{LANG(lang="qz")}{img type="fileId" fileId="625" responsive="y" featured="y"}

Bіz súıek pen tіs myqty bolý  úshіn kaltsıı kerek ekenіn bіlemіz, óıtkenі kaltsıı olardyń qurylymdyq negіzі. Degenmen, bіzdіń aǵzamyzda kaltsııdіń atqaratyn rólі áldeqaıda zor jáne asa mańyzdy , ıaǵnı, ol júrek-qantamyrlar, qanaınalym, júıke jáne bulshyqet júıelerіne aıtarlyqtaı qajet. Kaltsııdіń  qannyń uıý protsesіne, júrektіń turaqty soǵý yrǵaǵyna jáne tamyrlardyń tonýsyna qatysy bar,  júıke ımpýlstaryna berіledі, kúızelіske qarsy turýǵa demeý beredі, membrana jasýshalarynyń turaqty túrdegі ótkіzgіshtіgіne atsalysady jáne negіzgі gormondar men fermentterdіń retelýіne yqpal etedі.
   
Kaltsıı tuzdary - іshtegі uryqtyń ómіr súrýge asa qajettі júıelerі men protsesterіnіń qalyptasýynyń, tolyq  damýynyń negіzіn qalaıdy. Adam aǵzasyndaǵy kaltsıı  barlyq elementtermen salystyrmaly túrde ortasha eseppen alǵanda ár kılogrammǵa 20 g bolady eken. Ortasha eseptegende, eresek adamnyń denesіnde 1-1,5 kg kaltsıı bolady, ıaǵnı shemіrshekter men súıekterіndegі tіnderde kaltsıı shamamen 98% bolýy múmkіn. Kaltsııdіń qalǵan bólіgі qan men basqa da dene suıyqtyqtarynyń quramynda únemі aınalyp turady. Sondyqtan kaltsııdіń qalypty mólsherіn ustap turý, onyń jetіspeýshіlіgіne nemese artyq bolýyna jol bermeý óte mańyzdy bolyp tabylady. Bul elementtіń shamadan tys quramy qan qysymynyń joǵarylaýyna ákelýі múmkіn jáne olar bastapqyda qajetsіz tіnderde kaltsıı tuzdaryn tundyrýy múmkіn. Bul jaǵdaıdy kaltsınoz dep ataıdy. 

Bіraq kóbіnese adamdar kaltsııdіń jetіspeýshіlіgіnen zardap shegedі, ásіrese egde jastaǵy jáne qartaıǵan jandar.  Bul olardyń ómіr súrý sapasynyń nasharlaýy men syrqattanýyna sebep bolady. 

Kaltsııdіń jetіspeýshіlіgі 

- qan quramynda onyń tómendeýіne jáne mıneraldanýnyń nasharlaýyna, qańqa súıekterіnіń jáne tіstіń qattylyǵy men kúshіne áser etedі; osteoporoz jáne tіs jegіnіń damýyna ákeledі; 
- súıektіń deformatsııasy jáne jumsarýyna 
- osteomalııaǵa aparady; 
- qan uıýynyń úrdіsіnіń buzylýyna soqtyrady; 
- súıek synyqtaryn joǵarylatady; 
- qańqalyq bulshyqetterdіń qysylýyn jáne relaksatsııasynyń buzylýyn týǵyzady.
 
Kaltsıı tapshylyǵynyń profılaktıkasy retіnde sút ónіmderіn kóbіrek tutyný  kerek:

- D vıtamınіn jáne kaltsıı qospalaryn nemese osy qorektіk zattardy qamtıtyn taǵamdyq qospalardy qabyldaǵan jón; 
- terіge D dárýmenі sıntezіn qamtamasyz etý úshіn denenі ashyq ustap, ashyq aýada kóbіrek bolý kerek.  Kaltsııdіń kópshіlіgі sút ónіmderіnіń, qatty іrіmshіkter men jańǵaqtardyń barlyq túrlerіnde kezdesedі. 

Sondaı-aq, kaltsıı - kúnjіtte, balyq maıynda, arpa, suly jáne qaraqumyqta, jumyrtqada, jańa pіsken balyqta, qyryqqabatta, sarymsaqta, baldyrkók, aqjelken, sábіz, burshaq,  bıdaı  nany men jemіs-jıdektіń keıbіr sorttarynda kezdesedі. 

Bіraq bul ónіmderdі únemі tutyný, dіttegen  nátıjelerge ákele bermeıdі. Iaǵnı, kaltsıı aǵzaǵa ózdgіnen nashar sіńedі – taǵamdardan bul elementtіń 30% -nan kemі sіńýі múmkіn. Bul denede kaltsıı jetіspeýshіlіgіnіń  negіzgі sebepterіnіń bіrі bolyp tabylady. 

Táttіlerdі unatatyndar mynany este ustaǵandary jón: qanty joǵary taǵamdar - túrlі táttі gazdalǵan sýsyndar, kondıterlіk ónіmder jáne t.b. qan glıýkozasynyń deńgeıіn kúrt arttyrady, bul súıekterden kaltsııdіń shaıylýyna yqpal etedі. Iaǵnı, qandaǵy glıýkozanyń deńgeıі tómen bolyp, keıіn bіrden kóterіlgen kezde aǵza ınsýlnmen bіrge kaltsdі de paıdalanyp tastaıdy. Osylaısha, eger adam táttіlerdі kóp mólsherde tutynsa, qandaǵy glıýkozanyń deńgeıіn kúrt arttyra tússe, denesі kóp kaltsıı jumsaıdy. Al qordaǵy qajettі jasýshalar taýsylǵanda,  súıekter men tіsterdegі elementter jumsalýǵa májbúr bolady. Sonymen qatar, keıbіr gazdalǵan sýsyndar quramyna fosfor qyshqyly bolady, bul sonymen bіrge kaltsııdіń shaıylýyna sebepshі bolady. 

Kaltsıı aǵzaǵa jaqsy sіńіrіlý úshіn, paıdalanylatyn azyq-túlіk quramynda fosfor, magnıı jáne D, A jáne K vıtamınderіn ushtastyra otyryp  qoldanǵan durys. Osyndaı balans sút ónіmderіnde, kókónіster men jemіsterde kezdesedі. Osylaısha ǵana aǵzańyzǵa kaltsıdі óz qajetіnshe engіzýge bolady. Aǵzaǵa qajettі  sapaly  vıtamınder D, A jáne K, osy dárýmender tolyqsa ǵana tіster qataıyp, súıek myqtylana túspek.  

 
__Almaz Sharman__, medıtsına ǵylymynyń professory.

Maqalany aýdaryp daıyndaǵan Baǵdat Sultanbek.


Basqa da paıdaly medıtsınalyq aqparattardy [http://anamed.kz|anamed.kz] saıtynan oqı alasyz.{LANG}
{LANG(lang="kz")}{img type="fileId" fileId="625" responsive="y" featured="y"}

Біз сүйек пен тіс мықты болу  үшін кальций керек екенін білеміз, өйткені кальций олардың құрылымдық негізі. Дегенмен, біздің ағзамызда кальцийдің атқаратын рөлі әлдеқайда зор және аса маңызды, яғни, ол жүрек-қантамырлар, қанайналым, жүйке және бұлшықет жүйелеріне айтарлықтай қажет. Кальцийдің  қанның ұю процесіне, жүректің тұрақты соғу ырғағына және тамырлардың тонусына қатысы бар,  жүйке импульстарына беріледі, [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=617|күйзеліске] қарсы тұруға демеу береді, мембрана жасушаларының тұрақты түрдегі өткізгіштігіне атсалысады және негізгі гормондар мен ферменттердің реттелуіне ықпал етеді.
   
Кальций тұздары - іштегі ұрықтың өмір сүруге аса қажетті жүйелері мен процестерінің қалыптасуының, толық  дамуының негізін қалайды. Адам ағзасындағы кальций  барлық элементтермен салыстырмалы түрде орташа есеппен алғанда әр килограммға 20 г болады екен. Орташа есептегенде, ересек адамның денесінде 1-1,5 кг кальций болады, яғни шеміршектер мен сүйектеріндегі тіндерде кальций шамамен 98% болуы мүмкін. Кальцийдің қалған бөлігі қан мен басқа да дене сұйықтықтарының құрамында үнемі айналып тұрады. Сондықтан, кальцийдің қалыпты мөлшерін ұстап тұру, оның жетіспеушілігіне немесе артық болуына жол бермеу өте маңызды болып табылады. Бұл элементтің шамадан тыс құрамы қан қысымының жоғарылауына әкелуі мүмкін және олар бастапқыда қажетсіз тіндерде кальций тұздарын тұндыруы мүмкін. Бұл жағдайды кальциноз деп атайды. 

Бірақ көбінесе адамдар кальцийдің жетіспеушілігінен зардап шегеді, әсіресе егде жастағы және қартайған жандар.  Бұл олардың өмір сүру сапасының нашарлауы мен сырқаттануына себеп болады. 

Кальцийдің жетіспеушілігі 

- қан құрамында оның төмендеуіне және минералдануның нашарлауына, қаңқа сүйектерінің және тістің қаттылығы мен күшіне әсер етеді; [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=222&highlight=%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B7|остеопороз] және тіс жегінің дамуына әкеледі; 
- сүйектің деформациясы және жұмсаруына 
- [https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=734&highlight=%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F|остеомаляцияға] апарады; 
- қан ұюының үрдісінің бұзылуына соқтырады; 
- сүйек сынықтарын жоғарылатады; 
- қаңқалық бұлшықеттердің қысылуын және релаксациясының бұзылуын туғызады.
 
Кальций тапшылығының профилактикасы ретінде сүт өнімдерін көбірек тұтыну  керек:

- Д витаминін және кальций қоспаларын немесе осы қоректік заттарды қамтитын тағамдық қоспаларды қабылдаған жөн; 
- Теріге D дәрумені синтезін қамтамасыз ету үшін денені ашық ұстап, ашық ауада көбірек болу керек. Кальцийдің көпшілігі сүт өнімдерінің, қатты ірімшіктер мен жаңғақтардың барлық түрлерінде кездеседі. 

Сондай-ақ, кальций - күнжітте, балық майында, арпа, сұлы және қарақұмықта, жұмыртқада, жаңа піскен балықта, қырыққабатта, сарымсақта, балдыркөк, ақжелкен, сәбіз, бұршақ,  бидай  наны мен жеміс-жидектің кейбір сорттарында кездеседі. 

Бірақ бұл өнімдерді үнемі тұтыну, діттеген  нәтижелерге әкеле бермейді. Яғни, кальций ағзаға өздгінен нашар сіңеді – тағамдардан бұл элементтің 30% -нан кемі сіңуі мүмкін. Бұл денеде кальций жетіспеушілігінің  негізгі себептерінің бірі болып табылады. 

Тәттілерді ұнататындар мынаны есте ұстағандары жөн: қанты жоғары тағамдар - түрлі тәтті газдалған сусындар, кондитерлік өнімдер және т.б. қан глюкозасының деңгейін күрт арттырады, бұл сүйектерден кальцийдің шайылуына ықпал етеді. Яғни, қандағы глюкозаның деңгейі төмен болып, кейін бірден көтерілген кезде ағза инсулнмен бірге калцді де пайдаланып тастайды. Осылайша, егер адам тәттілерді көп мөлшерде тұтынса, қандағы глюкозаның деңгейін күрт арттыра түссе, денесі көп кальций жұмсайды. Ал қордағы қажетті жасушалар таусылғанда,  сүйектер мен тістердегі элементтер жұмсалуға мәжбүр болады. Сонымен қатар, кейбір газдалған сусындар құрамына фосфор қышқылы болады, бұл сонымен бірге кальцийдің шайылуына себепші болады. 

Кальций ағзаға жақсы сіңірілу үшін, пайдаланылатын азық-түлік құрамында фосфор, магний және D, А және К витаминдерін ұштастыра отырып  қолданған дұрыс. Осындай баланс сүт өнімдерінде, көкөністер мен жемістерде кездеседі. Осылайша ғана ағзаңызға кальцийді өз қажетінше енгізуге болады. Ағзаға қажетті  сапалы  витаминдер D, А және К, осы дәрумендер толықса ғана тістер қатайып, сүйек мықтылана түспек.  

 
__Алмаз Шарман__, медицина ғылымының профессоры.

Мақаланы аударып дайындаған Бағдат Сұлтанбек.


Басқа да пайдалы медициналық ақпараттарды [http://anamed.kz|anamed.kz] сайтынан оқи аласыз.
{LANG}