qant mólsherі bіrneshe esege asyp, 100 gramm ónіmde 13,1 gramm shyqqan kórіnedі. Eýropalyq Odaqtyń talaptaryna sáıkes bolsa,  olarda maıdyń jáne qanttyń mólsherі 100 gramda 3 jáne 5 grammnan aspaýy kerek edі. \r\n\r\nTaldaý barysynda zertteýshіler bes іrі Ulybrıtanııa sýpermarketterіnde satylǵan shamamen 900-deı ıogýrt jáne ıogýrt tektes ónіmderdіń qorektіk zattaryn tekserіldі. Bunda ashytylǵan sút ónіmderіnіń segіz sanaty qarastyryldy: balalardіkі, sonyń іshіnde  maısyzy; soıamen; desertterіmen; sýsyndar; hosh ıіstendіrіlgen ıogýrt; jemіstі; tabıǵı nemese grek, sondaı-aq organıkalyq. \r\n\r\nZertteý nátıjelerі boıynsha qanttyń kategorııalary ártúrlі  bolǵanymen,  usynylǵan norma shegіnen asyp ketіp jatty. Tabıǵı jáne grek ıogýrttarynyń ǵana  qospalary azdaý eken. \r\n\r\nKútіlgendeı, qanttyń eń kóp mólsherі desserttіsіnde - 100 grammda 16,4 g, al maılylyǵy - 100 grammda 5,2 gramm, shyqty, odan keıіn balalardіkі boı kórsetіp turdy, sodan soń hosh ıіstі, jemіs-jıdek jáne organıkalyq sanattaǵy  ónіmderdіń bárіnde de qant mólsherі aıtarlyótaı kóp boldy. Bul azyq-túlіkterde qant mólsherі orta eseppen 100 gramynda 10,8 gramm jáne  13,1 g-ǵa deıіn boldy. 101 túrlі balalar ıogýrtynyń tek ekі túrіnde az maı quramy az boldy, 100 gramnan 5 gramm jáne 100 gramm qanttyń normalary baıqaldy, olardyń nátıjelerі ǵalymdardy tań qaldyrdy. \r\n\r\nZertteýshіlerdіń pіkіrіnshe, ádette paıdaly ónіm dep sanalatyn ıogýrtte qanttyń mólsherі kóp bolǵandyqtan erte jastan qant dıabetіnіń bastaý alýy, artyq salmaqtyń artýy, balalardaǵy tіs problemalarynyń kóbeıіp ketýіnіńnіń sebepterі osynda jatqan sekіldі.  \r\n\r\nTaldaý nátıjelerі boıynsha sarapshylar, ókіnіshke  qaraı, satylatyn ıogýrttyń barlyǵy paıdaly bola bermeıtіnіn jáne osy ashytylǵan sút ónіmderіn tańdaý kezіnde tómendegі nusqaýlardy oryndaý qajet ekenі usyndy:\r\n\r\n– pasterlengen ıogýrttardy almańyz, pasterleý kezіnde densaýlyq úshіn paıdaly «tіrі» qorektіk zattar joıylady.  \r\n– Quramyndaǵy kaltsııdі tekserіńіz,  230 grammda  shamamen 35-40 % bolýy kerek. \r\n- Ónіmdegі aqýyzdyń mólsherіne nazar aýdaryńyz durys grek ıogýrtynda 170 grammda 15-20 gramm aqýyz bolady, al kádіmgі ıogýrtta 9 gramm aqýyz bolady. \r\n- ıngredıentterі az  ıogýrttі tańdańyz. Tamaqtaný sarapshylarynyń pіkіrіnshe, paıdaly ıogýrtta tek sút jáne ekі bakterııa túrі bolýy kerek. Japsyrmasynda uzyn-sonar tіzіlgen  ıngredıentterdіń tіzіmі jazylǵan ıogýrtty almaı-aq qoıǵanyńyz jón. \r\n\r\n__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.\r\n\r\nMaqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.\r\n\r\n\r\nBasqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.\r\n{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"626\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nБіз йогуртті ақуыз, кальций, йод, В витамині және т.б. да пайдалы бактериялар мен қоректік заттары бар пайдалы өнім деп санаймыз. Алайда жақында «BMJ Open» журналы Ұлыбританиядағы Лидс және Суррей университеттері супермаркеттерде сатылатын йогурт түрлерінің көпшілігінде қанттың көп мөлшері  анықталғандығын жариялады. \r\n\r\nТіпті органикалық йогурттың өзінде қант мөлшері бірнеше есеге асып, 100 грамм өнімде 13,1 грамм шыққан көрінеді. Еуропалық Одақтың талаптарына сәйкес болса,  оларда майдың және қанттың мөлшері 100 грамда 3 және 5 граммнан аспауы керек еді. \r\n\r\nТалдау барысында зерттеушілер бес ірі Ұлыбритания супермаркеттерінде сатылған шамамен 900-дей йогурт және йогурт тектес өнімдердің қоректік заттарын тексерілді. Бұнда ашытылған сүт өнімдерінің сегіз санаты қарастырылды: балалардікі, соның ішінде  майсызы; соямен; десерттерімен; сусындар; хош иістендірілген йогурт; жемісті; табиғи немесе грек, сондай-ақ органикалық. \r\n\r\nЗерттеу нәтижелері бойынша қанттың категориялары әртүрлі  болғанымен,  ұсынылған норма шегінен асып кетіп жатты. Табиғи және грек йогурттарының ғана  қоспалары аздау екен. \r\n\r\nКүтілгендей, қанттың ең көп мөлшері десертісінде - 100 граммда 16,4 г, ал майлылығы - 100 граммда 5,2 грамм, шықты, одан кейін балалардікі бой көрсетіп тұрды, содан соң хош иісті, жеміс-жидек және органикалық санаттағы  өнімдердің бәрінде де қант мөлшері айтарлыөтай көп болды. Бұл азық-түліктерде қант мөлшері орта есеппен 100 грамында 10,8 грамм және  13,1 г-ға дейін болды. 101 түрлі балалар йогуртының тек екі түрінде аз май құрамы аз болды, 100 грамнан 5 грамм және 100 грамм қанттың нормалары байқалды, олардың нәтижелері ғалымдарды таң қалдырды. \r\n\r\nЗерттеушілердің пікірінше, әдетте пайдалы өнім деп саналатын йогуртте қанттың мөлшері көп болғандықтан ерте жастан қант диабетінің бастау алуы, артық салмақтың артуы, балалардағы тіс проблемаларының көбейіп кетуініңнің себептері осында жатқан секілді.  \r\n\r\nТалдау нәтижелері бойынша сарапшылар, өкінішке  қарай, сатылатын йогурттың барлығы пайдалы бола бермейтінін және осы ашытылған сүт өнімдерін таңдау кезінде төмендегі нұсқауларды орындау қажет екені ұсынды:\r\n\r\n– пастерленген йогурттарды алмаңыз, пастерлеу кезінде денсаулық үшін пайдалы «тірі» қоректік заттар жойылады.  \r\n– Құрамындағы кальцийді тексеріңіз,  230 граммда  шамамен 35-40 % болуы керек. \r\n- Өнімдегі ақуыздың мөлшеріне назар аударыңыз дұрыс грек йогуртында 170 граммда 15-20 грамм ақуыз болады, ал кәдімгі йогуртта 9 грамм ақуыз болады. \r\n- ингредиенттері аз  йогуртті таңдаңыз. Тамақтану сарапшыларының пікірінше, пайдалы йогуртта тек сүт және екі бактерия түрі болуы керек. Жапсырмасында ұзын-сонар тізілген  ингредиенттердің тізімі жазылған йогуртты алмай-ақ қойғаныңыз жөн. \r\n\r\n\r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.\r\n{LANG}\r\n',0,NULL,1551211020,'translator',18,NULL,NULL,'Денсаулыққа пайдалы йогуртты қалай таңдауға болады','n','n'),(30,32,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"634\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nKeýdenі jerden kóterý jattyǵýlaryn (otjımanııa) onǵa deıіn de jasaı almaıtyn adamdarǵa qaraǵanda, dál osy jattyǵýdy  40-tan da kóp jasaıtyn  orta jastaǵy densaýlyǵy jaqsy er adamdar  júrektіń ıshemıalyq aýrýlary men júrek jetіspeýshіlіgіmen asa shaldyǵa bermeıdі eken. Bul týraly JAMA Network Open-de AQSh-ta ótkіzіlgen zertteýlerdіń nátıjesі jarııalanǵan bolatyn. \r\n\r\nT.H.Chan atyndaǵy Garvard qoǵamdyq densaýlyq mektebіnіń mamandary  2000 jyldan 2010 jylǵa deıіngі 10 jyldyq zertteý barysynda 1104 órt sóndіrýshіnіń densaýlyq jaǵdaıyn saralady. Erlerdіń ortasha jasy 39 jarym jas boldy, dene salmaǵynyń ındeksі de eskerіldі - onyń negіzі 28,7-ge teńestіrіldі. Zertteý basynda ǵalymdar órt sóndіrýshіlerdіń edennen keýde kóterýіn jáne júgіrý jolyndaǵy sýbmaksımaldy júktemenі oryndaýdaǵy tózіmdіlіgіn tekserdі. Keıіn  10 jyl boıy ár adam jyl saıyn fızıkalyq júktemelerden emtıhandar men synaqtardan ótіp turdy.\r\n\r\nJınalǵan málіmetter boıynsha,  keýdenі jerden kóterý jattyǵýyn 40-tan da kóp jasaı alatyn erlerde, atalmysh jattyǵýdy 10-ǵa deıіn de jasa almaıtyn adamdarmen salystyrǵanda júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpі  96 paıyzǵa deıіn tómen bolǵan eken. Barlyq zertteý kezeńіnde júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna qatysty 37 oqıǵa tіrkelgen. Olardyń barlyǵy derlіk negіzgі testіleý kezіnde 40 nemese odan da az jattyǵý  oryndaǵan erlerde baıqalǵan. Ǵalymdardyń uıǵarymynsha, keýdenі jerden kóterý jattyǵýy boıynsha testіleý júgіrý jolynda ótkіzіletіn dástúrlі testіleýge qaraǵanda, júrek jáne qan tamyrlary aýrýlarynyń qaýpіn aldyn-ala naqty  boljaýǵa aıtarlyqtaı septіgіn tıgіzetіn kórіnedі.\r\n\r\n«Osy nátıjelerіmіzge súıensek, keýdenі jerden kóterý jattyǵýy kez-kelgen ortada júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń qaýpіn baǵalaýdyń qarapaıym jáne tıіmdі ádіsі bolýy múmkіn», - deıdі zertteýshі Djastın Iang.\r\n\r\nFızıkalyq tózіmdіlіktі obektıvtі túrde baǵalaý densaýlyqtyń negіzgі jáne mańyzdy kórsetkіshterі bolyp tabylady, bіraq qazіrgі zamanǵy quraldar, mysaly júgіrý joly boıynsha synaq tapsyrý, tym qymbat jáne qarapaıym tekserýler úshіn asa bіr aýyrtpashylyq týdyrady. Zertteý barysynda alǵash ret júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpі jáne  keýdenі jerden kóterý (otjımanıa) sanynyń arasyndaǵy baılanys anyqtaldy.\r\n\r\nǴalymdardyń aıtýynsha, 10 jyl boıy baqylanǵan adamdar toby orta jastaǵy er adamdar bolatyn, olardyń kásіbіne saı fızıkalyq belsendіlіgі de joǵary bolǵan, sondyqtan kórsetіlgen nátıjeler salystyrmaly túrde áıelderge, jáne basqa kásіp ıelerі men basqa da jastaǵy adamdarǵa laıyqty bola bermeıdі.  Alaıda, bul zertteý densaýlyqty nyǵaıtý úshіn fızıkalyq jattyǵýlar jasaýdyń, dene shynyqtyrýdyń mańyzdylyǵyn  taǵy da bіr dáleldedі.\r\n\r\n\r\n__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.\r\n\r\nMaqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.\r\n\r\n\r\nBasqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"634\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nКеудені жерден көтеру жаттығуларын (отжимания) онға дейін де жасай алмайтын адамдарға қарағанда, дәл осы жаттығуды  40-тан да көп жасайтын  орта жастағы денсаулығы жақсы ер адамдар  [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=899&highlight=%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3+%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B|жүректің ишемиялық ауруы] мен [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=350&highlight=%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96|жүрек жетіспеушілігімен] аса шалдыға бермейді екен. Бұл туралы JAMA Network Open-де АҚШ-та өткізілген зерттеулердің нәтижесі жарияланған болатын. \r\n\r\nТ.Х.Чан атындағы Гарвард қоғамдық денсаулық мектебінің мамандары  2000 жылдан 2010 жылға дейінгі 10 жылдық зерттеу барысында 1104 өрт сөндірушінің денсаулық жағдайын саралады. Ерлердің орташа жасы 39 жарым жас болды, [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=659|дене салмағының индексі] де ескерілді - оның негізі 28,7-ге теңестірілді. Зерттеу басында ғалымдар өрт сөндірушілердің еденнен кеуде көтеруін және жүгіру жолындағы субмаксималды жүктемені орындаудағы төзімділігін тексерді. Кейін  10 жыл бойы әр адам жыл сайын физикалық жүктемелерден емтихандар мен сынақтардан өтіп тұрды.\r\n\r\nЖиналған мәліметтер бойынша,  кеудені жерден көтеру жаттығуын 40-тан да көп жасай алатын ерлерде, аталмыш жаттығуды 10-ға дейін де жаса алмайтын адамдармен салыстырғанда жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупі  96 пайызға дейін төмен болған екен. Барлық зерттеу кезеңінде жүрек-қан тамырлары ауруларына қатысты 37 оқиға тіркелген. Олардың барлығы дерлік негізгі тестілеу кезінде 40 немесе одан да аз жаттығу  орындаған ерлерде байқалған. Ғалымдардың ұйғарымынша, кеудені жерден көтеру жаттығуы бойынша тестілеу жүгіру жолында өткізілетін дәстүрлі тестілеуге қарағанда, жүрек және қан тамырлары ауруларының қаупін алдын-ала нақты  болжауға айтарлықтай септігін тигізетін көрінеді.\r\n\r\n«Осы нәтижелерімізге сүйенсек, кеудені жерден көтеру жаттығуы кез-келген ортада жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін бағалаудың қарапайым және тиімді әдісі болуы мүмкін», - дейді зерттеуші Джастин Янг.\r\n\r\nФизикалық төзімділікті объективті түрде бағалау денсаулықтың негізгі және маңызды көрсеткіштері болып табылады, бірақ қазіргі заманғы құралдар, мысалы жүгіру жолы бойынша сынақ тапсыру, тым қымбат және қарапайым тексерулер үшін аса бір ауыртпашылық тудырады. Зерттеу барысында алғаш рет жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупі және  кеудені жерден көтеру (отжимания) санының арасындағы байланыс анықталды.\r\n\r\nҒалымдардың айтуынша, 10 жыл бойы бақыланған адамдар тобы орта жастағы ер адамдар болатын, олардың кәсібіне сай физикалық белсенділігі де жоғары болған, сондықтан көрсетілген нәтижелер салыстырмалы түрде әйелдерге, және басқа кәсіп иелері мен басқа да жастағы адамдарға лайықты бола бермейді.  Алайда, бұл зерттеу денсаулықты нығайту үшін физикалық жаттығулар жасаудың, дене шынықтырудың маңыздылығын  тағы да бір дәлелдеді.\r\n\r\n\r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.{LANG}',0,NULL,1552248360,'translator',12,NULL,NULL,'Ғалымдар – адамның кеудені жерден көтеру жаттығуын қаншалықты жасауынан жүрек және қан-тамыр ауруларының қаупін анықтауға болады','n','n'),(31,33,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"635\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nMesheldі, [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=222&highlight=%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B7|osteoporozdy] boldyrmaıtyn jáne basqa da paıdaly qasıetterі bar D dárýmenі ejelden  kún sáýlesіnen berіledі. Ádette, qys mezgіlіnde bіz kún nuryn ańsap ketemіz, sondyqtan ba,  keı-kezderde bólme nemese avtokólіk terezelerіnen túsken kún sáýlesіne betіmіzdі rahattana tosamyz. Bіraq, ókіnіshke qaraı, mundaı ýltrakúlgіn bіzdіń densaýlyqty nyǵaıtýǵa kómektespeıdі.\r\n\r\n«Qysta bolsyn nemese jazda sіz terezenіń aldynda otyryp D dárýmenіn áste qabyldaı almaısyz» - degen pіkіr bіldіredі AQSh-taǵy Boston ýnıversıtetі Medıtsına mektebіnіń professory Maıkl Holık. \r\n\r\nShyn mánіnde, kún bіzdі D dárýmenіmen tіkeleı qamtamasyz etpeıdі.  Terіmіzge ýltrakúlgіn kún sáýlesіnіń áserі bolǵan kezde ǵana óz aǵzamyz atalmysh dárýmendі óndіredі. Baýyr men búırek D dárýmenі ınerttі formasyn bıologııalyq belsendі nysandarǵa aınaldyrady, olar aǵzaǵa kaltsııdіń sіńіrіlýіn jaqsartady jáne súıekterdіń nyǵaıýyn qamtamasyz etedі.\r\n\r\nKún sáýlesі ÝK-A jáne ÝK-B sekіldі bіrneshe tıptі ýltrakúlgіn sáýlelerіn qamtıdy. Bіrіnshі tıptegі sáýle terі qabattaryna tereń enіp, ýaqytynan buryn qartaıýǵa sebep bolady. D dárýmenіnіń  sıntezі ekіnshі tıptі ÝK-B sáýlelerіnen týady. Terіnі kúıdіretіn mіne osylar.\r\n\r\nÓkіnіshke qaraı, sіz ýltrakúlgіn sáýlelerіn, úıde nemese avtokólіkte otyryp shynaıy áserіn qabyldaı almaısyz. Is júzіnde barlyq qurylystyq jáne kólіk áınekterі UV-B sáýlelerіn ótkіzbeıdі, kerіsіnshe zııandy ÝK-A sáýlelerіnіń ótýіne jol beredі.\r\n\r\nDenege qajettі D dárýmenі kún sáýlesі tіkeleı áser etkende, ásіrese jazda bólіnedі. Ol úshіn kún astynda kúnіne 10 mınýt bolý jetkіlіktі. Degenmen, soltústіk óńіrler men eldі mekenderdіń  turǵyndaryna D dárýmenі boıynsha jyl boıy derlіk jetіspeıdі.\r\n\r\nDegenmen, osynaý paıdaly dárýmennіń jetіspeýshіlіgіn  tek kún kózіnen ǵana emes, basqa da joldarmen tolyqtyrýǵa bolady. Mysaly, ony qajettі azyq-túlіkterden alýǵa da bolady. Onyń eń jaqsysy – nálіm baýyry. Sondaı-aq qylysh balyq, arqan balyq, baıytylǵan sút, apelsın shyryny, ıogýrt, konservіlengen sardın maıy, jumyrtqanyń sarysy  D dárýmenіne baı bolyp keledі. \r\n\r\n\r\n\r\n__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.\r\n\r\nMaqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.\r\n\r\n\r\nBasqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.\r\n{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"635\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nМешелді, [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=222&highlight=%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B7|остеопорозды] болдырмайтын және басқа да пайдалы қасиеттері бар D дәрумені ежелден  күн сәулесінен беріледі. Әдетте, қыс мезгілінде біз күн нұрын аңсап кетеміз, сондықтан ба,  кей-кездерде бөлме немесе автокөлік терезелерінен түскен күн сәулесіне бетімізді рахаттана тосамыз. Бірақ, өкінішке қарай, мұндай ультракүлгін біздің денсаулықты нығайтуға көмектеспейді.\r\n\r\n«Қыста болсын немесе жазда сіз терезенің алдында отырып D дәруменін әсте қабылдай алмайсыз» - деген пікір білдіреді АҚШ-тағы Бостон университеті Медицина мектебінің профессоры Майкл Холик. \r\n\r\nШын мәнінде, күн бізді D дәруменімен тікелей қамтамасыз етпейді.  Терімізге ультракүлгін күн сәулесінің әсері болған кезде ғана өз ағзамыз аталмыш дәруменді өндіреді. Бауыр мен бүйрек D дәрумені инертті формасын биологиялық белсенді нысандарға айналдырады, олар ағзаға кальцийдің сіңірілуін жақсартады және сүйектердің нығаюын қамтамасыз етеді.\r\n\r\nКүн сәулесі УК-А және УК-Б секілді бірнеше типті ультракүлгін сәулелерін қамтиды. Бірінші типтегі сәуле тері қабаттарына терең еніп, уақытынан бұрын қартаюға себеп болады. D дәруменінің  синтезі екінші типті УК-Б сәулелерінен туады. Теріні күйдіретін міне осылар.\r\n\r\nӨкінішке қарай, сіз ультракүлгін сәулелерін, үйде немесе автокөлікте отырып шынайы әсерін қабылдай алмайсыз. Іс жүзінде барлық құрылыстық және көлік әйнектері UV-B сәулелерін өткізбейді, керісінше зиянды УК-А сәулелерінің өтуіне жол береді.\r\n\r\nДенеге қажетті D дәрумені күн сәулесі тікелей әсер еткенде, әсіресе жазда бөлінеді. Ол үшін күн астында күніне 10 минут болу жеткілікті. Дегенмен, солтүстік өңірлер мен елді мекендердің  тұрғындарына D дәрумені бойынша жыл бойы дерлік жетіспейді.\r\n\r\nДегенмен, осынау пайдалы дәруменнің жетіспеушілігін  тек күн көзінен ғана емес, басқа да жолдармен толықтыруға болады. Мысалы, оны қажетті азық-түліктерден алуға да болады. Оның ең жақсысы – нәлім бауыры. Сондай-ақ қылыш балық, арқан балық, байытылған сүт, апелсин шырыны, йогурт, консервіленген сардин майы, жұмыртқаның сарысы  D дәруменіне бай болып келеді. \r\n\r\n\r\n\r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.\r\n{LANG}',0,NULL,1552271760,'translator',9,NULL,NULL,'D дәруменін күннен қалай дұрыс алуға болады','n','n'),(32,34,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"636\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nNegіzі, ekі adamnyń uzaq merzіmdі turaqty qarym-qatynastary, bіr aıda emes, bіr jylda emes, odan da uzaq ýaqytta qalyptasady.  Ókіnіshke qaraı, kóptegen erlі-zaıyptylarda  erte me, kesh pe romantıkalyq kezeń aıaqtalady. Bіraq, budan keıіn qarym-qatynas múldem nasharlap ketedі nemese máńgіlіkke toqtaıdy dep túsіnýge bolmaıdy.  Eger qarym-qatynas ózara súıіspenshіlіkke jáne syılastyqqa negіzdelse, onda  baqytty jyldar odan ary qaraı jalǵasa beretіn bolady. Bul rette ózara túsіnіstіkke negіzdelgen qarym-qatynas mańyzdy ról atqarady.\r\n\r\nÓzara jaqyn qarym-qatynastyń úsh túrі  bar: essіzdіk, amaldyń joǵynan,  salmaqty nemese senіmdі. Zertteýler boıynsha, erlі-zaıyptylar arasyndaǵy  súıіspenshіlіkke belgіlі bіr dárejede jynystyq qushtarlyq pen ózara tіl tabysýdyń da áserі bar.  Uzaq merzіmdі qarym-qatynastardyń barlyǵy bіrdeı bіr-bіrіne degen durys senіmge negіzdele bermeıdі. Óz taǵdyrlaryn bіrіktіrgіsі kelgen jandar ártúrlі psıho-túrlerge bólіnýі múmkіn, ómіrlіk jáne jynystyq tájіrıbesіmen erekshelenýі múmkіn,  jeke qasıetterіmen de aıshyqtalyp jatady jáne munyń bárі olardyń mіnez-qulqyna baılanysty bolyp keledі.\r\n\r\nMysaly, essіz beımaza kúıdegі qushtar adamdar  emotsııalyq qatynastardy qalpyna keltіrý qajet bolsa, serіktesіmen jynystyq qatynasqa degen qyzyǵýshylyqty arttyrady. Keıde ondaı  adam lázzat alý úshіn emes,  árіptesіmen qarym-qatynasty jaqsartý úshіn ǵana jaqyn qatynasta bolady. Qushtarlyqtyń salmaqty formasyndaǵy adamdar, ádette, serіktesіmen jaqsy qarym-qatynas ómіr súredі.\r\n\r\nZertteýdіń bіr túrі kórsetkendeı, qushtarlyqtyń artýyna jynystyq qatynastyń da áserі ájeptáýіr áser etedі. Beımaza kúıdegі qushtarlyqtyń formasyndaǵy adamdar  óz serіktesterіn qanaǵattandyrýǵa tyrysady, al amaldyń joǵynan aralasatyn adamdar óz-ara qarym-qatynasty buzbaý úshіn ǵana serіkterіmen jıі syrlasyp otyrady.\r\n\r\nǴalymdardyń pіkіrі boıynsha, qushtarlyq dárejesі jeke tulǵaaralyq jáne jeke faktor bolyp keledі jáne serіktesterdіń úılesіmdіgіne de baılanysty bolady. Uzaq ýaqyt qarym-qatynasty saqtaý úshіn qandaı da bіr bіrіktіrіlgen qushtarlyq jynystyq qalaýdy saqtaı ala ma, almaı ma ol anyqtalmady.  Jalpy alǵanda, essіz qushtarlyq qarym-qatynasty saqtap qalýǵa negіzdelgenіmen, ol ýaqyt óte kele jynystyq qalaýdyń sónýіne ákelіp soǵatyn kórіnedі, degenmen ondaı qarym-qatynas ta uzaq ýaqyttyq bolady dep aıtý qıyn.   \r\n\r\nAmaldyń joǵynan bolǵan jaqyndyq formasyndaǵy adamdarǵa kelsek, olarda uzaq merzіmdі qarym-qatynasta jynystyq talǵamǵa qoldaý kórsetýі óte qıyn. Zertteýler kórsetkendeı, serіkterdіń bіreýі qashqalaqtaıtyn bolsa, al ekіnshіsіnіń essіz qushtarlyǵy joǵary bolsa, onda mundaı juptyń qarym-qatynasy uzaqqa barmaıdy. Qosylý formalary sáıkes kelgen jandar ǵana  jynystyq talǵamdy qanaǵattandyra alýy múmkіn.  Eger ekі serіktes te amaldyń joǵynan bolǵan  jaqyndyq formasynda bolsa, olar úshіn jynystyq qalaý asa bіr másele týdyrmaıdy, jáne ol belgіlі bіr dárejede olardyń jaqyn qarym-qatynasyna oń áserіn tıgіzedі.   \r\n\r\nQashqalaqtaýdyń eń joǵarǵy formasyndaǵy adamdar emotsıonaldyq jalǵyzdyqtan qutylý úshіn jynystyq qatynasty qajetsіne bermeıdі.  Mysaly, súıіspenshіlіktіń osy túrіne ıe er adamdar jynystyq qatynasty ózіn qanaǵattandyrý úshіn júzege asyrady.  Olar óz-ara  jaqyndyqty  jáne psıhologııalyq qarym-qatynastardy kúsheıtýge umtylmaıdy.\r\n\r\nÁıelderge qatysty aıtar bolsaq, beımaza qushtarlyqtaǵy áıelder  aldaǵy  ýaqyttaǵy qarym-qatynasqa alańdaǵandyqtan  jynystyq qatynasqa barady , sondyqtan olarda qandaı da bіr problemalar men terіs úrdіster oryn alsa, jynystyq qatynasqa degen umtylysynyń tómendeýі baıqalady, ásіrese eger ol jaqyn qarym-qatynastaǵy adamymen syrlas bolmasa. \r\n\r\nJalpy alǵanda, uzaq ýaqyttan berі bіrge turatyn serіktesterdіń jynystyq nıetіnіń tómendeýі týraly aıtatyn bolsaq, ǵalymdardyń aıtýy boıynsha, onyń shynaıy sebebі serіktesterdіń qosylý formalarynyń sáıkes kelmeýіne baılanysty, bul kóptegen jeke jáne tulǵaaralyq sıpatqa baılanysty bolyp keledі eken.\r\n\r\n\r\n__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.\r\n\r\nMaqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.\r\n\r\n\r\nBasqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.\r\n{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"636\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nНегізі, екі адамның ұзақ мерзімді тұрақты қарым-қатынастары, бір айда емес, бір жылда емес, одан да ұзақ уақытта қалыптасады.  Өкінішке қарай, көптеген ерлі-зайыптыларда  ерте ме, кеш пе романтикалық кезең аяқталады. Бірақ, бұдан кейін қарым-қатынас мүлдем нашарлап кетеді немесе мәңгілікке тоқтайды деп түсінуге болмайды.  Егер қарым-қатынас өзара сүйіспеншілікке және сыйластыққа негізделсе, онда  бақытты жылдар одан ары қарай жалғаса беретін болады. Бұл ретте өзара түсіністікке негізделген қарым-қатынас маңызды рөл атқарады.\r\n\r\nӨзара жақын қарым-қатынастың үш түрі  бар: ессіздік, амалдың жоғынан,  салмақты немесе сенімді. Зерттеулер бойынша, ерлі-зайыптылар арасындағы  сүйіспеншілікке белгілі бір дәрежеде жыныстық құштарлық пен өзара тіл табысудың да әсері бар.  Ұзақ мерзімді қарым-қатынастардың барлығы бірдей бір-біріне деген дұрыс сенімге негізделе бермейді. Өз тағдырларын біріктіргісі келген жандар әртүрлі психо-түрлерге бөлінуі мүмкін, өмірлік және жыныстық тәжірибесімен ерекшеленуі мүмкін,  жеке қасиеттерімен де айшықталып жатады және мұның бәрі олардың мінез-құлқына байланысты болып келеді.\r\n\r\nМысалы, ессіз беймаза күйдегі құштар адамдар  эмоциялық қатынастарды қалпына келтіру қажет болса, серіктесімен жыныстық қатынасқа деген қызығушылықты арттырады. Кейде ондай  адам ләззат алу үшін емес,  әріптесімен қарым-қатынасты жақсарту үшін ғана жақын қатынаста болады. Құштарлықтың салмақты формасындағы адамдар, әдетте, серіктесімен жақсы қарым-қатынас өмір сүреді.\r\n\r\nЗерттеудің бір түрі көрсеткендей, құштарлықтың артуына жыныстық қатынастың да әсері әжептәуір әсер етеді. Беймаза күйдегі құштарлықтың формасындағы адамдар  өз серіктестерін қанағаттандыруға тырысады, ал амалдың жоғынан араласатын адамдар өз-ара қарым-қатынасты бұзбау үшін ғана серіктерімен жиі сырласып отырады.\r\n\r\nҒалымдардың пікірі бойынша, құштарлық дәрежесі жеке тұлғааралық және жеке фактор болып келеді және серіктестердің үйлесімдігіне де байланысты болады. Ұзақ уақыт қарым-қатынасты сақтау үшін қандай да бір біріктірілген құштарлық жыныстық қалауды сақтай ала ма, алмай ма ол анықталмады.  Жалпы алғанда, ессіз құштарлық қарым-қатынасты сақтап қалуға негізделгенімен, ол уақыт өте келе жыныстық қалаудың сөнуіне әкеліп соғатын көрінеді, дегенмен ондай қарым-қатынас та ұзақ уақыттық болады деп айту қиын.   \r\n\r\nАмалдың жоғынан болған жақындық формасындағы адамдарға келсек, оларда ұзақ мерзімді қарым-қатынаста жыныстық талғамға қолдау көрсетуі өте қиын. Зерттеулер көрсеткендей, серіктердің біреуі қашқалақтайтын болса, ал екіншісінің ессіз құштарлығы жоғары болса, онда мұндай жұптың қарым-қатынасы ұзаққа бармайды. Қосылу формалары сәйкес келген жандар ғана  жыныстық талғамды қанағаттандыра алуы мүмкін.  Егер екі серіктес те амалдың жоғынан болған  жақындық формасында болса, олар үшін жыныстық қалау аса бір мәселе тудырмайды, және ол белгілі бір дәрежеде олардың жақын қарым-қатынасына оң әсерін тигізеді.   \r\n\r\nҚашқалақтаудың ең жоғарғы формасындағы адамдар эмоционалдық жалғыздықтан құтылу үшін жыныстық қатынасты қажетсіне бермейді.  Мысалы, сүйіспеншіліктің осы түріне ие ер адамдар жыныстық қатынасты өзін қанағаттандыру үшін жүзеге асырады.  Олар өз-ара  жақындықты  және психологиялық қарым-қатынастарды күшейтуге ұмтылмайды.\r\n\r\nӘйелдерге қатысты айтар болсақ, беймаза құштарлықтағы әйелдер  алдағы  уақыттағы қарым-қатынасқа алаңдағандықтан  жыныстық қатынасқа барады , сондықтан оларда қандай да бір проблемалар мен теріс үрдістер орын алса, жыныстық қатынасқа деген ұмтылысының төмендеуі байқалады, әсіресе егер ол жақын қарым-қатынастағы адамымен сырлас болмаса. \r\n\r\nЖалпы алғанда, ұзақ уақыттан бері бірге тұратын серіктестердің жыныстық ниетінің төмендеуі туралы айтатын болсақ, ғалымдардың айтуы бойынша, оның шынайы себебі серіктестердің қосылу формаларының сәйкес келмеуіне байланысты, бұл көптеген жеке және тұлғааралық сипатқа байланысты болып келеді екен.\r\n\r\n\r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.\r\n{LANG}',0,NULL,1552273620,'translator',5,NULL,NULL,'Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген іңкәрлік сезімі қарым-қатынастарына қалай әсер етеді','n','n'),(33,35,'{LANG(lang=\"qz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"638\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAýyr sómkenі arqalap,  baspaldaqpen kúndelіktі  kóterіlіp júrsіz be?  Nemese avtobýsqa úlgerý úshіn jyldamdatyp júgіrgen shyǵarsyz? Eger ondaı jaǵdaılar basyńyzdan ótken bolsa, sіz ózіńіz baıqamaı, qaıtalana beretіn óte paıdaly jattyǵýlardy oryndap júrgen ekensіz.\r\n\r\nBritish Journal of Sports Medicine-de jarııalanǵan zertteýde, kóptegen adamdardyń tyqyrshyp, yzalanýyna  sebep bolatyn kúndelіktі [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=619&highlight=%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B|fızıkalyq belsendіlіktіń] bul túrі densaýlyqqa óte paıdaly bolyp keledі eken.\r\n\r\nShańsorǵyshpen kúsh salyp turyp kіlem tazalaý nemese baspaldaqtan tezdetіp kóterіlý sekіldі denege kúsh túsіretіn qozǵalystar,  arnaıy fıtnes-klýbtarǵa  ýaqyt tappaı júrgen  jandar úshіn taptyrmas jattyǵý túrlerі. Bul ásіrese artyq salmaǵy bar, jattyqpaǵan adamdarǵa tіkeleı qatysty.\r\n\r\nNegіzі sporttyq jattyǵýlar kem degende on mınýttan artyq oryndalýy kerek eken, alaıda bul ǵylym negіzdemelermen bekіtіlmegen. Jańa zertteýlerge súıensek, densaýlyqty saqtaý úshіn kez-kelgen qozǵalys qanshalyqty uzaqqa sozylsa sonshalyqty paıdaly bolyp tabylatyn kórіnedі.\r\n\r\nJaqynda joǵary qarqyndy aralyq jattyǵýlar  kópshіlіkke barynsha unaı bastady - qysqa jattyǵýlar alty sekýndtan tórt mınýtqa deıіn sozylyp, 30 sekýndtan tórt mınýtqa deıіn demalýǵa negіzdelgen. Mundaı jattyǵý júıesі júrek pen qan tamyrlaryn nyǵaıtyp, artyq salmaqtan tez arylýǵa jáne búkіl denenіń fızıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa kómektesetіnі anyqtalǵan.\r\n\r\nBulardyń bárі kúndelіktі qaıtalana beretіn  denege kúsh túsіretіn fızıkalyq salmaqtyń negіzіnde jatyr. Shamamen 60 baspaldaqtan, alty apta boıy aptasyna úsh ret, jáne kúnіne úsh ret júrіp otyrsa, ókpe, júrek jáne qan aınalymy júıesі jumystaryna oń áserіn tıgіzýі múmkіn jáne bolashaqta júrek-qan-tamyr aýrýlarynyń qaýpіn azaıtady. Zertteýler boıynsha, [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=619&highlight=%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B|fızıkalyq belsendіlіk] qansha joǵary bolsa, ásіrese ortasha jastaǵy jáne qartaıǵan adamdar úshіn  mańyzdy eken.\r\n\r\nJoǵary qarqyndy aralyq jattyǵý rejımі denenі shynyqtyrýdyń qaýіpsіz jáne tıіmdі ádіsі bolyp tabylady, bіraq, ókіnіshke qaraı, buǵan barlyq adamdar bіrdeı qol jetkіze bermeıdі. Mysaly, sozylmaly aýrýlarǵa shaldyqqandar, sondaı-aq orta jastaǵy jáne egde tartqan jandardyń kópshіlіgі fıtnes-jattyqtyrýshynyń qadaǵalaýyn qajet etedі. Budan basqa, fıtnes klýbynda turaqty jattyǵý úshіn ýaqyttyń, daǵdylardyń jáne qarjynyń jetіspeýshelіgі de áser etedі. \r\n\r\nSondyqtan sarapshylardyń pіkіrіnshe, kúndelіktі oryndalatyn áreketter joǵary qarqyndy aralyq jattyǵýlarǵa balama. Jıі qaıtalanatyn qarqyndy jattyǵýlar mynadaı bolýy  múmkіn:\r\n\r\n- jaıaý júrý nemese velosıpedpen júrý;\r\n- mashınany saýda ortalyqtarynan shamamen 100 metr qashyqtyqtaǵy  avtoturaqqa toqtatyp qoıyp, jaıaý júrіp kelý;\r\n- páterdі tazalaý;\r\n- mınýtyna shamamen 130-140 qydam júrý;\r\n- taýǵa qaraı júrý;\r\n- janýarlarmen, mysaly ıttі ertіp alyp kúndelіktі 30-90 sekýndtaı serýendep júgіrý.\r\n- lıft ornyna baspaldaqpen  kóterіlý.\r\n\r\nBudan basqa, uzaq serýendeý kezіnde  bіr alańdy aınalyp shamamen 100-200 metrdі úsh-tórt ret aınalyp  júrý, sonda sіz  júregіńіzdіń jyldam  soǵýyn jáne tynysyńyzdyń tarylǵanyn  sezіnesіz.\r\n\r\nOsyndaı kúndelіktі qaıtalanbaly jattyǵýlardy kúnіne táýlіgіne 30 ret qaıtalana berse, dene  belsendіlіgіńіzdі aıtarlyqtaı  joǵarylaıdy. Bul sіzdіń densaýlyǵyńyzǵa oń áserіn tıgіzedі, tózіmdіlіgіńіz  artady, júrek-qan-tamyrlar júıesі nyǵaıady, artyq salmaqtan arylyp, ómіr súrý sapańyzdyń joǵarlaýyna septіgіn tıgіzedі.\r\n\r\n\r\n\r\n__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.\r\n\r\nMaqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.\r\n\r\n\r\nBasqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.\r\n{LANG}\r\n{LANG(lang=\"kz\")}{img type=\"fileId\" fileId=\"638\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nАуыр сөмкені арқалап,  баспалдақпен күнделікті  көтеріліп жүрсіз бе?  Немесе автобусқа үлгеру үшін жылдамдатып жүгірген шығарсыз? Егер ондай жағдайлар басыңыздан өткен болса, сіз өзіңіз байқамай, қайталана беретін өте пайдалы жаттығуларды орындап жүрген екенсіз.\r\n\r\nBritish Journal of Sports Medicine-де жарияланған зерттеуде, көптеген адамдардың тықыршып, ызалануына  себеп болатын күнделікті [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=619&highlight=%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B|физикалық белсенділіктің] бұл түрі денсаулыққа өте пайдалы болып келеді екен.\r\n\r\nШаңсорғышпен күш салып тұрып кілем тазалау немесе баспалдақтан тездетіп көтерілу секілді денеге күш түсіретін қозғалыстар,  арнайы фитнес-клубтарға  уақыт таппай жүрген  жандар үшін таптырмас жаттығу түрлері. Бұл әсіресе артық салмағы бар, жаттықпаған адамдарға тікелей қатысты.\r\n\r\nНегізі спорттық жаттығулар кем дегенде он минуттан артық орындалуы керек екен, алайда бұл ғылым негіздемелермен бекітілмеген. Жаңа зерттеулерге сүйенсек, денсаулықты сақтау үшін кез-келген қозғалыс қаншалықты ұзаққа созылса соншалықты пайдалы болып табылатын көрінеді.\r\n\r\nЖақында жоғары қарқынды аралық жаттығулар  көпшілікке барынша ұнай бастады - қысқа жаттығулар алты секундтан төрт минутқа дейін созылып, 30 секундтан төрт минутқа дейін демалуға негізделген. Мұндай жаттығу жүйесі жүрек пен қан тамырларын нығайтып, артық салмақтан тез арылуға және бүкіл дененің физикалық жағдайын жақсартуға көмектесетіні анықталған.\r\n\r\nБұлардың бәрі күнделікті қайталана беретін  денеге күш түсіретін физикалық салмақтың негізінде жатыр. Шамамен 60 баспалдақтан, алты апта бойы аптасына үш рет, және күніне үш рет жүріп отырса, өкпе, жүрек және қан айналымы жүйесі жұмыстарына оң әсерін тигізуі мүмкін және болашақта жүрек-қан-тамыр ауруларының қаупін азайтады. Зерттеулер бойынша, [http://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=619&highlight=%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B|физикалық белсенділік] қанша жоғары болса, әсіресе орташа жастағы және қартайған адамдар үшін  маңызды екен.\r\n\r\nЖоғары қарқынды аралық жаттығу режимі денені шынықтырудың қауіпсіз және тиімді әдісі болып табылады, бірақ, өкінішке қарай, бұған барлық адамдар бірдей қол жеткізе бермейді. Мысалы, созылмалы ауруларға шалдыққандар, сондай-ақ орта жастағы және егде тартқан жандардың көпшілігі фитнес-жаттықтырушының қадағалауын қажет етеді. Бұдан басқа, фитнес клубында тұрақты жаттығу үшін уақыттың, дағдылардың және қаржының жетіспеушелігі де әсер етеді. \r\n\r\nСондықтан сарапшылардың пікірінше, күнделікті орындалатын әрекеттер жоғары қарқынды аралық жаттығуларға балама. Жиі қайталанатын қарқынды жаттығулар мынадай болуы  мүмкін:\r\n\r\n- жаяу жүру немесе велосипедпен жүру;\r\n- машинаны сауда орталықтарынан шамамен 100 метр қашықтықтағы  автотұраққа тоқтатып қойып, жаяу жүріп келу;\r\n- пәтерді тазалау;\r\n- минутына шамамен 130-140 қыдам жүру;\r\n- тауға қарай жүру;\r\n- жануарлармен, мысалы итті ертіп алып күнделікті 30-90 секундтай серуендеп жүгіру.\r\n- лифт орнына баспалдақпен  көтерілу.\r\n\r\nБұдан басқа, ұзақ серуендеу кезінде  бір алаңды айналып шамамен 100-200 метрді үш-төрт рет айналып  жүру, сонда сіз  жүрегіңіздің жылдам  соғуын және тынысыңыздың тарылғанын  сезінесіз.\r\n\r\nОсындай күнделікті қайталанбалы жаттығуларды күніне тәулігіне 30 рет қайталана берсе, дене  белсенділігіңізді айтарлықтай  жоғарылайды. Бұл сіздің денсаулығыңызға оң әсерін тигізеді, төзімділігіңіз  артады, жүрек-қан-тамырлар жүйесі нығаяды, артық салмақтан арылып, өмір сүру сапаңыздың жоғарлауына септігін тигізеді.\r\n\r\n\r\n\r\n__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.\r\n\r\nМақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.\r\n\r\n\r\nБасқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.\r\n{LANG}',0,NULL,1552275000,'translator',8,NULL,NULL,'Күнделікті істейтін қимыл-әрекетеріңіз ең тиімді жаттығулар болып табылады ','n','n');

--
-- Table structure for table `tiki_blog_posts_images`
--

CREATE TABLE `tiki_blog_posts_images` (
  `imgId` int(14) NOT NULL AUTO_INCREMENT,
  `postId` int(14) NOT NULL DEFAULT '0',
  `filename` varchar(80) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `filetype` varchar(80) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `filesize` int(14) DEFAULT NULL,
  `data` longblob,
  PRIMARY KEY (`imgId`)
) ENGINE=InnoDB DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_blog_posts_images`
--


--
-- Table structure for table `tiki_blogs`
--

CREATE TABLE `tiki_blogs` (
  `blogId` int(8) NOT NULL AUTO_INCREMENT,
  `created` int(14) DEFAULT NULL,
  `lastModif` int(14) DEFAULT NULL,
  `title` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `description` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `user` varchar(200) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT '',
  `public` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `posts` int(8) DEFAULT NULL,
  `maxPosts` int(8) DEFAULT NULL,
  `hits` int(8) DEFAULT NULL,
  `activity` decimal(4,2) DEFAULT NULL,
  `heading` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `post_heading` text COLLATE utf8_unicode_ci,
  `use_find` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `use_title` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT 'y',
  `use_title_in_post` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT 'y',
  `use_description` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT 'y',
  `use_breadcrumbs` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT 'n',
  `use_author` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `use_excerpt` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `add_date` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `add_poster` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `allow_comments` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `show_avatar` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `always_owner` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `show_related` char(1) COLLATE utf8_unicode_ci DEFAULT NULL,
  `related_max` int(4) DEFAULT '5',
  PRIMARY KEY (`blogId`),
  KEY `title` (`title`),
  KEY `description` (`description`(255)),
  KEY `hits` (`hits`),
  FULLTEXT KEY `ft` (`title`,`description`)
) ENGINE=InnoDB AUTO_INCREMENT=36 DEFAULT CHARSET=utf8 COLLATE=utf8_unicode_ci;

--
-- Dumping data for table `tiki_blogs`
--

INSERT INTO `tiki_blogs` VALUES (4,1547184390,1547185660,'Ғалымдар өкпе обырын бастапқы  кезеңінде-ақ  диагностикалаудың  жолын тапты','Лос-Анджелестегі Калифорния Университетінің,  Солтүстік Каролинадағы Чапел Хилл университетінің, Дэвид Джеффен Медицина мектебінің және Лос-Анджелестің денсаулық сақтау департаментінің медициналық бөліміндегі америкалық ғалымдар тобы аурудың бастапқы кезеңдерінде ағзада көрініс беретіін өкпе обырының әлеуетті биохимиялық маркерін анықтады.','translator','y',1,25,31,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(5,1547202961,1547202960,'Ғалымдар холестериннің көтерілуіне еттің қандай байланысы барын анықтады','Майсыз қып-қызыл етті, мысалы құрамында  холестерині аз әрі майы жоқ сиыр етінің өзін пайдаланғаннан жүрек-қантамырлары ауруларына ұшыраудың қаупі бар.  Бұл Огайодағы Кливленд клиникасынан келген ғалымдардың ұйғарымы.','translator','y',1,25,26,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(6,1547207430,1547207400,'Біз неге шаршаймыз және шаршамас үшін не істеген жөн','Кез келген адамда шаршау сезімі болады. Кейде ондай сезімдер ауыр жұмыс күндерінде, түнгі телебағдарламаларды көргенде, әлеуметтік желілерде ұзақ отырғанда немесе достармен ұзақ уақытқа созылған отырыстардан орын алып жатады. ','translator','y',1,25,36,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(7,1547545046,1547545020,'Салауатты өмір салтын сақтау бойынша 7 кеңес','Салауатты өмір салты деген жаттығу залдарында көп сағат бойы жаттығу немесе тек салат жапырақтарымен ғана тамақтану дегенді білдірмейді. Біздің айтайын дегеніміз, күнделікті өмірде жеңіл қолданылатын қарапайым және салауатты әдеттерді қалай дамыту керектігі жайында болмақ.','translator','y',1,25,15,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(8,1547547724,1547547720,'Тұмау: қалай алдын аламыз және онымен қалай күресеміз','Суық түскен уақытта адамдардың көпшілігі тұмауратады және суық тиіп ауырып жатады. Ендеше біз алдымен адамға неге  суық тиеді және тұмаудан қалай құтылуға болатындығы жайында әңгіме өрбітетін боламыз.','translator','y',1,25,16,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(9,1547549582,1547549580,'Баланың болашақтағы әлеуметтік мәcелелеріне, мақcат-мұратына жетуіне емізу айтарлықтай әсер етеді','Емшек сүті - баланың тек физикалық cаулығын нығайтумен ғана шектелмейді. Көп жылғы зерттеулер (бірнеше жылдар бойы белгілі топтардың зерттеген зерттеулері) дәлелдегендей, емшек сүті бала өмірінің көптеген салаларына, соның ішінде психоәлеуметтік жағына оң әсерін беретін көрінеді. ','translator','y',1,25,20,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(10,1547550660,1547550660,'Мұрын арқылы тыныс алу есте сақтау қабілеті үшін пайдалы болып танылды','Швециядағы Karolinska Institutet-тың жаңа зерттеулері бойынша мұрын арқылы тыныс алу сіздің жадыңызды жақсарта алатын көрінеді. Ғалымдар 19-25 жас аралығындағы 24 қатысушыдан  мұрын арқылы тыныс алдырып білетін және білмейтін  иістерін ажыратып айтуын сұрады, кейін дәл осылай ауызбен дем алдырды.  Зерттеу нәтижесінде, қатысушылар ауызын жауып тұрып тыныс алғанда сезген иістерін бір сағат үзілістен  кейін дәл сол күйінде екі есе жақсырақ естерінде ұстаған екен.   ','translator','y',1,25,16,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(11,1547777636,1547777640,'Тұңғыш рет қайтыc болған донордың жатырын cалған әйелден бала туылды','Бразилиялық дәрігерлер әлемде тұңғыш рет инсульттан қайтыс болған әйелдің жатырын баcқа әйелге сәтті трансплантациялады, кейіннен ол әйелден сау бала туылған.','translator','y',1,25,16,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(12,1548039470,1548040680,' «Пластикалық ойыншықтар мен косметикалар  сәбилердің сөйлеу аспектілерінің тежелуіне әсер етеді» дейді ғалымдар','Соңғы уақыттағы зерттеулер бойынша, егер де жүкті әйелдер ерте кезеңінде немесе кейінгі уақыттарда фталат деп аталатын өте кең таралған химиялық заттың әсеріне  ұшыраған болса,  олардың болашақ сәбилерінің сөйлеуі кешеуілдейді екен.','translator','y',1,25,23,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(13,1548097504,1548097982,'Ұялы телефондар терідегі пигментті дақтарды одан сайын көбейтеді ','Израильдің Денсаулық сақтау министрлігі 19 жыл бойы ми ісіктерінің әртүрлі түрлері жайында жалпы мәліметтерді саралай келе, кейінгі уақыттарда мобильді байланыстың жаппай дамуы басталғаннан бері мидың қатерлі ісігіне шалдығудың өршімегенін қорытынды етті. ','translator','y',1,25,17,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(14,1548099519,1548099480,'Адам денсаулығына табиғат қалай әсер етеді','Көптеген зерттеулер табиғат пен денсаулық арасындағы қарым-қатынасқа негізделген кейбір механизмдерін түсіндіре өте, табиғаттың әсері мен денсаулықтың жақсаруы арасындағы байланысты анықтады.','translator','y',1,25,34,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(15,1548323722,1548323700,'Қыжылдан  құтылудың қарапайым тәсілдері','Қыжыл – көкіректі күйдіріп, кеудені ашытатын жағымсыз жайт.  Дәрігерлер оны гастроэзофагеальді рефлюкс  деп  атайды. Ол асқазандағы сұйықтықтың өңешке көтерілген кезінде пайда болады.  ','translator','y',1,25,19,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(16,1548324229,1548324180,'Мерзімсіз өлім қаупін азайтатын өнім','Ағылшындар  «күніне бір алма жесең – дәрігердің қажеті болмайды» деген,  белгілі тәмсілі көп жылдық зерттеулерге негізделіп айтылған. Бұл мәтелді  Оксфорд университетінің зерттеушілері де қуаттайды. Іздестірілген ғылыми зерттеулердің нәтижелері British Medical Journal-ында жарияланды.','translator','y',1,25,17,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(17,1548325100,1548325080,'Сарапшылар арықтағаннан кейін салмақты  қалыпты ұстап тұруға  арналған тиімді диетаны жариялады','Бостон балалар ауруханасында зерттеуші Кара Эббелинг және оның әріптестері  үш түрлі диетаны салыстырды  (майлылығы төмен, көмірсулылығы төмен  немесе төменгі гликемикалық диеталар), осылардың қайсысы арықтағаннан кейін салмақ түсіп кетудің  алдын алатытын  және денсаулыққа қауіпсіз болатындығын тексеріп көрді. ','translator','y',1,25,17,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(18,1548643133,1548643080,'Қазақстандықтар атеросклерозды қоздыратын өнімдерді көп тұтынады','Атеросклероздың (тамырдың қабырғаларына холестериннен құралған  атеросклеротикалық түйіндердің түзілуінен туындайтын ауру) дамуына себеп болатын тағамдар құрамы атерогенді деп аталады. ','translator','y',1,25,12,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(19,1548643686,1548643680,'Әйелдің әдемілігі гормондармен байланысты емес ','Жаңа зерттеулерде физиологиялық жағынан тартымды жас әйелдердің эстрадиол және прогестерон секс-гормондарының деңгейі жоғары болады дегенге ешқандай негіз табылмады. ','translator','y',1,25,37,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(20,1548644757,1548644760,'Холестерин деңгейінің көтерілуі және оны қалай дәрі-дәрмектердің көмегі мен салауатты өмір салтын ұстана жүріп бақылап отыруға болады','Холестерин - ағзадағы жасушалар құрамында болатын және суда ерімейтін балауыз түріндегі  зат. Бұл қажетті зат, себебі бұл жасушалар мен көптеген гормондар үшін маңызды құрылыс материалы.','translator','y',1,25,20,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(21,1548645427,1548645420,'Есте сақтау қабілетін қалай жақсартуға болады','Бүгінгі күні біздің өмір салтымыз өзгерді, және ол біздің тек нені қалай жеп жатанымызға , сондай-ақ  қалай өмір сүріп, не ойланамызға байлаға байлнысты емес, одан да бөлек бір кейіпте. Бүгінде әрқайсымыздың өміріміз жасандылыққа толы, біз дұрыс тамақтанбаймыз, қжетінше қозғалмаймыз, жақсы ұйықтамаймыз  осылардың өзі біздің ақыл-ойымыз бен денсаулығымыз  үшін өте кереғар болып саналады. ','translator','y',1,25,41,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(22,1548645794,1548645780,'Жаңа тағам өнімдері қалай семіздікке әкеледі','Тәбет сезімі әр түрлі гормондармен және биологиялық белсенді заттармен басқарылады, олар мидағы ашырқану пен тойу «орталықтарына» әсер етеді. Бұл заттардың кейбіреулері («тою факторлары») мидағы тоқтық «орталығын» қоздырады, себебі жақсы тамақтанатын адам тамақтануды тоқтатады. Мұндай зат лептин гормоны болып табылады. ','translator','y',1,25,16,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(23,1548646200,1548646200,'Нәрестелердің жүріс арбасы қауіпті деп танылды','Балаңыз жүріс арбасымен талтаңдап жүріп кетеіп бара жатқанын сырттан бақылап тұрсаңыз, бейне бір комедия тамашалап отырғандай күйге енесіз. Алайда, жыл сайын стационарлардағы төтенше жағдайлар бөлімшелеріндегі  балалардың мыңдаған жарақаттары осы жүріс арбасын қолданғаннан орын алып жатады екен, педиатрлар соңғы он жылда бұл танымал құралды қолдануға тыйым салуды талап етіп келеді.  ','translator','y',1,25,19,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(24,1548646682,1548646810,'Жаңа туылған ұл балалардың  салмағы анасының стресс гормонымен байланысты болып шықты','Ғалымдар жаңадан  туылған  сәбидің дене салмағының тым төмен болуының себептерін анықтады – ұл балалардың орташа салмағының шамамен 38 грамдай болуының бір себебі: оның анасының бір кездері (физикалық немесе психологиялық жағынан) жарақат алуының салдарынан, күйзелістік кортизол гормонының шығып кетуінен екен.  Зерттеу еңбегі «The Journal of Pediatrics» журналында жарияланды.','translator','y',1,25,27,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(25,1548647161,1548728761,'Шылым шегуден тыйылудың тиімді жоспары әзірленді','Көптеген темекі шегушілер өз жаман әдеттерін тастауға бірнеше рет  ұмтылады, алайда  көбінесе сәтсіздікке ұшырайды. Ғалымдар стратегиялық ғылыми зерттеудің нәтижесінде темекіні тастауға тырысып, бірақ өзін әлі тоқтата алмай жүргендердің басты қателіктерін анықтады.  ','translator','y',1,25,79,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(26,1548675072,1548675060,'Монитор экранының алдында ұзақ отыру балалардың көзіне қаншалықты әcер етеді','Балалар гаджет экранының алдында қанша көп уақыт отырған cайын, олардың көзіне зиян  тие ма екен деген алаңдаушылық туады. Офтальмологтар –  көрудің нашарлауын арнайы және хирургиялық жолмен емдейтін  мамандандырылған дәрігерлер экранның алдында көп отырғаннан көптеген балалардың көздері құрғап, көздеріне айтарлықтай  күш түcетінін айтады. ','translator','y',1,25,49,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(27,1548728173,1548728160,'Тұзды күніне қаншалықты тұтыну қажет','Ас тұзының құрамында натрийдің көп мөлшері болады. Ол – ағзаның әртүрлі функцияларына қатысатын маңызды элемент болып саналады. Дегенмен,  натрийді үнемі шамадан тыс тұтыну адам денсаулығына айтарлықтай зиянын тигізуі мүмкін.','translator','y',1,25,196,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(28,1548728768,1548728760,'Алкоголь мидың көлемін кішірейтеді','Адам жасөспірім кезеңінде  алкоголь тұтынса зат алмасупроцесі өзгеріске ұшырайды екен, ал кейбіреулерде мидағы сұр заттың мөлшері кішірейетін көрінеді. Бұл  әсіресе, зиянды ішімдік ішетін жас әйелдерге қатысты болып келеді.','translator','y',1,25,54,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(29,1551196407,1551197921,'Зерттеулер – ішектегі бактериялардың жетіспеушілігі депрессияға әкелуі мүмкін','Ішек микрофлорасын құрайтын бактериялардың кейбір түрлері адамның психикалық денсаулығына едәуір әсер етуі мүмкін.Бельгиялық ғалымдардың зерттеулері бойынша, күйзеліске түскен адамдарда  Coprococcus және Dialister тобындағы бактериялардың жетіспеушілігі  анықталғандығын Natural Microbiology журналы жариялады. Сонымен қатар, антидепрессанттарды қабылдау микроорганизмдердің санына ешқандай әсер етпейді екен.','translator','y',1,25,54,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(30,1551203212,1551203160,'Ағзаға не үшін кальций қажет','Біз сүйек пен тіс мықты болу  үшін кальций керек екенін білеміз, өйткені кальций олардың құрылымдық негізі. Дегенмен, біздің ағзамызда кальцийдің атқаратын рөлі әлдеқайда зор және аса маңызды, яғни, ол жүрек-қантамырлар, қанайналым, жүйке және бұлшықет жүйелеріне айтарлықтай қажет. ','translator','y',1,25,98,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(31,1551211040,1551211020,'Денсаулыққа пайдалы йогуртты қалай таңдауға болады','Біз йогуртті ақуыз, кальций, йод, В витамині және т.б. да пайдалы бактериялар мен қоректік заттары бар пайдалы өнім деп санаймыз. Алайда жақында «BMJ Open» журналы Ұлыбританиядағы Лидс және Суррей университеттері супермаркеттерде сатылатын йогурт түрлерінің көпшілігінде қанттың көп мөлшері  анықталғандығын жариялады. ','translator','y',1,25,86,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(32,1552248370,1552248773,'Ғалымдар – адамның кеудені жерден көтеру жаттығуын жасау ретінен жүрек және қан-тамыр ауруларының қаупін анықтауға болады ','Кеудені жерден көтеру жаттығуларын (отжимания) онға дейін де жасай алмайтын адамдарға қарағанда, дәл осы жаттығуды  40-тан да көп жасайтын  орта жастағы денсаулығы жақсы ер адамдар  жүректің ишемикалық аурулары мен жүрек жетіспеушілігімен аса шалдыға бермейді екен. Бұл туралы JAMA Network Open-де АҚШ-та өткізілген зерттеулердің нәтижесі жарияланған болатын. ','translator','y',1,25,44,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(33,1552271308,1552271760,'D дәруменін күннен қалай дұрыс алуға болады','Мешелді, остеопорозды болдырмайтын және басқа да пайдалы қасиеттері бар D дәрумені ежелден  күн сәулесінен беріледі. Әдетте, қыс мезгілінде біз күн нұрын аңсап кетеміз, сондықтан ба,  кей-кездерде бөлме немесе автокөлік терезелерінен түскен күн сәулесіне бетімізді рахаттана тосамыз. Бірақ, өкінішке қарай, мұндай ультракүлгін біздің денсаулықты нығайтуға көмектеспейді.','translator','y',1,25,32,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(34,1552273620,1552273620,'Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген іңкәрлік сезімі қарым-қатынастарына қалай әсер етеді','Негізі, екі адамның ұзақ мерзімді тұрақты қарым-қатынастары, бір айда емес, бір жылда емес, одан да ұзақ уақытта қалыптасады.  Өкінішке қарай, көптеген ерлі-зайыптыларда  ерте ме, кеш пе романтикалық кезең аяқталады. Бірақ, бұдан кейін қарым-қатынас мүлдем нашарлап кетеді немесе мәңгілікке тоқтайды деп түсінуге болмайды.  Егер қарым-қатынас өзара сүйіспеншілікке және сыйластыққа негізделсе, онда  бақытты жылдар одан ары қарай жалғаса беретін болады. Бұл ретте өзара түсіністікке негізделген қарым-қатынас маңызды рөл атқарады.','translator','y',1,25,32,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5),(35,1552275033,1552275000,'Күнделікті істейтін қимыл-әрекетеріңіз ең тиімді жаттығулар болып табылады ','Ауыр сөмкені арқалап,  баспалдақпен күнделікті  көтеріліп жүрсіз бе?  Немесе автобусқа үлгеру үшін жылдамдатып жүгірген шығарсыз? Егер ондай жағдайлар басыңыздан өткен болса, сіз өзіңіз байқамай, қайталана беретін өте пайдалы жаттығуларды орындап жүрген екенсіз.','translator','y',1,25,22,2.00,'{* $Id: blog_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_description eq \'y\' && $description neq \"\"}\n	<div class=\"description help-block\">{$description|escape}</div>\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* Below is example code if you wish to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$creator|userlink} {$created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n\n({$posts} {tr}Posts{/tr} | {$hits} {tr}Visits{/tr} | {tr}Activity={/tr}{$activity|string_format:\"%.2f\"})\n</div>\n*}\n','{* $Id: blog_post_heading.tpl 58008 2016-03-19 22:26:34Z lindonb $ *}\n{if $blog_data.use_title_in_post eq \'y\'}\n	{capture name=\"blog_actions\"}{include file=\'blog_actions.tpl\'}{/capture}\n	{title url={$blogId|sefurl:blog} actions=\"{$smarty.capture.blog_actions}\"}{$blog_data.title}{/title}\n{/if}\n{if $blog_data.use_breadcrumbs eq \'y\'}\n	<div class=\"breadcrumb\"><a class=\"link\" href=\"tiki-list_blogs.php\">{tr}Blogs{/tr}</a> {$prefs.site_crumb_seper} <a class=\"link\" href=\"tiki-view_blog.php?blogId={$post_info.blogId}\">{$blog_data.title|escape}</a> {$prefs.site_crumb_seper} {$post_info.title|escape}</div>\n{/if}\n\n{* below is example code. In case you desire to add more info to the default blog heading\n * remove the line above (starting curly bracket then asterisk) and the last line to enable\n<div class=\"bloginfo\">\n{tr}Created by{/tr} {$post_info.user|userlink} {$post_info.created|tiki_short_datetime:on}<br>\n{tr}Last post{/tr} {$post_info.lastModif|tiki_short_datetime}<br>\n</div>\n*}\n','n','y','y','y','n','y','n','y',NULL,'y','n','n','n',5);

--
