INSERT INTO `tiki_articles_copy` VALUES ('','Teriniń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',28624,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542596040,1574132040,1542596616,'\'\'__Melanoma degen ne?__\'\'\r\n\r\n__Melanoma__ – bul teri qaterli isiginiń bir túri. Melanomanyń negizgi kózi melanotsıtter dep atalatyn teri jasýshalary bolyp tabylady. Melanomany jaqsy túsiný úshin melanotsıtterdiń, atap aıtqanda, olar qandaı fýnktsııany oryndaıdy jáne olar rak jasýshalaryna aınalǵanda ne bolatynyn anyqtaý kerek.\r\n\r\n\'\'__Teri__\'\'\r\n\r\nTeri – adam denesindegi eń úlken múshe. Teri joǵary temperatýradyn, kún sáýlesinen, jaraqat pen ınfektsııalardan qorǵaıdy. Teri dene temperatýrasyn saqtaýǵa, sý men maı saqtaýǵa kómektesedi, sondaı-aq  D dárýmenin bólip shyǵarady.\r\n','\'\'__Melanoma degen ne?__\'\'\r\n\r\n__Melanoma__ – bul teri qaterli isiginiń bir túri. Melanomanyń negizgi kózi melanotsıtter dep atalatyn teri jasýshalary bolyp tabylady. Melanomany jaqsy túsiný úshin melanotsıtterdiń, atap aıtqanda, olar qandaı fýnktsııany oryndaıdy jáne olar rak jasýshalaryna aınalǵanda ne bolatynyn anyqtaý kerek.\r\n\r\n\'\'__Teri__\'\'\r\n\r\nTeri – adam denesindegi eń úlken múshe. Teri joǵary temperatýradyn, kún sáýlesinen, jaraqat pen ınfektsııalardan qorǵaıdy. Teri dene temperatýrasyn saqtaýǵa, sý men maı saqtaýǵa kómektesedi, sondaı-aq  D dárýmenin bólip shyǵarady.\r\n\r\nTeride eki qabat bar - epıdermıs jáne dermıs.\r\n\r\nEpıdermıs negizinen tegis jasýshalarmen sıpattalady, olar da skýmýlıatıvti jasýshalar dep atalady. ótkizgish jasýshalar astynda bazaldy jasýshalar dep atalatyn jasýshalar ornalasqan. Epıdermıstiń tómengi qabaty melanotsıtter bolyp tabylady.\r\n\r\nDerma qantamyr tamshylary, lımfa tamyrlary jáne teri astyndaǵy bezdermen sıpattalady. Bul bezderdiń keıbireýleri dene terisin retteýge kómektesetin ter shyǵarady. Basqa bezderi terini qurǵaqtyqtan qorǵaıdy jáne onyń ylǵalyn saqtaıtyn maı shyǵarady. Teri jáne maı teriniń betine teri tininiń kishkene tesikteri arqyly enedi - bul teri tesigi dep atalady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"404\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n\'\'Melanotsıtter jáne meń\'\'\r\n\r\nMelanotsıtter melanındi shyǵarady, pıgmentter terige tabıǵı tús beredi. Kún sáýlesiniń áserine ushyraǵanda, melanotsıtter pıgmentti kóbirek shyǵarady, bul terige kún kóziniń paıda bolýyna nemese teriniń qaraıýyna soqtyrady.\r\n\r\nKeıde melanotsıtter toby jáne qorshaǵan tinder «meń» dep atalatyn qatersiz isikterdi túzedi. (Dárigerler sondaı-aq olardy «nevýs meńderi» dep ataıdy). Meńi bar adamdar óte kóp kezdesedi. Kópshiligimizde 10-nan 40-ǵa deıin meń bolady denemizde. Meńder kúlgin, sary-qońyr, qońyr nemese adamnyń qalypty terisiniń túsine uqsas bolyp keledi. Terisi  qara  adamdardyń qaldary ádette qara daqtarǵa uqsap ketedi. Qal-meńder jalpaq nemese dóńes bolyp keledi. Olardyń kóbisi dóńgelek nemese sopaq bolyp kórinedi jáne dıametri qaryndashtardaǵy tesikke qaraǵanda kshkrek. Olar týǵan kezde nemese keıinirek paıda bolýy múmkin - ádette 40 jasqa deıin. Eresekterde olar jıi joǵalyp ketedi. Hırýrgııalyq jolmen alynyp tastalǵan soń, meńder ádette qaıta paıda bolmaıdy.\r\n\r\n\'\'Melanoma\'\'\r\n\r\nMelanoma melanotsıtterdyń (pıgmentti jasýshalar) qaterli bolatyn jaǵdaılary da kezdesedi. Pıgmentti jasýshalardyń kópshiligi teride kezdesedi; Melanoma teride damysa, bul aýrý teri melanomasy dep atalady. Melanoma kózdiń ishinde de damı alady. Ádette melanoma mıdyń qabatynda, asqazan-ishek joldarynda, lımfa  túıinderinde nemese melanotsıtteri bar basqa da organdarda kezdesedi. Teride emes, basqa organdarda paıda bolatyn melanomdar bul maqalada talqylanbaıdy. Qaterli isik týraly aqparattyq qyzmet (1-800-4-CANCER) osy melanomdar túrleri týraly aqparatty bere alady.\r\n\r\nMelanoma - eń kóp taralǵan isikterdiń biri. Ol jas boıynsha barlyq jastaǵy adamdarǵa zardabyn tıgize alady. Ol kez-kelgen teriniń ústinde damıdy. Erkekterde melanoma  denede (ıyqtan bóksege deıin) nemese bas jáne moınynda jıi kezdesip jatady. Áıelderde ol kóbinese aıaqtyń tómengi bólikterinde ornalasady. Melanoma qara tory kelgen adamdarda jıi kezdesedi. Olarda damyǵan jaǵdaıda aıaq pen qol saýsaqtarynda nemese alaqannyń  astynda, ne bolmasa, tabanǵa shyǵady.\r\n\r\nMelanomanyń taralýymen rak jasýshalary lımfa túıinderiniń janynda paıda bolýy múmkin. Lımfa túıinderiniń toptary búkil denede shashyraıdy. Lımfa túıinderi bakterııany, rak kletkalaryn jáne lımfa júıesine kiretin basqa zııandy zattardy jibermeı ustaıdy. Obyr aýrýynyń lımfa túıinderine jetýi rak jasýshalary basqa múshelerge jáne baýyr, ókpe nemese mı sııaqty múshelerdiń bólikterine taralǵan degendi bildiredi. Mundaı jaǵdaılarda jańa isik jasaıtyn rak kletkalary birdeı melanomalyq jasýshalar keıpine enedi jáne bul aýrý baýyr, ókpe nemese mı isigi emes, metastatıkalyq melanoma dep atalady.\r\n\r\n\'\'Melanoma: qaýip toptary qandaı?\'\'\r\n\r\nMelanomanyń sebebin eshkim dál aıta almaıdy. Dárigerler melanomanyń nege bireýde damyp, al endi bireýde damymaıtyndyǵyn túsindirip bere almaıdy.\r\nDegenmen, zertteýler nátıjesi boıynsha belgili bir qaýip faktorlary bar adamdar melanomanyń damýyna beıim keletin kórinedi. Adamnyń aýrýyn damytý yqtımaldyǵy bar barlyq nárse – qaýip faktory bolyp sanalady. Degenmen, osy aýrýǵa tap bolǵandardyń  kóbisi qaýipti faktorlaryna tán emes.\r\n\r\nZertteý barysynda melanoma úshin  tómendegideı qaýip faktorlary anyqtaldy:\r\n\r\n• Dısplastıkalyq nevýster: Dısplastıkalyq nevýster  qarapaıym meńderden góri qaterli bolyp keledi. Dısplastıkalyq navýster óte keń taralǵan jáne kóptegen adamdarda mundaı erekshe meńder bar. Melanomanyń qaýpi neǵurlym joǵary bolsa, adamdardaǵy osyndaı dısplastıkalyq nvýstar kóp bolady. Ásirese, áýletinde osyndaı dısplastıkalyq nevýstar melanomasy bar adamdar úshin qaýip  joǵary.\r\n\r\n• Kóptegen (50-den astam) qarapaıym meńder: meńderdiń kóp bolýy melanomanyń paıda bolý qaýpin arttyrady.\r\n\r\nAshyq teri: Melanoma ashyq terili adamdarda jıi kezdesedi, ol qara terige qaraǵanda ońaı kúıip ketedi, sepkildermen (qyzyl nemese aqquba shashty jáne kógildir kózderi bar adamdar da) jabylady. Aq adamdarda melanoma, qara tústilerge qaraǵanda, áldeqaıda jıi kezdesedi, sebebi, ashyq teri kún sáýlesine ońaı zaqymdalady.\r\n\r\n• Jeke syrqatnamada melanomanyń nemese teri isiginiń bolýy: Melanomasy emdelgen adamdar qaıtalanatyn melanomanyń joǵary qaýpine ıe. Keıde adamdarda eki melanomnan da kóp damıdy. Qarapaıym teriniń qaterli isiginiń bir nemese birneshe jaǵdaılary oryn alǵan adamdar (bazaldy jasýshadaǵy kartsınoma nemese skamozdyq kletkalyq kartsınoma) melanoma qaýpi joǵary.\r\n\r\n• Áýlette melanomanyń bolýy: Melanoma keıde otbasylyq aýrýǵa aınalady. Osy aýrýmen aýyratyn adamnyń eki nemese odan da kóp jaqyn týysqandar qaýip faktory bolyp tabylady. Melanomasy bar adamnyń januıasyndaǵy barlyq adamdardyń 10 paıyzy ǵana osy aýrýmen aýrýy múmkin.  Melanoma otbasylyq aýrýy bolǵan kezde, otbasynyń barlyq múshelerin únemi tekserip otyrý kerek.\r\n\r\n• Immýndyq júıeniń álsireýi: Qandaıda bir onkologıaılyq aýrýdyń saldarynan ımmýndyq júıesi álsiregen adamdar, dári qabyldaǵannan keıin, aǵzasyn  transplantatsııalaǵannan keıin nemese AITV-nyń sebepterine baılanysty melanomanyń damýy múmkin qaýip faktorynyń qatarynda bolady.\r\n\r\nKúnge kúıýdiń kúrdeli satylary, kúldireýler: Bala kezindegi nemese jasóspirim kezinde  kim kúnge qatty kúıip, kúıiktiń joǵarǵy satysyna deıin urynǵan bolsa, sonyń saldarynan denensi kóldirese, ol adam da melonoma qaterli isigine ushyraý qaýpinde bolady. Osy sebepterge baılanysty dárigerler balalaryn kúnge qatty kúıdirip almaý kerek dep keńes beredi. Mundaı qorǵanys keıingi ómirde de melanomanyń damý qaýpin azaıtýy múmkin. Kúnge qatty kúıgen eresekterde  melanomanyń damý qaýipi bar faktor bolyp tabylady.\r\n\r\n• Ýltrakúlgin sáýlelený: Ekspertter álemdegi melanoma jaǵdaılarynyń kóbeıýi adamnyń kúnniń kózinde uzaq júrýimen baılanysty deıdi. Bul aýrý kúnnen bólinetin  ýltrakúlgin radıatsııanyń  joǵary dozasynyń áserinen bolatyn,  aýdandarda turatyn adamdar arasynda jıi kezdesetin kórinedi. Mysaly, AQSh-ta kún sáýlesi az túsetin Mınesotaǵa qaraǵanda, Tehasta melanoma kóbirek taralǵan. Ýltrakúlgin kún sáýlesi teriniń merziminen buryn qartaıýyna, sonymen qatar melanomaǵa ákeletin teriniń zaqymdanýyna sebep bolady. Ýltrakúlgin sáýlelenýdiń jasandy kózderi, kún lampalary jáne jasandy totyǵý qurylǵylary sııaqty, teriniń zaqymdanýyna sebep bolýy múmkin, osylaısha melanomanyń paıda bolý qaýpin arttyrady. Dárigerler tabıǵı ýltrakúlgin sáýlelenýden saqtaný kerektigi jaıynda keńes beredi. Jáne  onyń jasandy kózderin de kóp qoldana bermeý kerek degen pikir aıtady.\r\n\r\nMelanomany damý qaýpi bar adamdar osy másele boıynsha óz dárigerimen keńesip, aýrý týraly, onyń belgilerin kórsete otyryp, tekserý kestesin durystap túzip alýy kerek. Dárigerdiń usynystary adamnyń jeke jáne áýletinde, sondaı-aq medıtsınalyq syrqatnamasyna jáne basqa da qaýip faktorlaryna negizdeledi.\r\n\r\n__Belgileri men sımptomdary__\r\n\r\nMelanomanyń alǵashqy belgisi qaldyń kóleminiń ózgerýi,  túsi  men sezimtaldyǵynyń artýy bolyp tabylady.  Melanomalardyń kópshiliginde qara nemese qara-kók areal bolady. Melanoma jańa meńder sııaqty paıda bolýy múmkin. Bul qara, erekshe nemese «suryqsyz» bolyp kórinýi múmkin.\r\n\r\nTerińizdegi túzindiler men basqa da týyndaǵan erekshelikter týraly suraǵyńyz nemese alańdaýshylyq bar bolsa, dárigerińizge habarlasyńyz. Ózińizdi dıagnoz qoıý úshin kelesi sýretterdi qoldanbańyz. Fotosýretter paıdaly mysaldar bolyp tabylady, biraq olar medıtsınalyq tekserýdi almastyra almaıdy.\r\n\r\nMelanoma alǵashqy kezeńderinde anyqtalýy múmkin, qaı kezde  bar meńder sál ózgergen bolsa, mysaly, jańadan qara aımaq paıda bolǵan kezde anyqtalýy múmkin. Jańadan qalyptasqan juqa qabyqshalar men qyshymalar da  melanomanyń erte satysyndaǵy jalpy belgileri bolýy múmkin. Melanomanyń odan ári damýymen meń qurylymy ózgerýi múmkin. Mysaly, qatty nemese jumsaq bolýy múmkin. Melanomdardyń sezimtaldyǵy qarapaıym meńderdiń sezimtaldyǵynan ózgeshe bolýy múmkin. Keıingi kezeńderde isikter qyshı beredi, sýlanady\n nemese qan ketýi múmkin. Alaıda, melanomdar ádette aýyrsynýdy týdyrmaıdy.\r\n\r\nTeriniń saraptamasy kóbinese medıtsınalyq mekemedegi kúndelikti tekserýdiń bir bóligi bolyp tabylady. Adamdar terisindegi jańadan shyqqan ósindileri nemese basqa ózgeristerdi tekserte alady. Teridegi ózgerister, mysaly, meńderdiń ózgerýi, dárigerlerdiń nazaryna jetkizilýi kerek. Naýqas dermotolgke, dárigerge jáne teri aýrýlaryn emdeýge mamandandyrylǵan mamanǵa baǵyttalýy múmkin.\r\n\r\nMelanomany emdeýge bolady, eger isik damymaı turyp jáne terige tereń enbeı turyp dıagnoz qoıylsa jáne emdelse. Al eger melanomany der kezinde alyp tastamasa, rak jasýshalary terige tereń enip saý tinderge de ósýi múmkin. Melanoma tyǵyzdanyp, tereń enip ósip ketse, aýrý deneniń basqa múshelerine taralyp, qıyn baqylanatyn bolyp ketedi.\r\nMelanomamen buryn aýyrǵan naýqastarda qaıtadan jańa melanomanyń shyǵý qaýpi joǵary bolady. Kez-kelgen faktorǵa qaýip tóndiretin adamdar qaýipti bolyp sanalady jáne medıtsınalyq mekemege óz terisin únemi tekserip otyrýy kerek.\r\n\r\n__Dısplastıkalyq nevýstar__\r\n\r\nKóptegen adamdarda qandaı da bir kórinip turatyn meńder bolady (dısplastıkalyq nevýstar nemese atıpıkalyq meńder dep ataıdy) olar joǵarǵy satysynda bolady, qalypty meńder  melanomaǵa aınalýǵa beıim keledi. Dısplastıkalyq nevýstary bar adamdardyń denesinde olar az mólsherde kezdesedi; biraq denesinde kóp bolyp ta kezdesetin jaǵdaılar bolǵan. Dısplastıkalyq neyýsteri bar adamdar men olarǵa qamqorlyq kórsetetin medıtsınalyq qyzmetkerler,  ózgeristerdi qadaǵalaý úshin únemi tekserý ótkizýi tıis.\r\n\r\nDısplastıkalyq nevýs  melanomaǵa óte uqsas. Teri aýrýlarynyń salasynda arnaıy daıyndyqtan ótken dárigerler erekshe qubylysty meńderdi anyqtaýdy nemese ony alyp tastaýdy jáne rak jasýshalarynyń bolýyn tekserýdi sheshedi.\r\n\r\nKeıbir otbasylarda kóptegen múshelerde dısplastıkalyq nevýstar kóp bolady, al keıbireýleri melanomaǵa aınalyp ketedi. Osyndaı otbasylardyń músheleri melanomanyń týyndaý  qaýipi bar toptarǵa jatady. Dárigerler kóbinese kez-kelgen problemany erte satyda anyqtaý úshin birneshe ret (ár 3 aıdan 6 aıǵa deıin) tekseris ótkizip turýǵa keńes beredi. Dárigerler, sondaı-aq, ózgeristerdi neǵurlym naqty kórsetý úshin adamnyń terisin sýretke túsire alady\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nEger dáriger teridegi daqty melanoma dep kúmándansa, patsıentke bıopsııa jasaýy múmkin. Bıopsııa - dıagnozdy dál jasaýdyń jalǵyz joly. Bul protsedýrada dáriger barlyq kúdikti ósindilerdi joıýǵa tyrysady. Bul ıntsıdentti bıopsııa. Eger ósindini tolyǵymen alyp tastaý úshin tym úlken bolsa, dáriger tinniń úlgisin alady. \r\n\r\nÁdette bıopsııany jergilikti anestezııa boıynsha dárigerlik keńsede jasalynady. Patolog keıin rak jasýshalaryn anyqtaý úshin mıkroskop astynda tindi zertteıdi. Keıde birneshe patologııaǵa tindik úlgini kórsetý paıdaly bolmaq.\r\n \r\n__Satylardyń anyqtalýy__\r\n\r\nEger melanomaǵa dıagnoz qoıylsa, dəriger emdeýdi josparlaýdan buryn aýrýdyń qanshalyqty deńgeıde nemese qaı satysynda ekenin bilýi kerek. Satyny anyqtaý - isiktiń qanshalyqty qalyń ekenin, melanomanyń terige qanshalyqty tereń engenin jáne melanomalyq kletkalardyń eń jaqyn lımfa túıinine nemese deneniń basqa bólikterine taralýyn anyqtaýǵa baǵyttalady. Dáriger rak jasýshalaryn zertteý úshin eń jaqyn lımfa túıinderin alyp tastaı alady. (Mundaı hırýrgııa emdeýdiń bir bóligi bolyp tabylady, óıtkeni qaterli lımfa túıinderin joıý aýrýdy baqylaýǵa kómektesedi). Sonymen qatar, dáriger muqııat fızıkalyq tekserýdi júrgizedi, al eger isik qalyń bolsa, keýde rentgeni, qan analızi, súıek skaneri, baýyr men mı tekserilýi múmkin.\r\n\r\n__Melanomanyń satylary__\r\n\r\nMelanomany sıpattaý úshin kelesi kezeńderdi paıdalanamyz:\r\n\r\n0-kezeń: 0 kezeńinde melanoma jasýshalary teri jasýshalarynyń syrtqy qabatynda ǵana kezdesedi jáne tereńirek qabattarǵa enbeıdi.\r\n\r\n• I kezeń: kishigirim qalyńdyqtaǵy I kezeńindegi melanoma:\r\n\r\nIsik qalyńdyǵy 1 mıllımetrden aspaıdy. Teriniń syrtqy qabaty (epıdermıs) syzylyp ketýi múmkin. (Bul ýltradybys dep atalady).\r\n\r\nNemese is-áreket dıametri 1-2 mıllımetrge jetedi. Ýltratsııasy baıqalmaıdy.\r\nMelanomalyq jasýshalar jaqyn mańdaǵy lımfa túıinine taralmaıdy.\r\n• II kezeń: Isik qalyńdyǵy 1 mıllımetrden kem bolmaıdy:\r\n\r\nIsikterdiń qalyńdyǵy 1-den 2 mıllımetrge deıin bolady. Jaralar kórinbeıdi.\r\nNemese isiktiń qalyńdyǵy 2 mıllımetrden asady. Jaralar kórinýi múmkin.\r\nMelanomalyq kletkalar jaqyn mańdaǵy lımfa túıinine taralmaıdy.\r\n\r\n• III etap: Melanoma jasýshalary jaqyn mańdaǵy tinderge taralady:\r\nMelanomalyq jasýshalar bir nemese birneshe jaqyn lımfa túıinine taralady.\r\nNemese melanoma jasýshalary bastapqy isikke tikeleı jaqyn jerde, biraq jaqyn mańdaǵy lımfa túıinine emes, tek tinge taralady.\r\n\r\n• IV etap: Melanoma jasýshalary basqa múshelerge, lımfa túıinderine nemese bastapqy isikterden alys teri aımaǵyna deıin taralady.\r\n\r\nRetsedıv: Aýrýdyń qaıtalanýy emdeýden keıin onkologııalyq (retsırkýlıatsııa) bolǵanyn bildiredi. Ol bastapqy  ornyna nemese deneniń basqa bóligine ornyǵýy múmkin.\r\n\r\n__Emdeý__\r\n\r\nDáriger patsıentke ár jaǵdaıda kútiletin nátıjelerdi tańdaýǵa jáne talqylaýǵa múmkindik beretin emdeýdiń tizimin bere alady. Dáriger men naýqas birlese otyryp naýqastyń qajettilikterin qanaǵattandyratyn emdeý josparyn jasaý úshin jumys isteı alady. Melanoma terapııasy aýrýdyń kezeńine, naýqastyń jasyna jáne jalpy densaýlyq jaǵdaıyna, sondaı-aq basqa da faktorlarǵa baılanysty júrgiziledi.\r\nMelanomy bar adamdar ádette barlyq mamandar tobymen emdeledi. Topta dermatolog, hırýrg, onkolog, radıolog-onkolog jáne plastıkalyq hırýrg bolýy múmkin.\r\n\r\n__Emdeýge daıyndyq__\r\n\r\nMelanomasy bar naýqastar ózderine jasalatyn medıtsınalyq kómek týraly kóp oılap, qajetti sheshimderdi qabyldap, emdeý sharasyna belsendi qatysady. Olar óz naýqasyna baılanysty jaıttyń bárin bilgisi keledi, qandaı emdeý túrin paıdalaný kerektigi jaıynda da oılanady. Degenmen, melanomanyń dıagnozy qoıylǵan sátte, eseńgirep, boılarynda kúızelis bılep ketedi, onysynyń saldarynan dárigerge barlyq qajetti suraqtar qoıýǵa dármeni bolmaı qalady. Negizi dárigerge barar aldynda suraqtar tizimin jasap alǵan durys. Dárigerdiń aıtqandaryn este saqtaý úshin naýqas áńgimelesý kezinde ony jazyp alsa da bolady,nemese taspa jazý qurylǵysyn paıdalanýǵa ruqsat suraıdy. Keıbireýler otbasy múshesiniń nemese dosynyń dárigermen áńgimelesý kezinde qatysqanyn qalaıdy, sondyqtan olar pikirtalasqa qatysa alady, jazbalar jasaıdy nemese jaı tyńdaıdy.\r\n\r\nBarlyq suraqtardy birden suraýǵa nemese barlyq jaýaptardy birden túsinýdiń qajeti joq. Naýqastarǵa dárigerden túsiniksiz nárseni túsindirýge nemese qosymsha aqparat berýdi suraýǵa basqa da ýaqyttarda múmkindikteri bolady.\r\n\r\n__Emdeý ádisteri__\r\n\r\nMelanomy bar naýqastarǵa hırýrgııalyq emdeý, hımıoterapııa, bıologııalyq terapııa nemese radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalýy múmkin. Birlesken emdeýdi taǵaıyndaý da múmkin.\r\n\r\nAýrýdyń kez-kelgen kezeńinde melanomasy bar naýqastar bastapqy terapııanyń janama áserlerin jeńildetý úshin jáne emotsıonaldy jáne praktıkalyq máselelerdi sheshý úshin aýyrsynýdy jáne basqa da isik belgilerin emdeý úshin arnaıy em alady. Bul emdeý sımptomatıkalyq,  qoldaýshy  nemese pallıatıvtik kútim dep atalady.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq em__\r\n\r\nHırýrgııalyq operatsııa - bul melanomanyń dástúrli emi. Hırýrg isik pen onyń aınalasyndaǵy saý tinniń bir bóligin alyp tastaıdy. Bul protsedýra rak jasýshalarynyń isik aınalasyndaǵy tinde qalý múmkindigin azaıtady. Joıylýy tıis tin isiginiń  eni men tereńdigi melanomanyń qalyńdyǵyna jáne teriniń tereń enýine baılanysty:\r\n\r\n• Bıopsııa kezinde dárigerdiń juqa melanomy tolyqtaı alynýy múmkin. Keıingi operatsııa qajet bolmaýy múmkin.\r\n• Eger bıopsııa kezinde melanoma tolyq joıylmasa, dáriger isik qaldyqtaryn alyp tastaıdy. Kóptegen jaǵdaılarda, barlyq melanomalyq jasýshalardyń joıylýyn qamtamasyz etý úshin, isik aınalasyndaǵy saý kórinetin tinderdi (jıek dep atalady) joıý úshin qosymsha operatsııa jasalady. Bul kóptegen jaǵdaılarda, tipti melanoma juqa bolsa da qajet. Melanomanyń qalyńdyǵy ulpanyń alynbaly shetinen asyp túsedi.\r\n• Teriniń úlken aımaǵyn alyp tastaǵanda, hırýrg terini aýystyrýy  múmkin. Bul protsedýra úshin dáriger teriniń qalǵan bóligin aýystyrý úshin deneniń basqa bóliginen terini paıdalanady.\r\nIsikke jaqyn lımfa túıinderin joıýǵa bolady, sebebi rak isigi lımfa júıesi arqyly taralýy múmkin. Eger patologanotom lımfa túıinderinen rak jasýshalaryn tapsa, onda bul aýrýdyń basqa bólikterge taralýy múmkin. Lımfa túıinderin joıý úshin eki ádis jıi qoldanylady:\r\n• Sholǵynshy lımfa túıininiń bıopsııasy - Sholǵynshy lımfa túıininiń bıopsııasy melanomanyń bıopsııasynan keıin, biraq isiktiń uzartyla shyǵarylýyna deıin oryndalady. Radıoaktıvti zat melanomanyń janynda ınektsııa arqyly engiziledi. Hırýrg kompıýterdiń ekranyndaǵy zattyń qozǵalysyn baqylaıdy. Lımfa túıini (ly), onda zat enip, lımfa túıinderi (lamph) dep atalady. (Rentgen sýretin qoldaný arqyly zertteý lımfoskıntıgrafııa dep atalady). Sholǵynshy lımfa túıinderin anyqtaýdyń tártibi lımfa túıinderin beıneleý dep atalady). Hırýrg rak jasýshalarynyń bolýyn tekserý úshin barlaýshy túıinderdi (torlaryn) joıady.\r\n• Eger sholǵynshy lımfa túıininde rak jasýshalary bolsa, hırýrg osy aımaqtaǵy qalǵan lımfa túıinderin alyp tastaıdy. Alaıda, eger  sholǵynshy lımfa túıinderde rak jasýshalary bolmasa, onda qalǵan lımfa túıinderi de alynbaıdy.\r\n\r\nLımfa túıiniń operatsııalyq jolmen alyp tastaý – hırýrg melanoma aımaǵyndaǵy barlyq lımfa túıinderin alyp tastaıdy.\r\n\r\nTerapııa operatsııadan keıin, denede qalǵan rak jasýshalary joıý úshin júrgizilýi múmkin. Mundaı em adıývantty / qosalqy terapııa dep atalady. Naýqasty bıologııalyq terapııamen emdeýge de bolady.\r\n\r\nHırýrgııa, jalpy alǵanda, deneniń basqa bólikterine taraǵan melanomalardy baqylaýda tıimdi emes. Mundaı jaǵdaılarda dárigerler hımıoterapııa, bıologııalyq terapııa, radıatsııalyq terapııa jáne osy ádisterdiń úılesýi sııaqty basqa emdeýdi qoldana alady.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııa,\n rak jasýshalaryn joıý úshin, keıde melanomany emdeý úshin dári qoldanylady. Dári-dármekter ádette tsıkldarmen taǵaıyndalady: emdeý kezeńi, qalpyna keltirý kezeńi, keıingi emdeý kezeńi jáne t.b. Kóbinese naýqas ambýlatorııalyq deńgeıde (aýrýhanada, dárigerlik bólimde nemese úıde) hımıoterapııany qabyldaıdy. Degenmen, qandaı dári-dármek taǵaıyndaýy,  naýqastyń jalpy densaýlyǵyna baılanysty bolýy múmkin, yńǵaına qaraı qysqa merzimdi aýrýhanaǵa jatqyzý da qajet bolýy múmkin.\r\nMelanomamen aýyratyn adamdar hımıoterapııany kelesi joldardyń birimen qabyldaıdy:\r\nAýyz arqyly nemese ınektsııa arqyly, kez-kelgen tásilmen, preparat qanǵa enedi jáne denege aýysady.\r\n\r\nOqshaýlanǵan aıaq-qol perfýzııasy (sonymen qatar oqshaýlanǵan arterııalyq perfýzııa dep atalady) - Qoldyń nemese aıaqtyń melanomasynda hımıoterapııa preparattaryn tikeleı aıaq-qoldyń qantamyryna engizedi. Qol-aıaqtaǵy  qan aǵymy onyń ásrinen ýaqytsha toqtaıdy. Bul preparattyń kóp bóliginiń isikterge tikeleı jetýine múmkindik beredi. Osylaısha, hımııalyq terapııanyń eń joǵary tıimdiligi osy aıaq-qolǵa jetedi.\r\nDárilerdi keıde ınektsııadan buryn qyzdyrady. Hımıoterapııanyń bul túri gıpertermııalyq perfýzııa dep atalady.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBıologııalyq terapııa (ımmýnoterapııa dep te atalady) - onkologııalyq aýrýmen kúresýge nemese onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń janama áserlerin tómendetýge tikeleı nemese janama túrde ımmýndyq júıeni qoldaný arqyly emdeý túri. Melanomanyń bıologııalyq terapııasy tsıtokınder dep atalatyn zattardy paıdalanady. Ádette deneden juqpaly jáne basqa aýrýlarǵa jaýap retinde az mólsherde tsıtokın shyǵarady. Zamanaýı zerthanalyq tehnologııalar ǵalymdarǵa úlken mólsherde tsıtokın shyǵarýǵa múmkindik beredi. Keıbir jaǵdaılarda operatsııadan keıin taǵaıyndalǵan bıologııalyq terapııa melanomanyń qaıtalanýyn boldyrmaıdy. Interferon-alfa ınterleıkın-2 (sondaı-aq, IL-2 nemese alderlýkın dep te atalady) dárileri metastazdyq melanomasy bar naýqastarǵa nemese hırýrgııalyq operatsııadan keıingi qaıtalaný qaýpi joǵary  naýqastarǵa qoldanylady.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa (sáýlelik terapııa dep te atalady) rak jasýshalaryn joıý úshin joǵary energııa kózinen sáýlelenýdi paıdalanady. Úlken qurylǵy aǵzaǵa sáýle jiberedi. Patsıent ádette birneshe aptaǵa aptasyna bes kún statsıonarda nemese klınıkada osylaısha emdeledi. Radıatsııalyq terapııa mıǵa, súıekterge jáne basqa bólikterge taraǵan melanomany baqylaýǵa kómektesedi. Bul terapııa isikti azaıtady jáne sımptomdardy jeńildetedi.\r\n\r\n__Aýrý kezeńderine baılanysty emdeýdi tańdaý__\r\n\r\nTómende ár kezeń úshin eń jıi qoldanylatyn emderdiń qysqasha sıpattamasy berilgen. (Basqa da emdeý paıda bolýy múmkin, keıde.)\r\n\r\n0-kezeń\r\n\r\n0 kezeńinde melanomamen aýyratyn adamdar úshin isik pen qorshaǵan tinniń kishkene bóligin alyp tastaý úshin shaǵyn operatsııa jasalýy múmkin.\r\n\r\nI kezeń\r\n\r\nI kezeńde melanomasy bar naýqastar isikti joıý úshin qoldanylýy múmkin. Hırýrg isik aınalasynda 2 santımetr (3/4 dıýım) tinderdi alyp tastaıdy. Naýqasqa  jarany jabý úshin terini aýystyrý qajet bolýy múmkin.\r\n\r\nII kezeń nemese III kezeń\r\n\r\nII nemese III kezeńderde melanomasy bar adamdar isikti ketirý úshin qoldanylýy múmkin. Hırýrg sonymen qatar irgeles tinniń 3 santımetrine deıin (1 1/4 dıýım) alyp tastaı alady. Jara aımaǵyn jabý úshin teri aýystyrý qajet bolýy múmkin. Keıde hırýrg jaqyn ornalasqan lımfa túıinin joıady.\r\n\r\nIV kezeń\r\n\r\nIV kezeńde melanomasy bar adamdarǵa pallıatıvtik kútim kórsetiledi. Aýrýǵa ýaqytsha jeńildik beretin kómek kórsetýdiń maqsaty - patsıenttiń jaqsy sezinýine kómektesý - fızıkalyq jáne emotsııalyq jaǵynan. Emdeýdiń bul túri aýyrsynýdy jáne basqa belgilerdi baqylaýǵa, sonymen qatar ómir uzartýdan góri terapııanyń janama áserlerin (mysaly, aınýy) azaıtýǵa baǵyttalǵan.\r\n\r\n__Naýqas kelesi nárseni isteı alady:__\r\n\r\nOperatsııa obyr jasýshalaryn qamtıtyn lımfa túıinderin alyp tastaý nemese aǵzanyń basqa bólikterine taralǵan isikterdi joıýǵa negizdeledi. Sımptomdardy jeńildetý úshin radıatsııalyq terapııa, bıologııalyq terapııa nemese hımıoterapııa qoldanylady.\r\n\r\n__Melanomanyń qaıtalanýy__\r\n\r\nMelanomanyń qaıtalanýy emdelýshiniń qaı jerde paıda bolatynyna, naýqasqa qandaı em qabyldaǵanyna jáne basqa faktorlarǵa baılanysty. IV satydaǵy melanoma qaıtalansa ádette emdelmeıdi. Pallıatıvtik kútim kóbinese emdeý josparynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Kóptegen naýqastarǵa sımptomdardy jeńildetý úshin pallıatıvti kútim kórsetiledi, sonymen qatar aýrýdyń damýyn baıaýlatý úshin antıbakterıaldy emdeýden ótedi. Keıbir naýqastar aýrýdy, júrek aınýyn jáne basqa da belgilerdi jeńildetý arqyly ómir sapasyn jaqsartý úshin pallıatıvtik emge ıe bolady.\r\n\r\n\'\'__Naýqas kelesi nárseni isteı alady:__\'\'\r\n\r\n• Isik joıý úshin operatsııa jasatý;\r\n• Sımptomdardy jeńildetý úshin radıatsııalyq terapııa, bıologııalyq terapııa nemese hımıoterapııany paıdalaný;\r\n•Jyly hımıoterapııasy isikke dárilerdi engizýge baǵyttalady\r\n\r\n__Emdeýdiń janama áseri__\r\n\r\nÓńdeý saý kletkalardy jáne tinderdi zaqymdaǵandyqtan, keıde qajetsiz janama áserler paıda bolady. Bul janama áserler kóptegen faktorlarǵa, sonyń ishinde isikterdiń ornalasýyna, sondaı-aq emdeýdiń qarqyndylyǵy men túrine baılanysty. Jaǵymsyz áserler bir patsıentten ekinshisine qaraı ózgerýi múmkin, tipti emdeýdiń bir kýrsynan ekinshisine de ózgerýi múmkin. Emdeý bastalǵanǵa deıin dárigerler yqtımal janama áserlerdi túsindiredi jáne naýqastarǵa olarmen qalaı kúresý kerektigin úıretedi.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdeý__\r\n\r\nHırýrgııalyq emniń janama áseri negizinen isiktiń mólsheri men ornalasýyna, sondaı-aq operatsııanyń kúrdeliligine baılanysty. Operatsııadan keıingi alǵashqy kúnderde naýqastar aýyrsynýdy sezinse de, bul aýrýdy emdeýge bolady. Patsıentter dáriger nemese medbıke arqyly aýyrsynýdy azaıtý máselesin talqylaýǵa bolady. Sondaı-aq, patsıentterdiń kópshiligi belgili bir ýaqyt ishinde sharshaýdy nemese álsizdikti sezinedi. Hırýrgııalyq operatsııadan keıin qalpyna keltirýge qajetti ýaqyt  ár patsıentte ártúrli bolady. \r\nÚlken túzilgen tyrtyqtardy alyp tastaý úshin dárigerler tinderdi barynsha az joıýǵa tyrysady. \r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda, erte kezeńde melanomany joıý jónindegi operatsııadan keıingi jaraqat ýaqyt óte kele (kóbinese uzyndyǵy 1 - 2 dıýım) bolady. Shramnyń kórinýi melanomanyń qaı jerde ekenine, naýqastyń qanshalyqty saýyǵýyna, sondaı-aq patsıenttiń keloıd dep atalatyn shyryshy tyrtyqty damytatynyna baılanysty. Isik úlken jáne keń bolǵan kezde dáriger qorshaǵan teri men basqa da tinderdi (bulshyqetterdi qosa) kóbirek alyp tastaýy kerek. Teri jamylǵysy iri ósimdikterdiń joıylýynan týyndaǵan shyryshty azaıtatynyn eskere otyryp, bul tyrtyqtar áli de eleýli bolyp qala beretin kórinedi.\r\nLımfa túıinderin qoltyqtan nemese qyshqyldan shyǵaratyn hırýrgııa lımfa júıesiniń zaqymdalýyna jáne lımfa suıyqtyǵynyń qoldy nemese aıaqty baıaýlatýy múmkin. Lımfa suıyqtyǵy aıaqtarda jınalyp, isinýdi (lımfedemany) týdyrýy múmkin. Dáriger nemese meıirbıke bul máseleni sheshse, jattyǵýdy nemese isinýdi azaıtýdyń basqa tásilderin usynýy múmkin. Sondaı-aq, jaqyn mańdaǵy lımfa túıinderin alyp tastaǵannan keıin deneniń ınfektsııamen kúresýi qıyn, sondyqtan naýqastyń aıaǵyn nemese qolyn ınfektsııaǵa ákelýi múmkin kesekterden, syzattardan, kógeristerden, jándikterdiń shaǵýynan nemese kúıikterden qorǵaý qajet bolady. Juqpaly aýrý paıda bolsa, naýqas dereý dárigerge barý kerek.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııanyń janama áseri negizinen arnaıy preparattarǵa jáne dozalarǵa baılanysty. Jalpy alǵanda, proteınge qarsy preparattar tez bólinetin jasýshalardy zaqymdaýy múmkin, ásirese:\r\n\r\n\'\'Qan jasýshalary\'\': Bul jasýshalar ınfektsııamen kúresedi, qan uıyǵyshtaný protsesine kómektesedi jáne organızmniń barlyq bólikterine ottegin tasymaldaıdy. Dáriler qan jasýshalaryn juqtyrǵan kezde, patsıentter ınfektsııalarǵa sezimtal bolady, olar ońaı jarylyp, qan ketedi, olar óte álsiz jáne sharshaýdy sezinýi múmkin.\r\n\r\n\'\'Shashtyń túbirlik jasýshalary\'\': Hımıoterapııa shash túsirýi múmkin. Shash qaıtadan ósedi, biraq jańa shashtar tús pen qurylymǵa baılanysty ózgerýi múmkin.\r\n\r\n\'\'As qorytý traktisin jasaıtyn uıashyqtar\'\': hımıoterapııa appetıt, júrek aınýy jáne qusý, dıareıa, aýyzdyń jáne erniniń jaraqatyn joǵaltýy múmkin. Bul janama áserlerdiń kóbisin dárilik zattarmen baqylaýǵa bolady.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBıologııalyq terapııanyń janama áseri emdeý túrine baılanysty ózgeredi. Bul emdeý sterbelis, bezgegi, bulshyqet aýyrýy, álsizdik, tábettiń joǵalýy, aınýy, qusý jáne dıareıa sııaqty tumaýǵa uqsas belgilerdi týdyrýy múmkin. Patsıentter teri bórtpesi damýy múmkin. Bul problemalar eleýli bolýy múmkin, biraq emdeýdi toqtatqannan keıin qaıtady.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııanyń janama áserleri alynǵan sáýlelený kólemine jáne óńdeletin aýdanǵa baılanysty. Emdeýge bolatyn aımaqta paıda bolatyn janama áserler teriniń qyzarýy nemese qurǵaýy men shashtyń joǵalýy bolyp tabylady. Radıatsııalyq terapııa da sharshaýdy týdyrýy múmkin. Radıatsııalyq terapııanyń jaǵymsyz áserleri jaǵymsyz bolýy múmkin bolsa da, dáriger olardy basqara alady. Kóp jaǵdaılarda janama áserler ýaqytsha bolǵanyn bilý paıdaly.\r\n\r\n__Tamaqtanýy__\r\n\r\nMelanomasy bar patsıentter tamaq ónimderin unatpaıdy, ásirese yńǵaısyzdyqty sezinse nemese sharshaǵan bolsa. Sonymen qatar, keıde tábet joǵalý, júrek aınýy nemese qusý sııaqty janama áserler problema bolýy múmkin. Dámi ózgerýi múmkin. Osyǵan qaramastan, naýqasqa qarsy emdeý kezinde jaqsy tamaqtaný kerek. Bul patsıentterge jaqsy salmaq pen aqýyz quramyn ustap turý úshin jetkilikti mólsherde kalorııa qajet. Jaqsy tamaqtaný -rakpen aýyratyn adamdarǵa jaqsy kómektesedi jáne energııany kóp únemdeıdi.\r\n\r\n__Keıingi kútim__\r\n\r\nMelanomasy bar naýqastarda jańa melanoma paıda bolý qaýpi joǵary. Keıbireýler jaqyn mańda nemese deneniń basqa bólikterinde bastapqy melanomany qaıtalaý múmkindigine ıe.\r\n\r\nJańa nemese qaıtalanatyn melanomany anyqtaý múmkindigin tezirek kóterý úshin patsıentter dárigerge turaqty túrde\n tekserý úshin kelý kestesin ustanýy kerek. Otbasylyq tarıhta dısplastıkalyq nevýs nemese melanomasy bar naýqastar úshin qaıtalanatyn zertteýler óte mańyzdy.\r\n\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Dene massasynyń ındeksi nemese boı-salmaq ındeksi','','','qz','s','',0,'',2524,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542596640,1574132640,1542596843,'Dene salmaǵynyń ındeksi nemese boı-salmaq ındeksi – bul salmaq pen boıdyń sáıkestenýi,  salmaqtyń densaýlyqqa áserin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bul ındeks neǵurlym joǵary bolsa, joǵary qan qysymy, júrektiń ıshemııalyq aýrýy, ınsýlt, osteoartrıt, obyrdyń keıbir túrleri jáne 2 tıpti qant dıabeti sııaqty belgili bir aýrýlardyń qaýpi artady.\r\n\r\nKalorııalar men jattyǵýlarǵa qajettiligin baǵalaý úshin aǵzadaǵy maıdyń deńgeıin árdaıym qadaǵalaý mańyzdy. Ol úshin eki ádisti qoldaný usynylady: boı-salmaq ındeksi (eresekter men balalar úshin) jáne beldik aınalymnyń mólsheri (eresekter úshin). Boı-salmaq (RVI) ındeksi salmaqty metrmen bıiktik boıynsha bólý arqyly esepteıdi. Siz ındeksti eseptep, eresekterdiń salmaq dárejesiniń ındeks kestesine baılanysty salmaǵyńyzdyń jetkiliktiligin anyqtaı alasyz.','Dene salmaǵynyń ındeksi nemese boı-salmaq ındeksi – bul salmaq pen boıdyń sáıkestenýi,  salmaqtyń densaýlyqqa áserin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bul ındeks neǵurlym joǵary bolsa, joǵary qan qysymy, júrektiń ıshemııalyq aýrýy, ınsýlt, osteoartrıt, obyrdyń keıbir túrleri jáne 2 tıpti qant dıabeti sııaqty belgili bir aýrýlardyń qaýpi artady.\r\n\r\nKalorııalar men jattyǵýlarǵa qajettiligin baǵalaý úshin aǵzadaǵy maıdyń deńgeıin árdaıym qadaǵalaý mańyzdy. Ol úshin eki ádisti qoldaný usynylady: boı-salmaq ındeksi (eresekter men balalar úshin) jáne beldik aınalymnyń mólsheri (eresekter úshin). Boı-salmaq (RVI) ındeksi salmaqty metrmen bıiktik boıynsha bólý arqyly esepteıdi. Siz ındeksti eseptep, eresekterdiń salmaq dárejesiniń ındeks kestesine baılanysty salmaǵyńyzdyń jetkiliktiligin anyqtaı alasyz.\r\n\r\n__Eresekterdiń boı-salmaq kórsetkishin arttyrý__\r\n\r\nKesteniń sol jaǵyna ózińizdiń bıiktigińizdi belgileńiz jáne keste boıynsha kóldeneń syzyqty salmaqqa sáıkes keletin uıashyqqa syzyńyz. Sodan keıin bıiktik boıynsha salmaq ındeksin (RVI) ornatý úshin tik syzyqty syzyńyz. RVI 19-dan 24,9-ǵa deıin qalypty qundylyqtarǵa sáıkes keledi; RVI 25-den 29,9-ǵa deıingi salmaq, artyq dene salmaǵyn kórsetedi; RVI 30-dan astam bolsa, sizdiń semiz ekenińizdi aıtady.\r\n \r\n__Balalar men jasóspirimderdegi boı-salmaq kórsetkishteri__\r\n\r\nBalalar úshin RVI ındeksi jasyna jáne jynystyq sıpattamalarǵa baılanysty esepteledi. 1.2-sýrette balalar men jasóspirimder úshin eseptelgen boı-salmaq kórsetkishi qısyq syzyqpen kórsetilgen.\r\n\r\n__2 jastan 20 jasqa deıingi balalar men jasóspirimderge arnalǵan qısyq boı-salmaq kórsetkishi__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"405\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nBalalar men jasóspirimder úshin RVI kelesideı esepteledi:\r\n\r\nRVI = salmaǵy (kg) / bıiktigi (sm) 2 × 10,000. Bul kestede balanyń jasyn kóldeneń ósten tabýǵa bolady, sodan keıin eseptelgen RVI mánderimen qıylysqa tik syzyq salý kerek.\r\n\r\nBul syzyqty kesip ótetin qısyq syzyq balańyzdyń boı-salmaǵy ındeksi jalpy popýlıatsııaǵa tán ortasha mánderinen aýytqyǵanyn kórsetedi.\r\n\r\nBoı-salmaq ındeksin qurý aýyr salmaqty anyqtaýmen salystyrǵanda neǵurlym obektıvti kórsetkish bolyp tabylady, sebebi ol aǵzadaǵy maıdyń dárejesi týraly jýyq  sıpattama beredi. Alaıda boı-salmaq ındeksiniń shekteýleri de bar. Mysaly, ol bulshyq etti adamǵa ózin maılanýyn qaıta baǵamdaýyna múmkindik beredi. Sonymen qatar,  boı-salmaq ındeksi bulshyq et massasyn joǵaltqan adamnyń semirý satysyn jete baǵalamaıdy.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nBalalar men eresekterge arnalǵan dene salmaǵynyń ındeksi\r\n\r\n','translator',20,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Artyq salmaq ','','','qz','s','',0,'',630,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542596820,1574132820,1542597082,'Artyq salmaq – bul salmaq pen boı proportsııalarynyń buzylýy. Salmaqtyń kóbeıýi kóbinese artyq tamaqtanýdan nemese fızıkalyq jattyǵýlardyń jetispeýshiligimen, sondaı-aq gormonaldy jáne zat almasýdyń buzylýymen baılanysty. Artyq salmaq densaýlyqqa úlken zııan ákelýi múmkin.','Artyq salmaq – bul salmaq pen boı proportsııalarynyń buzylýy. Salmaqtyń kóbeıýi kóbinese artyq tamaqtanýdan nemese fızıkalyq jattyǵýlardyń jetispeýshiligimen, sondaı-aq gormonaldy jáne zat almasýdyń buzylýymen baılanysty. Artyq salmaq densaýlyqqa úlken zııan ákelýi múmkin.\r\n\r\nQalypty boı-salmaq kórsetkishi jáne durys salmaqty ustaný (durys tamaqtaný jáne fızıkalyq belsendilik) ádisi týraly aqparatty myna silteme arqyly bile alasyz : https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=620 \r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Artyq salmaq (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Qyshý, qyshyný ','','','qz','s','',0,'',634,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597060,1574133060,1542597155,'__Qyshý nemese qyshyný__ – bul teriniń titirkenýi, óz kezeginde terini tyrnaýǵa degen qatty yntanyń paıda bolýyna ákep soqtyrady. Qyshynýdyń paıda bolý sebepteri óte kóp, onyń ishinde allergııa men ınfektsııa juqtyrýdy alsaq ta bolady. Qyshyný terini túgel qaptap nemese shaǵyn jerlerde sezýnýi múmkin. Qyshynýdyń saldarynan tyrmalaǵannan teride ózgerister týyndaýy yqtımal. Sondaı-aq, qyshyný terini zaqymdaýdyń eleýli belgilerinsiz ótýi múmkin jáne ol deneniń kishkene aımaǵynda ǵana sezilýi múmkin.','__Qyshý nemese qyshyný__ – bul teriniń titirkenýi, óz kezeginde terini tyrnaýǵa degen qatty yntanyń paıda bolýyna ákep soqtyrady. Qyshynýdyń paıda bolý sebepteri óte kóp, onyń ishinde allergııa men ınfektsııa juqtyrýdy alsaq ta bolady. Qyshyný terini túgel qaptap nemese shaǵyn jerlerde sezýnýi múmkin. Qyshynýdyń saldarynan tyrmalaǵannan teride ózgerister týyndaýy yqtımal. Sondaı-aq, qyshyný terini zaqymdaýdyń eleýli belgilerinsiz ótýi múmkin jáne ol deneniń kishkene aımaǵynda ǵana sezilýi múmkin.\r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Qyshý, qyshyný (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',13,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jutynýdaǵy qıyndyq ','','','qz','s','',0,'',440,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597180,1574133180,1542597239,'Jutynýdaǵy qıyndyq kóbinese tamaqtyń ınfektsıondy qabynýynan bolady. Aýyrǵan tamaqty emdeý, ádette, aýyrsynýdy jáne jutynýdaǵy qıyndyqtardy joıady. Alaıda, jutynýdyń qıyndaýy asqazan men óńeshtiń aýrýlarynan bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dáriger tolyqtaı dıagnostıka jasap, em taǵaıyndaýy tıis.','Jutynýdaǵy qıyndyq kóbinese tamaqtyń ınfektsıondy qabynýynan bolady. Aýyrǵan tamaqty emdeý, ádette, aýyrsynýdy jáne jutynýdaǵy qıyndyqtardy joıady. Alaıda, jutynýdyń qıyndaýy asqazan men óńeshtiń aýrýlarynan bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dáriger tolyqtaı dıagnostıka jasap, em taǵaıyndaýy tıis.\r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Jutynýdaǵy qıyndyq (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Ishtiń qatýy (ishqatpa) ','','','qz','s','',0,'',1022,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597240,1574133240,1542597297,'Keıbir adamdar úlken dáretke kúnine bir nemese eki ret barsa, basqalary sırek barady. Eger sizde ishtiń qatýy paıda bolsa, onda ishek bosatýdyń jıiligi azaıyp, nemese nájisińiz shaǵyn jáne qatty bolady. Ádette, ishtiń qatý sebepterine suıyqtyqtyń nemese tamaqtaný ratsıonynda jasunyqqa baı ónimderdiń jetispeýshiligi jatady. Eger ishtiń qatýy kenetten bastalǵan bolsa nemese dıetańyzǵa qaramastan jalǵassa, sizge dárigerge qaralýyńyz kerek.','Keıbir adamdar úlken dáretke kúnine bir nemese eki ret barsa, basqalary sırek barady. Eger sizde ishtiń qatýy paıda bolsa, onda ishek bosatýdyń jıiligi azaıyp, nemese nájisińiz shaǵyn jáne qatty bolady. Ádette, ishtiń qatý sebepterine suıyqtyqtyń nemese tamaqtaný ratsıonynda jasunyqqa baı ónimderdiń jetispeýshiligi jatady. Eger ishtiń qatýy kenetten bastalǵan bolsa nemese dıetańyzǵa qaramastan jalǵassa, sizge dárigerge qaralýyńyz kerek.\r\n\r\n__NAZAR AÝDARYŃYZ!__\r\n\r\n\'\'QAÝIPTI SIPTOMDARY\'\'\r\n\r\n__Nájiste qannyń paıda bolýy__\r\n\r\nNájistegi qan qyzyl jolaqtar kúıinde keledi nemese nájisti qara túske boıalýy múmkin. Ishektegi azǵantaı mólsherde qannyń bolýy tik ishektegi problemalardan týyndaýy múmkin (mysaly, gemorroı). Nájiste qan paıda bolsa, tik jáne toq ishekteriniń qaterli isikterin boldyrmaý maqsatynda siz dárigerge qaralýyńyz kerek jáne dıagnostıkalyq zertteýlerden ótkenińiz jón.\r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Ishtiń qatýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',13,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Umytshaqtyq jáne (nemese) sananyń shatasýy ','','','qz','s','',0,'',808,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597300,1574133300,1542597352,'Zamanaýı ómir yrǵaǵynda sáıkes, adamdardyń kóbisinde keıde umytshaqtyq baıqalyp jatady. Atalmysh problema tek qana úlken kisilerdi emes, jas adamdardy da mazalaıtyn bolǵan. Sananyń shatasýy – bul adamnyń anyq oılaýǵa qabiletiniń buzylýy bolyp tabylady. Eger sizdi umytshaqtyq nemese sananyń shatasý ustamalary jıi mazalap jatsa, siz mińdetti túrde dárigerge qaralýyńyz kerek. ','Zamanaýı ómir yrǵaǵynda sáıkes, adamdardyń kóbisinde keıde umytshaqtyq baıqalyp jatady. Atalmysh problema tek qana úlken kisilerdi emes, jas adamdardy da mazalaıtyn bolǵan. Sananyń shatasýy – bul adamnyń anyq oılaýǵa qabiletiniń buzylýy bolyp tabylady. Eger sizdi umytshaqtyq nemese sananyń shatasý ustamalary jıi mazalap jatsa, siz mińdetti túrde dárigerge qaralýyńyz kerek. \r\n\r\n__NAZAR AÝDARYŃYZ!__\r\n\r\nEger sizde sananyń shatasýy, ýaqyt pen keńistiktegi baǵdarynyń buzylýy nemese shyn máninde joq zattar kórinip, estiletin bolsa, onda siz shuǵyl túrde dárigerge qaralýyńyz kerek. Sondaı-aq tereńdetilgen dıagnostıkalyq tekserýden ótý qajet.\r\n \r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Umytshaqtyq jáne (nemese) sananyń shatasýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Dıvertıkýlez ','','','qz','s','',0,'',1000,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597360,1574133360,1542597400,'Dıvertıkýlez –toq ishektiń qabyrǵasynda óspe tárizdi qurylymnyń (ishek dıvertıkýly) ósip shyǵýymen sıpattalatyn aýrý. Dıvertıkýldar eshqandaı sımptomdar týdyrmaýy múmkin, ádette olardyń qanaýy nemese aýyrsynýy, qabynýy nemese juqtyrylýy da yqtımal.','Dıvertıkýlez –toq ishektiń qabyrǵasynda óspe tárizdi qurylymnyń (ishek dıvertıkýly) ósip shyǵýymen sıpattalatyn aýrý. Dıvertıkýldar eshqandaı sımptomdar týdyrmaýy múmkin, ádette olardyń qanaýy nemese aýyrsynýy, qabynýy nemese juqtyrylýy da yqtımal.\r\n\r\nIshek dıvertıkýly ishilik qysymnyń ártúrli sebepterge baılanysty joǵarylaýynan paıda bolady. Bul jaǵdaıda, ishek qabyrǵasynyń álsiz jerleri ishilik qysymynyń áserinen, móshek tárizdi keńeıip qursaq qýysyna shyǵady. Ishek dıvertıkýlynyń ólshemderi ár túrli bolady (qaryndash grıfelinen kishi nemese 6,4 mm-den joǵary dıametrde).\r\n\r\nIshek dıvertıkýly, kóbinese, 20-60 jas aralyǵyndaǵy adamdarda kezdesedi. Dıvertıkýldar tek qana toq ishekte emes, basqa da as qorytý júıesiniń bólimderinde paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nAdamdardyń kóbisi olarda dıvertıkýlez baryn bilmeı júredi. Eger dıvertıkýlez anyqtalǵan jaǵdaıda, ony talshyqtyń mólsheri kóbeıtilgen arnaıy dıetamen jáne ishtiń qatýyna jol bermeý arqyly emdeý taǵaıyndalady. \r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\ndıvertıkýlez\r\ndıvertıkýl\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Gemorroı','','','qz','s','',0,'',5092,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597360,1574133360,1542597722,'Gemorroı – aınalshyq pen tik ishektiń tómengi bóligindegi  venalardyń keńeıýinen týyndaıtyn aýrý.\r\n\r\nGemorroı óte keń taralǵan aýrý bolyp sanalady. Bul anal tesigi aýmaǵyna asa qatty qysym túskendikten paıda bolady.  Bul jaǵdaı júktilik kezinde, bosaný kezinde, sondaı-aq ish qatýynan da týyndaýy  múmkin. Qysym qalypty tamyrlardy keńeıtip, aınalshyq aýmaǵyndaǵy tinderdiń isinýin týdyrady. Jıi ishek tolqı jıyrylýynyń áserinen bul tinder qansyraýy múmkin.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")} __Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")} __Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")} __Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")} __Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")} __Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")} __Qashan dárigerge qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")} __Aldyn alý __{ALINK}\r\n\r\n\r\nGemorroı – aınalshyq pen tik ishektiń tómengi bóligindegi  venalardyń keńeıýinen týyndaıtyn aýrý.\r\n\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nGemorroı óte keń taralǵan aýrý bolyp sanalady. Bul anal tesigi aýmaǵyna asa qatty qysym túskendikten paıda bolady.  Bul jaǵdaı júktilik kezinde, bosaný kezinde, sondaı-aq ish qatýynan da týyndaýy  múmkin. Qysym qalypty tamyrlardy keńeıtip, aınalshyq aýmaǵyndaǵy tinderdiń isinýin týdyrady. Jıi ishek tolqı jıyrylýynyń áserinen bul tinder qansyraýy múmkin.\r\n\r\n__Gemorroıdyń sebepteri tómendegideı bolýy múmkin:__\r\n\r\n•	ish bosatý kezinde kúshený\r\n•	ish qatý\r\n•	Uzaq ýaqyt boıy, ásirese dárethanada otyra berý\r\n•	Tsırroz sııaqty keıbir aýrýlardyń bolýy\r\n\r\nGemorroılyq túıinder deneniń ishinde de, syrtynda da ornalasýy múmkin.\r\n \r\n•	Ishki gemorroılyq túıinder anýstyń ishki joǵarǵy jaǵynda jáne tik ishektiń bastapqy bólikterinde ǵana ornalasady. Eger olar ábden úlkeıse, olar deneniń syrtyna shyǵa alady (áreketsizdik). Ishki lokalızatsııalanýdaǵy eń kóp taraǵan másele ishekti bosatý kezinde gemorroılyq túıinderden qan ketý bolyp tabylady.\r\n•	Syrtqy gemorroılyq túıinder anal tesiginen tys jerde ornalasqan. Olar defekatsııadan keıin jeke gıgıenany saqtaýda qıyndyqtar týdyrýy múmkin. Syrtqy gemorroı aımaǵynda qan túzilý kezinde bul aımaq qatty aýyrady (syrtqy gemorroı trombozy).\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n\r\nÁdettegideı, gemorroılyq túıinder  tromboz túıinderiniń qalyptasý jaǵdaılary kezinde aýyrtpaıdy.\r\n\r\n\'\'__Eń jıi kezdesetin sımptomdary:__\'\'\r\n\r\n•	Tik ishekten aýyrtpaı ashyq-qyzyl daqtar paıda bolady.\r\n•	Anal tesigi aýmaǵynda qyshy sezimi mazalaıdy;\r\n•	Aınalshyqtaǵy aýyrsyný, ásirese otyrǵanda\r\n•	Ishti bosatqanda aýyrsyný\r\n•	Aınalshyqqa jaqyn ornalasqan bir nemese odan da kóp   tyǵyz túıinderdiń paıda bolýy\r\n\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda dıagnoz qoıý úshin dáriger tik ishek aýmaǵyn  tekseredi. Bul syrtqy gemorroılyq túıinder kezinde bolady.\r\n\r\n•	Dıagnoz qoıýǵa múmkindik beretin tekserý ádisteri:\r\n•	Rektaldi tekserý\r\n•	Sıgmoıdoskopııa\r\n•	Anoskopııa\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nGemorroıǵa arnalǵan emdeý ádisteri mynalar:\r\n\r\n•	Aýyrsyný jáne isinýdi azaıtý maqmatynda quramynda kortıkosteroıdter (mysaly, kortızon) bar jaqpa maılardy paıdalaný;\r\n•	Aýyrsyný sezimin azaıtý úshin quramynda lıdokaın bar jaqpa maılardy qoldaný;\r\n•	Ish qatýdy emdeý úshin ish ótkizgish dárilerdi paıdalaný;\r\n\r\nQyshýdy basý úshin tómende  kórsetilgen  amaldardy qoldansańyz bolady: \r\n\r\n•	Maqtaly tyǵynnyń kómegimen zaqymdalǵan jerge jańǵaq qaınatpasyn jaǵyńyz; \r\n•	Maqtaly ish kıimin kıińiz.\r\n•	Parfıýmerlik dárethana qaǵazyn paıdalanbańyz. Onyń ornyna dymqyl salfetkamen  súrtińiz.\r\n•	Zaqymdalǵan aýmaqty tyrnamańyz.\r\n\r\nVanna qabyldasańyz ózińizdi jaqsy sezinýge múmkindik týady. 10-15 mınýtqa jyly sý quıylǵan vannada otyryńyz.\r\n\r\nEger úı jaǵdaıynda emdelý oń nátıje bermese, dárigerge qaralyp, gemorroı sımptomdaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan dári-dármekterdi qoldanyńyz.\r\n\r\nEger bul jetkiliksiz bolsa, gemorroılyq túıinderdi (gemorohodektomııa) alyp tastaý sekildi, keıbir  hırýrgııalyq protsedýralar qajet bolýy múmkin. Ádette, bul protsedýra aýyr qan toqtamaı qoıǵanda nemese gemorroılyq túıin joǵalýy múmkin bolyp turǵanda, odan basqa, emdeý ádisteri nátıje bermegende júrgiziledi.\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n\r\nGemorroılyq túıinderdegi qan toqtamalary, trombtardyń túzilýine soqtyrýy múmkin jáne túıinniń aınalasyndaǵy tinderdiń atrofııasyna ákelýi múmkin. Keıde trombtar jınalyp qalǵan gemorroılyq túıindi joıý úshin hırýrgııalyq emdeý ádisi paıdalanylady. \r\nSırek jaǵdaılarda aýyr qan ketýi múmkin. Qan joǵaltýdyń uzaq merzimdi nətıjesi temir tapshylyǵy anemııasyna ushyraýy múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nTómende kórsetilgendeı jaǵdaılar oryn alsa, dárigerge qaralyńyz:\r\n\r\n• Gemorroıdyń sımptomdary úı jaǵdaıynda emdelmese;\r\n• Tik ishekten qan kete. Sizdiń dárigerińiz basqa da qan ketý sebepterin tekserýi múmkin.\r\n\r\nKelesi jaǵdaılarda dereý medıtsınalyq kómekke júginińiz:\r\n\r\n• Siz kóp mólsherde qan joǵaltsańyz.\r\n• Qan ketý kezinde basyńyz aınalsa, esińizden taný jaǵdaılary oryn alsa.\r\n\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Aldyn alý __\r\n\r\nIsh qatý, ish bosatý kezinde qatty kúshengende, dárethanada uzaq otyrǵanda gemorroıdyń qaýpi joǵarlaıdy. Gemorroıdyń aldyn alý úshin ish qatýdy boldyrmaý úshin: \r\n\r\n•	Kóp mólsherdegi suıyqtyqtardy ishińiz.\r\n•	Joǵary talshyqty ónimderdi (kókónister, jemister jáne tutas dánder) qabyldańyz.\r\n•	Talshyqtyń joǵary quramymen bıologııalyq qospalardy qabyldaý múmkindigin qarastyryńyz.\r\n•	Ishektiń qozǵalysy kezinde stresstiń joǵary bolýyn boldyrmaý úshin ish júrgizetin dárilerdi qoldanyńyz.\r\n \r\n__Derekkóz: __https://medlineplus.gov/ency/article/000292.htm\r\n\r\n__Sınonımder:__\r\n\r\nTik ishektik túıinder; Gemorroı; Tik ishektegi qatparlar.\r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Gemorroıdyń aldyn alýdyń tıimdi ádisteri','','','qz','s','',0,'',3046,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597720,1574133720,1542597911,'__Qurmetti dáriger:__\r\n\r\nGemorroıdy ózindik emdeýdiń qandaı ádisteriniń bar ekendigin aıtyp bere alasyz ba?\r\n\r\n__Qurmetti oqyrman:__\r\n\r\nGemorroı – óte keń taralǵan jáne ábden jeter jerine jetip bolǵan syrqat. Baqytymyzǵa oraı, aýrýdan týyndaǵan yńǵaısyzdyqty azaıtýǵa jetkilikti qarapaıym jáne tıimdi ádister bar, olar da gemorroıdy emdeýge úles qosady.','__Qurmetti dáriger:__\r\n\r\nGemorroıdy ózindik emdeýdiń qandaı ádisteriniń bar ekendigin aıtyp bere alasyz ba?\r\n\r\n__Qurmetti oqyrman:__\r\n\r\nGemorroı – óte keń taralǵan jáne ábden jeter jerine jetip bolǵan syrqat. Baqytymyzǵa oraı, aýrýdan týyndaǵan yńǵaısyzdyqty azaıtýǵa jetkilikti qarapaıym jáne tıimdi ádister bar, olar da gemorroıdy emdeýge úles qosady.\r\n\r\nGemorroı - anýsta venalardyń qalypsyz keńeıýinen týyndaǵan jaǵdaı. Vena - júrektiń venozdyq qanyn beretin qan tamyrlary. Gemorroılar tamyrlardyń keńeıýi (isinýi) nátıjesinde týyndaıtyn gemorroıdyq túıinderden kórinedi. Gemorroı ishektiń nemese ishektiń ishinde paıda bolýy múmkin. Kóptegen adamdarda  atalǵan aýrýdyń eki túri kezdesedi. Venalardyń isinýi qan tamyrlarynyń jarylýyna jáne qan ketýine ákelýi múmkin. Sonymen qatar, naýqasta ishektiń qozǵalysy kezinde salmaqty aýrý bolýy múmkin. \r\n\r\nTómende gemorroıdyń shemalyq ıllıýstratsııasy keltirilgen:\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"406\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nTómende gemorroıdy emdeýge kómektesetin keńesterdi usynýǵa tyrysamyn:\r\n\r\n• Dıetany tańdaǵanda talshyqqa súıenińiz. Jeke ratsıonyńyzǵa talshyǵy kóbirek  taǵamdardy qosyńyz. Talshyqqa (dıetalyq talshyqtarǵa) baı taǵamdar nájisti jumsartýǵa kómektesedi, nátıjesinde ishektiń qozǵalysyn jeńildetedi. Mundaı shara qan ketý yqtımaldyǵyn azaıtady. Táýligine 25-30 gramm talshyqty tutyný usynylady. Talshyqtyń úzdik kózderi: burshaq, brokkolı, sábiz, kebek, tutas dánder. Sondaı-aq talshyǵy bar dıetalyq qospalardy qabyldaýǵa bolady. Kebý men gazdy boldyrmaý úshin talshyqtardy birtindep arttyrýǵa tyrysyńyz.\r\n\r\nJedel aýrýdyń kúrt epızodtary kezinde kelesi ádis usynylady. Bir as qasyq mıneraldy alma shyrynymen  maı nemese ıogýr aralasqan qospany tańǵy nemese túski asqa qoldanyńyz. Bul nájistiń ótýin edáýir jaqsartady.\r\n\r\n• Az kúshenińiz. Dárethanada az otyrýǵa tyrysyńyz jáne ish bosatý kezinde qatty kúshenbeńiz . Shamadan tys kúshenýden gemorroı asqynyp ketýi múmkin nemese ash ilektiń basqa aýmaqtarynda belgili mólsherde asqyný sımptomdary oryn alýy múmkin. \r\n\r\nKenetten ustama epızodtary bastalǵan kezde ish bosatýǵa otyrmańyz. Úlken dárettiń tejelýinen ish qatýymúmkin jáne gemorroıǵa jaǵymsyz áser etýi múmkin. Ish ótý kezinde  aıaǵyńyzdyń astyna oryndyq qoıyp alyńyz, úlen  dáretke otyrǵanda astyńyzǵa oryndyq qoıyp alsańyz ishińizdiń aýyrǵany sál basylýy múmkin. \r\n\r\nQabynǵan anýstyń qalypty sýmen nemese jyly sýmen jýsa qolaısyzdyqty jáne qabynýdy azaıtýǵa kómektesedi. Eń jeńil ádis - jyly vannany qabyldaý. Keıbir adamdar sýǵa sirke sýyn, tuzdy nemese as sodasyn sýǵa qosyp, ystyq jáne sýyq sý vannalaryn aýystyrady. Alaıda, mundaı áreketter emdeý úderisin jyldamdatady ma, oǵan men senimdi emespin.\r\n\r\nJoǵaryda aıtylǵan sharalarǵa qaramastan, aýrýdyń sımptomdary nasharlaýy nemese ketpeýi múmkin bolsa, siz ártúrli medıtsınalyq protsedýralar úshin dárigerge barýyńyz kerek. Bul protsedýralardyń keıbiri dárigerlik keńsede oryndalýy múmkin, al keıbireýleri kishigirim hırýrgııany qamtıdy. Alaıda, gemorroıǵa ózin-ózi emdeý ádisteri ádette aýrýdan zardap sheken  adamdarǵa kómektesedi dep senemin.\r\n\r\n','translator',16,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Epıdermalyq jylaýyq (kısta)','','','qz','s','',0,'',1158,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597900,1574133900,1542598003,'Epıdermalyq jylaýyq nemese maıly jylaýyq - bul teriniń joǵarǵy qabatynyń astynda paıda bolatyn, irimshik tárizdi maıly zatqa (teri maıyna) toly qýys.  Bul jylaýyqtar jıi bas, qulaq, bet, arqa, uma terisinde paıda bolady. Onyń basty sebebi, shash follıkýly ózeginiń bitelip qalýy.','Epıdermalyq jylaýyq nemese maıly jylaýyq - bul teriniń joǵarǵy qabatynyń astynda paıda bolatyn, irimshik tárizdi maıly zatqa (teri maıyna) toly qýys.  Bul jylaýyqtar jıi bas, qulaq, bet, arqa, uma terisinde paıda bolady. Onyń basty sebebi, shash follıkýly ózeginiń bitelip qalýy.\r\n \r\nTeri astynda paıda bolatyn túıirshikter men tómpeshikter – jylaýyqtyń basty \'\'__belgileri jáne sımptomdary__\'\' bolyp tabylady. \r\n\r\nBul tómpeshikter:\r\n\r\n•	Qatty bolady jáne ońaı qozǵalady;\r\n•	Sary jáne aq tústi bolady. Al jaraqat alǵan jaǵdaıda, qabyný nemese ınfektsııalanǵan kezinde ol qyzyl tústi bolýy múmkin;\r\n•	Aýyrsynýsyz keledi (jaraqat kezinde nemese ınfektsııalanǵan bolsa aýyrsynýy múmkin);\r\n•	Dıametri 1-den 4 sm-ge deıin. Gormonaldy yntalandyrý nemese jaraqat alý jylaýyq kóleminiń úlkeıýine ákep soqtyrady.\r\n\r\nEger jylaýyq sımptomdar týdyrmasa, onda ádette medıtsınalyq aralasý qajet emes. Eger onyń jaraqaty kezinde nemese ınfektsııalanǵan bolsa, nemese ynǵaısyzdyq týdyratyn bolsa, jylaýyqty alyp tastaıdy. Eger jylaýyq ınfektsııaǵa ushyraǵan bolsa, onda ony alyp tastaǵannan keıin antıbıotıkalyq terapııa kýrsyn júrgizýge bolady.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\njylaýyq\r\ntómpeshikter\r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jynystyq yntalandyrý: tartymdylyqtyń naqty sebepteri','','','qz','s','',0,'',3449,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542603420,1574139420,1542603637,'Ǵalymdar áıelderdiń boıynan 200-den astam túrli jynystyq yntalandyrýdy anyqtady. Buǵan tańyrqamaı-aq qoısa da bolady, olar ártúrliligimen erekshelenedi - eń qarapaıymnan («Maǵan qyzyqsyz») rýhanıǵa deıin  («Men Qudaıǵa jaqyn bolǵym keldi»), altrýıstter arasynda («Men, óz kúıeýimniń ózi jaıynda  jaqsy pikirde bolǵanyn qalaımyn») jáne tipti kek alý maqsatynda («Men kúıeýimdi aldaǵany úshin jazalaǵym keldi») sekildi yntalandyrýlar bolyp jatady. ','Ǵalymdar áıelderdiń boıynan 200-den astam túrli jynystyq yntalandyrýdy anyqtady. Buǵan tańyrqamaı-aq qoısa da bolady, olar ártúrliligimen erekshelenedi - eń qarapaıymnan («Maǵan qyzyqsyz») rýhanıǵa deıin  («Men Qudaıǵa jaqyn bolǵym keldi»), altrýıstter arasynda («Men, óz kúıeýimniń ózi jaıynda  jaqsy pikirde bolǵanyn qalaımyn») jáne tipti kek alý maqsatynda («Men kúıeýimdi aldaǵany úshin jazalaǵym keldi») sekildi yntalandyrýlar bolyp jatady. Keıbir áıelder ózderin myqty seziný úshin sekspen aınalysady, basqalar oǵan jetkilikti túrde  tym qatal mámle kórsetedi, ózin kemsitýge májbúr bolady. Keıbireýleri óz dostaryna lázzat sılaý úshin aınalysady;  endi bileýleri óz dushpandaryna zııan keltýrý úshin qatynasqa túsedi («Men baqtalasymnyń jaqsy qarym-qatynasyn buzý úshin onyń jigitimen tósek qatynasyna tústim»). Keıbireýler aıqyn romantıkalyq súıispenshilikpen qatynasqa túsedi («Men basqa adammen jalǵyz qalýdy qaladym»); basqalary jek kórinishpen qatynas jasasady («Men jynystyq jolmen keıbireýdi zaqymdaǵym keledi») degen maqsattarmen qatynasqa túsetin kórinedi. Alaıda, osy sebepterdiń eshqaısysy «nege» degen suraqqa shyn máninde jaýap bermeıdi, osy sebepterdiń árqaısysynyń artynda turǵan nárseni aıtpaıdy.\r\n\r\nTómende biz erler úshin  tartymdy bop sanalatyn áıelder jaıynda birneshe sebepterdi talqylaımyz.\r\n\r\nBoıy  jáne kelbeti\r\n\r\nErkek denesiniń qaı qurylymy áıel úshin seksýaldy jáne unamdy? Eń basym belgisi boıy bolýy múmkin. Osy jaıyndaǵy kóptegen zetteýler negizine kóz júgirsek, áıelder boıy uzyn, uzyn bolǵanda, ortashadan uzyn jigitterdi tartymdy dep sanaıdy eken. Áıelder boıy uzyn erkekti kúıeýi retinde de qabyldaýǵa oń ssyńaı tanytady, al ýaqytsha jynysyq qarym-qytynaqa odan da joǵary aktsent beredi. Tipti donoryq sperma tańdaǵanda da, áıelder boıǵa asa mán berip jatady.\r\n\r\nBrıtandyq zertteýshiler uzyn boıly erektiń, qysqa boıly erlerden qaraǵanda tabynýshylarnyń sany basym bolatynyn anyqtady.  Qos zertteýlerdiń nátıjesine qaraı otyryp túıgenimiz boıy uzyn erkektiń orta boılylarǵa qaraǵanda kóp balasy bolatynyn, urpaq kóbeıtýge beıim ekenin tujyrymdadyq. Áıelder romantıkalyq qarym-qatyna jáne udaıy óndiris úshin kóbinese boıy uzyn erlerdi tańdaıtynyna kózimiz jetti.\r\n \r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"407\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nUzyn boıly erkekti izdeıdegi áıeldiń umtylysy logıkaǵa negizdele me?  Kóptegen mádenıette bıik adamdar ádette, barynsha joǵary statýsqa ıe bolyp sanalady.\r\nAýlaýshy-jınaýshylar qoǵamdarda «deneli adamdar» joǵary mártebeli erkekter dep esepteldi, olardy aıqyn túrde qurmetteldi, sebebi olar fızıkalyq jaǵynan kúshti bolady. Batys mádenıetinde  uzyn adamdar, qysqa boıly adamdarǵa qaraǵanda barynsha joǵary  áleýmettik-ekonomıkalyq mártebege ıe.\r\n\r\nEvolıýtsııalyq bıologııa turǵysynan boı - adamnyń qorǵaný qabiletin nusqaıtyn «sıgnal». Áıelder bıik adamnyń janynda ózin qaýipsiz  sezinedi.\r\n\r\nNegizgi artyqshylyqtaryn zertteý negizinde áıelder uzaq merzimdi jáne jynystyq qatynastar úshin kúshti, bulshyq etter, sporttyq erlerdi jaqsy kóredi. Kóptegen áıelderdi erlerdiń denesiniń belgili bir túri - V-tárizdi tors, keń ıyqtar jáne tar jambastar tartady. Sondaı-aq bulshyq etterimen úıleskende, áıelder jalpaq asqazanǵa kóp kóńil bóledi.\r\nIyqtary keń,  jambasy jalpaq uzyn boıly erkekter  on alty jastan bastap jıi jynystyq qatynastyń dámin tatady eken, sondaı-aq olardyń, óz qatarlastarymen salystyrǵanda seksýaldy serikteri kóp bolady. Eresek jastaǵy  mundaı erkekter jynystyq qarym-qatynasqa beıim bolady.\r\n\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Seksýaldy tartymdylyq','','','qz','s','',0,'',14193,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542603600,1574139600,1542603839,'Erler sekspen lázzat alý úshin, al áıelder - mahabbat úshin aınalysady. Bul málimdeme ǵasyrlar boıy jalǵasyp keledi. Shynymen de solaı ma? Nege Vıagra sııaqty dáriler áıelder úshin emes, erler úshin sonshalyqty tanymal jáne tıimdi? Bul preparat erektsııany týdyrýy múmkin, biraq mahabbat syılaı alma ma? Árıne, Vıagra sekildi dári-dármekter erlerde áıelderge qaraǵanda, erlerdiń jynystyq qozýyn  týdyrýy ońaıyraq. Biraq, biz kórip otyrǵanymyzdaı, bul ortaq lázzatty bere almaıdy,  áıelderge jynystyq jaǵynan lázzat alý úshin, oǵan aldymen súıispenshilik qajet.','Erler sekspen lázzat alý úshin, al áıelder - mahabbat úshin aınalysady. Bul málimdeme ǵasyrlar boıy jalǵasyp keledi. Shynymen de solaı ma? Nege Vıagra sııaqty dáriler áıelder úshin emes, erler úshin sonshalyqty tanymal jáne tıimdi? Bul preparat erektsııany týdyrýy múmkin, biraq mahabbat syılaı alma ma? Árıne, Vıagra sekildi dári-dármekter erlerde áıelderge qaraǵanda, erlerdiń jynystyq qozýyn  týdyrýy ońaıyraq. Biraq, biz kórip otyrǵanymyzdaı, bul ortaq lázzatty bere almaıdy,  áıelderge jynystyq jaǵynan lázzat alý úshin, oǵan aldymen súıispenshilik qajet.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"408\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAmerıkandyq psıholog Robert Shternbergtiń «úsh komponentti mahabbat teorııasyna» sáıkes mahabbat - bul jaqyndyq, qumarlyq pen adaldyq. Osy komponentterdiń yqtımal kombınatsııalaryna súıene otyryp, Shternberg jeti túrli «mahabbat stılin» anyqtady. Mysaly, súıispenshilik, adaldyq sezimi bar, biraq  jaqyndyq pen qumarlyq bolmasa, ol «bos mahabbat» dep atady. Bul meıramhanalarda birge únsiz tamaqtanyp, bir-birin súıispenshilik sezimine nemese basqa balamalardyń bolmaýyna baılanysty jaqsy kóretin adamdarǵa qatysty. Súıispenshilik pen tyǵyz qarym-qatynas bolǵan kezdegi súıispenshilik «essiz mahabbat» dep atalady. \r\n\r\nÁdette, mundaı súıispenshilikti qarym-qatynas quıyndaı aǵymmen sıpattalady, ol bastapqyda aıqyn emotsııalar ákeledi, sodan keıin , sónedi, keıin baryp olardyń biri nemese ekeýi de jynystyq qatynastardan ózgeshe eshnárse joq ekenin túsinedi. «Dostyq súıispenshilik» - munda qumarlyqta, jaýapkershilikte  bolmaıdy. Ola ary ketse aty atalyp turǵandaı tek dos bolýydyń negizinde qalip qoıady. Onyń kerisinshesi bar onda – mahabat ta, súıispenshilik te, jáne qushtarlyq ta bar, biraq jaýapkershilik ataýymen bolmaıdy. Ony Shternberg «romantıkalyq mahabbat» dep ataǵan.  «Súıispenshilikti mahabbaty» súıispenshilikke nemese jaýapkershilikke negizdelgen, al «senimdi mahabbat» jaqyndyq pen adaldyqty qamtıdy, biraq onda qumarlyq óte az bolady. Qupııa mahabbat uzaq ýaqytqa sozylatyn odaqtastarǵa tán.\r\n\r\nKez kelgen mahabbat tirkesimi jynystyq qatynastarda mańyzdy oryn alady. Biz ártúrli sebeptermen jynystyq qatynasqa baramyz: mysaly,  bizdiń balalary bolǵymyz keledi; súıgen adamymyzǵa súıispenshiligimizdi bildirgimiz keledi; tipti keıde jaı ǵana kóńil kóterýdi qalaımyz; aıta berse syltaý kóp, keıde tipti teledıdarda qyzyqty eshteńeniń bolmaýy da áser etedi. Amerıkalyq statıstıka boıynsha, 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy adamdar ortasha eseppen jylyna 112 ret jynystyq qatynasta bolady eken. Keıinnen bul jıilik 30-dan 39 jasqa deıingi adamdar arasynda jylyna 86 ǵa tómendeıdi; Jylyna 67 ret 50-59 jas aralyǵynda,  40-49 jastaǵylar jylyna 58 ret jynystyq  qatynasqa túsedi eken.\r\n20-30 mınýttyq jynystyq qatynasta (óte sırek kezdesedi) denedegi 300-ge jýyq kalorııa jaǵylady, bul bes shaqyrym júgirýmen teń. \r\n\r\nAlaıda jynystyq qatynastyń uzaqtyǵy 2-den 6 mınýtqa deıin bolsa, jıyrma bes kalorııa ǵana órteledi (jarty kılometrden az júgirgende). Bizdiń jynystyq mádenıetimizde tek mahabbat pen qumarlyq qana emes, zaqymdalǵan múshaqaptarǵa, jynystyq jolmen beriletin aýrýlarǵa, bedeýlikke jáne erektıldi dısfýnktsııaǵa da oryn bar.  Jynystyq ómir kúrdeli jáne jekege negizdelgen, biraq olar rııasyz, ashyq jáne tolyq talqylaýǵa muqtaj, óıtkeni bizdiń fızıkalyq jáne aqyl-oıymyzdyń jaqsy bolýy soǵan baılanysty. Bul jaǵdaıda áriptesti durys tańdaý mańyzdy bolyp tabylady.\r\n\r\nÁdette erler seriktes tańdaǵanda syrtqy kelbetke kóbirek nazar aýdarady, alaıda, bastapqy tartymdylyqtyń paıda bolýy úshin áıelderge sıgnaldardyń keń aýqymyna, sonyń ishinde ıis pen jeke qasıetterge basa nazar aýdarý kerek. Argentınadan Zımbabvege deıingi ártúrli mádenıetterdegi adamdar burań bel, jýan jambasty  áıelderdi tańdaıdy, bul ereksheligi áıeldiń jaqsy densaýlyǵy men qunarlylyǵy týraly beısanalyq sıgnal retinde qarastyrylady. Áıelder, ómirlik qarym-qatynasqa laıyqty seriktes tańdaǵanda, barynsha uzaq ýaqytty talap etedi.\r\n\r\nǴalymdar áıelderdiń boıynan 200-den astam túrli jynystyq yntalandyrýdy anyqtady. Buǵan tańyrqamaı-aq qoısa da bolady, olar ártúrliligimen erekshelenedi - eń qarapaıymnan («Maǵan qyzyqsyz») rýhanıǵa deıin  («Men Qudaıǵa jaqyn bolǵym keldi»), altrýıstter arasynda («Men, óz kúıeýimniń ózi jaıynda  jaqsy pikirde bolǵanyn qalaımyn») jáne tipti kek alý maqsatynda («Men kúıeýimdi aldaǵany úshin jazalaǵym keldi») sekildi yntalandyrýlar bolyp jatady. Keıbir áıelder ózderin myqty seziný úshin sekspen aınalysady, basqalar oǵan jetkilikti túrde  tym qatal mámle kórsetedi, ózin kemsitýge májbúr bolady.  Keıbireýleri óz dostaryna lázzat sılaý úshin aınalysady;  endi bileýleri óz dushpandaryna zııan keltýrý úshin qatynasqa túsedi («Men baqtalasymnyń jaqsy qarym-qatynasyn buzý úshin onyń jigitimen tósek qatynasyna tústim»). Keıbireýler aıqyn romantıkalyq súıispenshilikpen qatynasqa túsedi («Men basqa adammen jalǵyz qalýdy qaladym»); basqalary jek kórinishpen qatynas jasasady («Men jynystyq jolmen keıbireýdi zaqymdaǵym keledi») degen maqsattarmen qatynasqa túsetin kórinedi. Alaıda, osy sebepterdiń eshqaısysy «nege» degen suraqqa shyn máninde jaýap bermeıdi, osy sebepterdiń árqaısysynyń artynda turǵan nárseni aıtpaıdy.\r\n\r\nShyqty, erlerdiń tartymdylyǵyn anyqtaıtyn kóptegen faktorlar arasynda. Jyldam, ashyq jáne tikeleı kózqarasstan basqa, adamnyń eń mańyzdy faktorlarynyń biri - adamnyń qozǵalysy.\r\n \r\n__FEROMONDAR__\r\n\r\nZertteýshiler erlerdiń feromenderiniń áser etýi áıelderdiń qunarlylyǵyn arttyra alatynyn kórsetti. Feromondar - bul anýstan, qoltyqtan, nesep shyǵarý arnasynan, keýdeden jáne aýyzdyń aımaǵyndaǵy bezderdiń bólinetin zattar. Sútqorektilerdiń basqa múshelerine vomeronazaldy múshe dep atalatyn arnaıy ıis shyǵaratyn qurylymy bar. Ol feromondardyń ıisin izdeıdi, óıtkeni kóptegen janýarlar men jándikter úshin olar ıgerý sıgnaldary bolyp tabylady. Bir zertteýde erlermen turaqty jynystyq qatynas (kem degende aptasyna bir ret bolý) áıelderdiń etekkir tsıklyn qalypqa kelýine  yqpal etip, ovýlıatsııadan keıingi etekkir tsıkliniń qumarlyq satysynda bazaldy temperatýrany kóterip, estrogendi arttyrýǵa kómektesetinin kórsetti. Taǵy bir zertteý kórsetkendeı, erlermen jynystyq qarym-qatynas jasaǵan áıelderdiń, jaamaǵandarǵa qaraǵanda  qyryq kún ishinde eki-úsh ese kóp ovýlıatsııa bolatyny belgili boldy. \r\n\r\n__SEKSÝALDY DARALYQ JÁNE ÁZIL SEZIMI__\r\n\r\nÁzil-syqaq sezimi er adamnyń áıelderdi tartý úshin qoldanatyn eń tıimdi taktıkasy bolyp tabylady.\r\n\r\nÓmirde mynadaı da aıyrmashylyqtar bar, mysaly siz ázil aıtqan kezde basqa adamdar kúllý úshin, óz sezimińizben aıtasyz, sizdiń ssezimińizdi túsingendikten basqa adamdar da oǵan kúledi. Sondaı aıyrmashylyqtar jynys arasynda da bolady – erler ázilge yryq beretin áıelderdi tańdaıdy, sebebi, er adam óziniń áziline sol áıeldiń áziline kúlgenin qalaıdy. Áıelge  ásirese erkektiń  jynystyq qarym-qatynastaǵy ázili unap jatady.  \r\n\r\nÁıelderdiń, ekinshi jaǵynan, ázil-ospaq aıtatyn erkekterge ańsary aýady, jáne  bul barlyq qarym-qatynasta da, bir túnge de, ómirboıyna da.\r\n\r\nJaqsy ázil sezimi kezinde, ádette, tulǵanyń kóńildi, salmaqty, yryqqa kóngish qasıetteri oıanady. Ázil adamǵa áleýmettik jeke daralyǵy, ózin-ózi taný jáne ózine degen senimdilik beredi. Keıde qoǵamdy buzatyn ázil-ájýalardy aıtý qıyn jáne ol qorlaýǵa ushyraıdy, demek, boıynda uıalshaqtyǵy bar adamdar, ádette, ondaılardy aıtýǵa tyryspaıdy. Zertteýshiler áıelderdiń ázil aıtýǵa ıkemi bar jáne tájirıbeli jáne ózine senimdi adamdardy baǵalaıtynyn túsindi.\r\n\r\nTanymal Genrı Kıssındjer: «Bılik - eń kúshti afrodızıak» dep aıtqan. Sondaı-aq, Kıssındjerdiń taǵy bir, tanymal sózi bar: «Endi, men  keshterde adamdardan jalyqqan kezde, olar munymdy, ózderiniń kinásinen dep oılaıdy».\r\n\r\nBiraq bizge áıelderdiń nege kıno juldyzdarymen nemese ataqty sportshylarmen jynystyq qatynasqa túskisi keletinin bilý qyzyq, tipti olar bul birneshe saǵattyq nemese bir túndik bolatynyn bilse de osy sheshimdi qabyldaıdy. Múmkin bolatyn túsindirýdiń bir joly bar, ony bıologtar «elikteý» dep ataıtyny. Áıelder erkekterdi qorshaǵan áıeldermen turǵan kezin kórgende, jalǵyz nemese basqa adamdarmen salystyryp qaraǵanda, olarǵa sol jaıt  tartymdy kórinip ketedi. Sýlý áıel er adamǵa jaqynyraq bolsa, ol basqa áıelderdiń kózine  túsedi. Bir qyzyǵy, erlerde bul reaktsııa múldem kerisinshe boldy, bul qundylyqty azaıtýdyń áseri. Erler basqa erlermen qorshalǵan áıelderdi onsha tartymdy dep sanamaıdy.\r\n\r\n__UQSASTYQTYŃ TARTYMDYLYǴY__\r\n\r\nÁrıne, keıde ózimizden erekshelenetin adamdar biz úshin tartymdy bolyp kórinedi. Degenmen, uzaq merzimdi jynystyq seriktesti naqty tańdaýǵa qatysty erejede «uqsastyq tartylady» degendi bildiredi. Birneshe zertteýlerde erler men áıelderdiń senim, soǵys jáne saıasatqa degen qarym-qatynastarynda, sondaı-aq  densaýlyqtarynda, shyǵý tegine, jasyna, ultyna, dinine jáne bilim deńgeıine degen uqsastyqtaryndaǵy eleýli jaqyndyǵyn kórsetti. Erli-zaıyptylardyń  fızıkalyq tartymdylyǵy uqsas, al jas juptardyń salmaǵy shamamen teń bolýy múmkin. «Sáıkestik gıpotezasynyń» dáleldeýinshe -  áleýmettik psıhologtar aıtpaqshy - sebebi adamdardy syrtqy tartymdylyq turǵysynan bir-birine sáıkes kelmeıtin juptar birin biri onsha jaqtyra bermeıdi degen pikirde. \r\n\r\nNege keıbir uqsastyqtar tartymdy bolady? Fızıkalyq tartymdylyq turǵysynan qaraǵanda, ózine\n uqsas adam tabýdyń negizi – qabyldanbaıdy, ol tipti  qorqynyshy bolyp kórinýi múmkin. Bizdiń kózqarastarymyz ben nanymdarymyzǵa kelisetin adam tabylsa, ol óte tartymdy, óıtkeni ol biz sengen nárselerge tekserýde nemese rastaýda birizdilik beredi. Iaǵnı bizdiń kózqarasymyzdy bólisetin seriktes bizdi durys dep esepteıdi. Bizge  uqsas kózqarastar bizdi jaǵymdy emotsııalarǵa, qarapaıym adamdarǵa keri áser bermeıdi.\r\n\r\nUqsastyq - uzaq merzimdi qarym-qatynas úshin jaqsy perspektıva. Ol emotsııalyq qarym-qatynasty, yntymaqtastyqty, qarym-qatynasty, nekede baqyttyń sapasyn joǵarylatady jáne  kóńil túsirý qaýpin tómendetedi. Osylaısha, qarama-qaıshylyqtar keıde bir-birin tartady, biraq qarym-qatynasqa kelsek, onda kelesi málimdeme bar: «balyqshy qashyqtan balyqshyny kóredi».\r\n\r\n__Qaıratty tulǵa__\r\n\r\nErkektik keskin-kelbettiń qalyptasýy testotteronnyń bólindisine qatty baılanysty, ásirese jas ópirim kezinde, ol kezde bettiń súıekteri eresek keıipterge ene bastaıdy. Nelikten barlyq erkekterge erkektik kekin-kelbet pen qaıratty deneler bolady? Qarapaıym jaýap - jetkiliksiz, testosteronnyń jaǵymsyz janama áserleri bolyp tabylady. Testosteronnyń joǵary deńgeıi ımmýndyq júıeniń nasharlaýyna yqpal ete alady, nátıjesinde adam denesi aýrýlarmen jáne parazıttermen kúreste kúrdelene túsedi. Mine, paradoks: jaqsy densaýlyǵy bar er adamdar tek testosteronnyń joǵary dárejesin alýǵa múmkindigi bolady, bul olardyń bet-álpetine ásserin tıgizedi. Saý jasóspirimderdiń ózderiniń kúshi jetkiliksiz ımmýndyq júıesimen ymyraǵa kelýine kedergi bolady, sondyqtan testosteron deńgeıiniń tómendeýin týdyrady jáne bul kezdegi bet qańqasynyń súıekteri eresekterdiń erekshelikterin qabyldaı bastaıdy. Adamnyń bet-álpeti er adamnyń densaýlyǵyna, basqa adamdarmen básekelesýge qabilettiligine, onyń qorǵaný qabilettiligine baılanysty. Bul áıelderdiń kópshiliginiń bet álpetine tán erekshelikterin tabýdyń túsindirmesi.\r\n\r\nÁıelder erkektik jynystyq qatynasqa seksýaldyq jáne tartymdy seriktester retinde er adamdarǵa qaraıdy. Kerisinshe, osy qasıetterge az nazar aýdaratyn áıelder uzaq merzimdi qarym-qatynastarǵa beıim. Testosteron óndirisinen týyndaǵan tulǵanyń batyl erekshelikterine áıelderdiń seksýaldyq áýetigi, ásirese etekkir tsıkliniń qunarly fazasynda kúshti áser etedi.\r\n\r\nErler nelikten uzaq merzimdi qarym-qatynastardy damytýǵa, otbasyn qurýǵa nemese ómirge degen súıispenshilikti damytýǵa laıyq áıelderdi izdemeıdi? Jaýap: mundaı adamdar óz áriptesterine jynystyq jaǵynan adal bolyp keledi. Ádette, olar ózderiniń aınalaynda «jaman jigitter» atty bedelge ıe. Demek, áıelderdiń basym kópshiligi tańdaý jasaıdy: eger olar az seriktesterdi tańdaıtyn bolsa, onda olar jaqsy áke men jynystyq jaǵynan adal seriktes bola alady, biraq olar densaýlyǵyna jaýapty jaqsy genderdi ala almaıdy. Eger olar odan da batyl seriktes tańdap alsa, onda olar óz balalaryna jaqsy densaýlyq genin berýi múmkin, biraq sonymen qatar, olardyń áriptesteriniń jynystyq kúshi basqa áıelderge baǵyttalýy múmkin ekenine de nazar aýdarý kerek.\r\n\r\n__Daýystyń róli__\r\n\r\nTanymal ártister árqashan áıelderge tartymdy bolyp kórinedi. Olardyń seksýaldyq tartymdylyǵynyń bir bóligi olardyń tanymaldyǵy men alǵan áleýmettik mártebesiniń nátıjesi bolyp tabylady. Biraq olardyń daýystarynda seksýaldyqty kúsheıtetin bir  nárse bar, ol áıelderdi seksýaldyq eıforııaǵa ushyratady. Dybys tembri - adamnyń sóıleýiniń ereksheligine tán belgi.  Jasóspirimdikke deıin erler men áıelderdiń daýystary óte uqsas bolyp keledi. Olardyń jasóspirimdik kezinde mańyzdy ózgerister oryn alady. Osy ýaqytta, uldardyń  vokaldyq baýlary kúrt uzaryp ketedi, olar qyzdarǵa qaraǵanda 60 paıyz uzyndap shyǵa keledi. Uzyn vokaldyq qatparlar men tereń dybys vokaldyq baılamdary, barynsha rezonanstyq úni shyǵarady. Jynystyq jetilý kezinde, testosteronnyń joǵary deńgeıi erler eresek daýysǵa aıtarlyqtaı áser etýi múmkin.\r\n\r\nQysqa merzimdik perspektıvaly kóz qaraspen qaraǵanda áıeldik qarym-qatynaty daýys tembry tereń  erkek tez ıgere alady eken.  Sonymen qatar, áıelderdiń sekssýaldyq daýysy erler úshin, kúshti jynystyq  ovýlıatsıı ýaqytynda daýsy bolyp sanalady. Zertteýler áıelderdiń nege erlerdiń daýysyn basqalarǵa qaraǵanda tartymdy etetinin túsindirýge kómektesetin eki sebepke qol jetkizdi. Birinshi sebep - adam densaýlyǵynyń jaqsy ekenin bildiretin sıgnal, denesiniń ekijaqty sımmetrııasy tek, jaqsy gen bolyp tabylǵandyqtan, ondaı daýysty adamdar aýyrtpalyqty kótere alatyn,  aýrýǵa des bermeıtin, jaraqat pen genetıkalyq mýtatsııany ıgere alatyn bolyp sanalady.  Ádette,  denesi teń sımmetrııaly adamdardyń daýssynda tereń ún bolady. Sondyqtan, áıelder óziniń ovýlıatsııalyq tsıkliniń fazasynda, daýys tembri tereń erkektik daýysty qalaıdy, sebebi, ol óziniń keleshek urpaǵynyń sımetrııasyn sezinedi. Tartymdy daýystar adam denesiniń morfologııasyn kórsetedi. Psıholog Sıýzan Hıýz tartymdy daýysty erkek, óz qatarlastarynan qaraǵanda jambasy men  ıyǵynyń uzyn, jáne tartymdy V-tárizdi bolatynyn ekenin anyqtady. Áıelder, densaýlyǵy myqty, qaıratty,  fızıkalyq jaǵynan ústem, óz qatarlastaryna qurmetpen qaraıtyn  tómen tembrli daýysty erlerdi de jaqsy qabyldaıdy. \r\n\r\n','translator',12,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Kómeı qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',27649,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542603840,1574139840,1542604481,'\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Kómeı qaterli isigi jaıly ne bilýge bolady» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. __(What do you need to know about throat cancer)__.\'\'\r\n\r\nKómeı__ – moıynnyń aldyńǵy bóliginde ornalasqan, keńirdektiń jalǵasy bolyp tabylatyn múshe. Ony sonymen qatar  - daýys qoraby dep te ataıdy. Eresek adamnyń kómeıiniń kólemi 5H5 sm bolady. Kómeı keńirdekten joǵary,   óńeshtiń aldynda ornalasqan.\r\n\r\nKómeı daýys baılamdaryn túzýge qatysatyn, 2 bulshyqetti talshyqtardan turady. Kómeıdiń aldynda ornalasqan shemirshekti qurylym – jutqynshaq dep atalady.','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Kómeı qaterli isigi jaıly ne bilýge bolady» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. __(What do you need to know about throat cancer)__.\'\'\r\n\r\n__Kómeı__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"409\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Kómeı__ – moıynnyń aldyńǵy bóliginde ornalasqan, keńirdektiń jalǵasy bolyp tabylatyn múshe. Ony sonymen qatar  - daýys qoraby dep te ataıdy. Eresek adamnyń kómeıiniń kólemi 5H5 sm bolady. Kómeı keńirdekten joǵary,   óńeshtiń aldynda ornalasqan.\r\n\r\nKómeı daýys baılamdaryn túzýge qatysatyn, 2 bulshyqetti talshyqtardan turady. Kómeıdiń aldynda ornalasqan shemirshekti qurylym – jutqynshaq dep atalady.\r\n\r\nKómeı 3 bólikten turady:\r\n•	Joǵarǵy bóligi – kómeı ústilik bóligi.\r\n•	Ortańǵy bóligi – daýys baılamy ornalasqan bólik.\r\n•	Tómengi bóligi – kómeı asty bóligi. Kómeı asty bóligi – keńirdekpen jalǵasady.\r\n\r\nKómeı tynys alýǵa, jutynýǵa, sóıleýge qatysady. Negizinen kómeı keńirdek ústilik qaqpaqsha qyzmetin atqarady, ıaǵnı jabady, ashady, tynys alýǵa, jutynýǵa, sóıleýge múmkindik jasaıdy.\r\n\r\n__Tynys al__ý: Adam tynys almaǵan kezde, daýys baılamdary tyǵyz jabylyp qalady.\r\n\r\n__Jutyný__: Kómeı keńirdekti qorǵap turady. Adam jutynǵanda, ishilgen tamaq keńirdek pen ókpege túsip ketpeýi úshin, kómekeı sańlaýdy jaýyp turady. Tamaq, keńirdekten ótip óńesh arqyly asqazanǵa túsedi.\r\n\r\n__Sóıleý__: Kómeıdiń arqasynda adam túrli dybystar shyǵara alady. Adam sóılegende,  daýys baılamdary bir-birine jaqyn jaıǵasa bastaıdy. Ókpeden shyǵatyn aýa daýys baılamdary arqyly ótkende tolqyndar paıda bolyp, sodan daýys paıda bolady. Tildiń, erinniń, tisterdiń arqasynda bul daýystar sózderge aınalady.\r\n\r\nQaterli isik degen ne?\r\n\r\nQaterli isik jasýshalardan bastaý alady, ol jasýshalar  qurama elementterden, tinderden quralyp paıda bolady. Jalpy aǵza tinnen túziledi. \r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańa túzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter zalaldy jáne zalalsyz bolyp bólinedi:\r\n\r\nZalalsyz iskterde qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz joq isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\nZalaldy isikter qaýip-qaterge uryndyrady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter qateri joq isikterge  qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy  isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaterli isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaýipti isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaýipti isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\n\'\'KÓMEI QAÝIPTI ISIGINIŃ QAÝIP FAKTORLARY\'\'\r\n\r\nEshkim qaterli isik aýrýynyń sebepterin bilmeıdi. Kóbinese, keıbir adamdarda ne úshin obyr aýrýyny damıdy, al keıbireýlerdi damymaıdy, ony  túsindirý qıynǵa soǵady. Bir biletinimiz qaterli isik juqpaly aýrýy emes.\r\n\r\nKeıbir adamdarda kómeı qaterli isiginiń damyýyna beıim bolatyn qaýip faktorlar bar. \r\n\r\nQazirgi ýaqytta tómende kórsetilgen qaýip faktorlary naqty belgili:\r\n\r\n• \'\'__Jasy__\'\': Kómeı qaterli isigi 55 jastan asqan adamdarda jıi kezdesedi.\r\n• \'\'__Jynysy__\'\'. Kómeı qaterli isigi erkekterde, áıelderge qaraǵanda 4 ese jıi kezdesedi.\r\n• \'\'__Shylym shegýi__\'\'. Shylym shekpeıtinderge qaraǵanda, shylym shegetinder qaterli isik aýrýy áldeqaıda jıi ushyraıdy. Eger temeki shegýmen qosa, alkogoldi asyra qoldanatyn bolsa, qaýipi odan saıyn kúsheıe túspek. Shylym shegýdi toqtatý, ókpe obyry, aýyz qýysy, uıqy bezi, quıyq jáne óńeshtiń qaterli isiginiń qaýpin aıtarlyqtaı tómendetedi eken. Budan basqa, temeki shegýdi toqtatý arqyly bas jáne moıynnyń qaıtalama qaterli isigin azaıtýǵa bolady.\r\n• \'\'__Alkogol__\'\'. Alkogoldi ishimdikti kóp qoldanatyn adamdar, alkogoldik ishimdikterdi qabyldamaıtyn adamdarǵa qaraǵanda  kómeı qaterli isigi aýrýyna kóbirek shaldyǵady. Sonymen qatar, qaýip tutynylatyn alkogol mólsherine de bara-bar. Adam shylym shegip jáne alkogoldi bir mezgilde qoldanǵan jaǵdaıda kómeıdiń qaterli isiginiń qaýpi aıtarlyqtaı artady.\r\n• \'\'__Bas jáne moıyn qaterli isigi__\'\'. Buryn basy men moınynda qaterli isigi bolǵan tórt adamnyń bireýi osy aımaqta taǵy bir rak aýrýynyń paıda bolý qaýpinde bolady.\r\n• \'\'__Kásiptik qaýiptilikter__\'\'. Kúkirt qyshqylynyń jáne nıkeldiń áseri mol salalarda jumys isteıtin adamdarda kómeı qaterli isik aýrýyniń týyndaý qaýpi basym bola túsedi. Sonymen qatar, asbestoz da qaýip faktory bolyp tabylady.\r\n• Birqatar ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, keıbir vırýstar, sondaı-aq quramynda A vıtamıni tómen taǵamdardan,  kómeı qaterli isik aýrýlarynyń qaýpi arta túsetin kórinedi. Sondaı-aq, taǵy bir qaýip faktory bolyp - gastroezofagealdi reflıýks tabylady, ol asqazanda jınalatyn qyshqyldyń óńeshke quıyla berýinen bolatyn jaǵymsyz qubylys.\r\n\r\nBul qaýipti faktorlardyń  barlyǵy birdeı  qaterli isikti damyta bermeıdi. Alaıda, eger qaýip-qater faktorlary bola qalsa, siz ózińizdi qorǵaýyńyz kerek, jáne máselelerdi múmkindiginshe tezirek dıagnostıkalaý úshin dárigermen  jıi keńesip turý qajet.\r\n\r\n__Kómeı qaterli isiginiń sımptomdary__\r\n\r\nKómeı qaterli isiginiń belgileri isiktiń kólemine jáne onyń  ornalasýyna baılanysty bolady.\r\n\r\nSımptomdary mynalardy qamtýy múmkin:\r\n\r\n•	Tamaqta qyryldyń paıda bolýy jáne daýystyń basqasha bolyp ózgerýi;\r\n•	Moıynnyń qatqyl sezinýi;\r\n•	Tamaqtyń ishindegi titirkený sezimi nemese bir nárse turǵandaı seziný;\r\n•	Qaıtpaıtyn jótel;\r\n•	Tynys alý máseleleri;\r\n•	Aýyzdan jaǵymsyz  ıistiń shyǵýy;\r\n•	Qulaq aýrýy;\r\n•	Salmaq joǵaltý.\r\nBul sımptomdar qaterli isikke baılanysty bolýy múmkin, biraq basqa aýrýlarda da kezdesedi. Dárigerge tekserilińiz, ol sebepterdi anyqtaýǵa kómektese alady.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGIN DIAGNOSTIKALAÝ__\r\n\r\nEger sizde kómeı qaterli isiginiń sımptomdary bolsa, sizge kelesideı dıagnostıkalyq synaqtar túrleri taǵaıyndalýy múmkin:\r\n\r\n• \'\'__Jalpy sholý__\'\'. Dáriger moıyndy sıpalap kóredi, qalqansha bezdi, kómeıdi jáne lımfa túıinderinen tyǵyzdaný jáne isiný sııaqty belgilerdi anyqtaıdy (palpatsııalaıdy).\r\n• \'\'__Janama larıngoskopııa__\'\'. Dáriger kishkentaı aınanyń kómegimen patologııalyq ózgeristerdi jáne buzylystardy kórý úshin tamaq baılamdaryn qarap shyǵady. Bul aýyrtpaıtyn protsedýra, soǵan qaramastan, bul tek dárigerlik keńsede júzege asyrylady.\r\n• \'\'__Tikeleı larıngoskopııa__\'\'. Larıngoskop, jaryq kózi bar juqa tútik patsıentke muryn nemese aýyz arqyly engiziledi.  Tútiksheni engizgende, aınadan kórinbegen kómeı bólikterin kórýge múmkindik týady. Qolaısyzdyqty boldyrmaý úshin jergilikti anestezııany qoldanýǵa nemese tynyshtandyrǵysh dárini qoldanýǵa bolady. Keıde  jalpy narkozdy paıdalansa da bolady. Bul zertteýler aýrýhanada júrgizilýi kerek.\r\n• \'\'__Kompıýterli tomografııa__\'\'. Kompıýterge qosylǵan rentgen apparaty moıynnyń egjeı-tegjeıli sýretterin alýǵa múmkindik beredi. Jaqsy kóriný úshin,  moıyn aımaǵynda isiktiń bar ekenin anyqtaýǵa múmkindik beretin rengenokontrasty zatty engizse de bolady.\r\n• \'\'__Bıopsııa__\'\'. Eger aldyn-ala zertteý patologııalyq ózgeristerdi anyqtaýǵa múmkindik berse, onda  kishkene tin bólshegin  alýǵa bolady. Bul protsedýra bıopsııa dep atalady. Ol jergilikti nemese jalpy anestezııamen jáne larıngoskoptyń kómegimen júrgiziledi. Odan keıin rak kletkalaryn anyqtaý úshin mıkroskoptyń astynda tin bóligi zertteledi. Bıopsııa jáne mıkroskopııalyq zertteý - onkologııalyq aýrýlardy eń naqty dıagnostıkalaıtyn ádisi bolyp tabylady.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGINIŃ DAMÝ SATYLARY__\r\n\r\nEmdeýdi jaqsy josparlaý úshin dáriger onkologııalyq aýrýlardyń damý kezeńin belgileýi kerek. Bul qaterli isik qanshalyqty taralǵanyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Osy maqsatta dáriger rentgen, kompıýterlik tomografııa, ıadrolyq magnıttik\n rezonans jáne basqa da ádisterdi paıdalanyp, lımfa túıinderdi nemese moıynnyń basqa bólikterin nemese sál qashyq ornalasqan músheler men tinderdi obyr zaqymdady ma, joq pa, sony anyqtaıdy.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGIN EMDEÝ __\r\n\r\nKómeı obyrmen aýyratyn adamdar aýrýdy emdeý týraly sheshim qabyldaýda jıi belsendi qatysqysy keledi. Mundaı nıet tanytýy tabıǵı qubylys.\r\n\r\nDáriger sizdi kómeı qaterli isigin emdeıtin mamandar - hırýrg, otolarıngolog, onkolog dárigerge jibere alady. Emdeý ádette dıagnoz qoıylǵannan soń, birneshe apta ótkennen keıin bastalady. Bul aralyqtaǵy ýaqyt dárigermen emdeý josparyn talqylaý jáne basqa mamannan qosymsha pikirin alý úshin jumsalady.\r\n\r\n\'\'__Emdeý ádisteri__\'\'\r\n\r\nEmdeý ádisin tańdaý kóptegen faktorlarǵa, sonyń ishinde jalpy densaýlyqqa, lokalızatsııaǵa, isiktiń taralý kólemine jáne satysyna baılanysty bolady.\r\n\r\nKómeı obyrdy radıatsııalyq terapııa, hırýrgııalyq ádis, hımıoterapııalardyń kómegimen emdeýge bolady. Keıbir naýqastar aralas emdeýge taǵaıyndalady.\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa (sáýlelik terapııa dep te atalady) rak jasýshalaryn joıý úshin joǵary energııaly rentgendi sáýlelerdi paıdalanady. Radıoterapııa - sáýle túsetin aımaqta zaqymdanǵan kletkalardyń jergilikti emdeýi. Emdeý ádette 5-ten 8 apta aralyǵynda aptasyna 5 kún ótkiziledi.\r\n\r\nKómeı obyry sáýlelik terapııa nemese hırýrgııalyq emdeý jáne hımıoterapııamen birge qoldanylady.\r\n\r\n• Shaǵyn ólshemdi isikteri bar naýqastarǵa nemese hırýrgııalyq operatsııadan ótpeıtin naýqastarǵa radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalady.\r\n• \'\'Hırýrgııalyq emdeýge baılanysty radıatsııalyq terapııa\'\'. Radıoterapııa hırýrgııalyq emdeý bastalǵanǵa deıin isik kólemin azaıtýy nemese operatsııadan keıin qalǵan rak kletkalaryn joıýy múmkin. Eger hırýrgııalyq operatsııadan keıin isik qaıtadan ósse, isik sáýlelik terapııamen emdeledi.\r\n•\'\' Hımıoterapııamen birge radıatsııalyq terapııa\'\': Radıatsııalyq terapııa hımıoterapııanyń aldynda, sonymen bir ýaqytta jáne odan keıin de qoldanylady.\r\n\r\nKeıbir naýqastarǵa radıatsııalyq terapııa engizilgennen keıin, tútik ýaqytsha asqazanǵa engiziledi, ol arqyly qorektik zattar beriledi.\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeý - bul is-áreketti skalpel nemese lazermen alyp tastaý ádisi. Hırýrgııa ádette jalpy narkozben ótkiziledi. Operatsııanyń sıpaty negizinen isiktiń kólemine jáne dál ornalasýyna baılanysty bolady.\r\n\r\nLarıngektomınyń birneshe túri bar (kómeıdiń bir bóligin nemese barlyq bólikterin hırýrgııalyq jolmen  alý úshin):\r\n\r\n•	\'\'__Totaldi (tolyq) larınektomııa__\'\':  kómeı tolyǵymen alynyp tastalynady.\r\n•	\'\'__Ishinara larınektomııa__\'\' (gemılarıngektomııa): hırýrg kómeıdiń bir bóligin ǵana alyp tastaıdy.\r\n•	\'\'__Kómekeılik larıgektomııa__\'\': Hırýrg kómekeıdi – kómeıdiń joǵarǵy jaǵyn alyp tastaıdy.\r\n•	\'\'__Kordektomııa__\'\': Hırýrg bir nemese qos dybys baılamyn alyp tastaıdy.\r\n•	Keıde moıyn lımfa túıinderi operatsııa kezinde joıylady. Bul operatsııa lımfa túıininiń dıssektsııasy dep atalady. Qalqansha bezdi de joıýǵa bolady.\r\n\r\nKómeı obyrynyń operatsııasy kezinde stomany - keńirdekke tútikti ornatý kerek bolýy múmkin. Mundaı operatsııa traheostomııa dep atalady. Stomanyń arqasynda jańa aýa joldary moıynnyń aldyńǵy qabyrǵasyndaǵy tesik arqyly jasalady. Ókpe men keńirdektegi aýa osy tútik arqyly ótedi. Kóptegen naýqastar úshin traheostomııa ýaqytsha belgilenedi. Operatsııadan keıin patsıenttiń qalpyna kelgeninshe ǵana qajet. Operatsııadan keıin keıbir naýqastar ýaqytsha azyqtandyrý tútigin engizdi.\r\n\r\nHımıoterapııa obyr kletkalaryn joıýǵa arnalǵan dári-dármekterdi paıdalanýǵa negizdelgen. Dárigerge qarsy is-qımyldyń biryńǵaı agentin nemese eki nemese odan da kóp dárilerdiń qosyndysyn usynýǵa bolady. Dári-dármekter ádette ishilik ınektsııa arqyly basqarylady. Bul jaǵdaıda preparattar qanǵa kiredi jáne túrli músheler  men tinderge baǵyttalady.\r\n\r\nHımıoterapııa kómeı qaterli isikti emdeý úshin ártúrli maqsattarda qoldanylady:\r\n\r\n•	Hırýrgııalyq emdeý nemese radıatsııalyq terapııa bastalǵanǵa deıin: keıbir jaǵdaılarda hırýrgııalyq emdeý nemese sáýlelik terapııany bastaý úshin, dáriniń kómegimen úlken isikterdiń kólemi kishireıtilýi múmkin.\r\n•	Hırýrgııalyq emdeý nemese sáýleli terapııadan keıin: hımıoterapııa hırýrgııalyq emdeýden jáne sáýlelik terapııadan qalǵan jasýshalardy joıý úshin qoldanylady. Hımıoterapııa, sonymen qatar, isikterdi basý úshin qoldanylady.\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeýdiń ornyna: Hımıoterapııa hırýrgııanyń ornyna sáýlelik terapııamen birgeqoldanylady. Bul kómeı men daýysty saqtaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGIN EMDEÝDEGI JANAMA ÁSERLER__\r\n\r\nKómeı obyryn emdeýde, qaterli isikti joıýǵa baǵyttalǵan sharadan,  saý jasýsha men tinder de zaqymdanyp qalyp jatady. Osy sebepti kómeı qaterli isigin emdeýde qajet emes janama áserler de qatar júredi.\r\n\r\nJanama áserler ər  adamdarda ər túrli bolýy múmkin. Olar bir seanstan ekinshisine qaraı ózgerýi múmkin. Emdeý bastalǵanǵa deıin dárigerler naýqasqa múmkin bolatyn janama áserlerdi aıtyp, jáne olardy qalaı basqarýǵa bolatynyn túsindirýi kerek. Bul janama áserlerdiń aýyrlyǵyn tómendetýge kómektesýi múmkin.\r\n\r\n\'\'__Radıatsııalyq terapııanyń janama áseri__\'\'\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııadan ótip jatqan adamdarda birneshe  janama áser týyndaýy múmkin:\r\n\r\n•	Aýyzdyń qurǵaýy. Naýqastar kóp mólsherde suıyqtyq qabyldasa, sol  kómek bolady.\r\n•	Tamaqtyń nemese aýzyndaǵy titirkený sezimi. Suıyqtyqpen shaıý arqyly titirkenýdi azaıtýǵa bolady.\r\n•	Stomatologııalyq protsedýralardan keıingi emdeý. Patsıentterge stomatologqa tekserilip kórýge keńes beriledi, sáýlelik terapııany bastamas buryn tister men tisterdi emdeý usynylady.\r\n•	Tis jegi. Aýyz qýysynyń gıgıenasyn qatań qadaǵalap, tister men qyzyl ıekti saý kúıinde saqtaý kerek. Keıde tis shetkasyn paıdalaný qıyn bolsa, arnaıy gıgıenalyq shaıý ertindilerin paıdalaný usynylady.\r\n•	Dám men ıistiń ózgerýi. Radıoterapııa kezinde dám men ıisti qabyldaý ózgerýi múmkin.\r\n•	Álsizdik. Radıoterapııa kezinde, ásirese sońǵy aptalarda, naýqastarda barynsha álsizdik jáne sharshaý baıqalady. Muny jeńý úshin tynyǵý kerek, biraq múmkindiginshe uzaq ýaqyt belsendi bolǵa keńes beriledi.\r\n•	Daýys qasıetteriniń ózgerýi. Ásirese, kúnniń sońyna qaraı álsiregen daýys bilinedi. Daýysqa aýa-raıy da áser etýi múmkin. Rentgenoterapııanyń áserinen kómeıdiń isinýinen daýystyń ózgerýi jáne moınynda tyǵyzdyq sezimi baıqalady. Dáriger kómeıdiń isinýin  azaıtý úshin dári-dármekterdi usynýy múmkin.\r\n•	Emdelýmen birge teriniń ózgerýi. Radıatsııanyń áser etý aýmaǵynda teri qurǵaq jáne qyzarady. Teri kútimi teriniń qabynýyn boldyrmaý úshin óte mańyzdy. Jabysqaq teri aımaǵyna aýa kirýin qamtamasyz etý usynylady, biraq kún sáýlesiniń tikeleı áserine qalmaý kerek. Radıatsııalyq terapııa áserin qabyldaǵanda onyń tıetin jerindegi túkti qyrmaý kerek jáne  aýyr matadan tigilgen kıimdi kımeý kerek. Losondar men kremderdi qaýipsiz teri kútimi ónimderin usynatyn dárigermen keńespeı turyp paıdalanýǵa bolmaıdy.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq operatsııanyń janama áseri__\r\n\r\nHırýrgııa tómendegideı janama áserlermen astasady:\r\n\r\n•	Aýyrsyný. Operatsııadan keıingi alǵashqy birneshe kún ishinde naýqastar yńǵaısyzdyq sezinýi múmkin. Alaıda aýyrsynýdy baqylaý úshin aýyrýdy basatyn dárilerdi qoldanýǵa bolady.\r\n•	Álsizdik. Tabıǵı reaktsııa - operatsııadan keıin álsizdik pen sharshaý seziminiń bolýy zańdy. Operatsııadan keıin qalpyna keltirý ýaqyty ár naýqasta, ár túrli bolady.\r\n•	Tamaqtyń isinýi. Operatsııadan keıin birneshe kún boıy, patsıentterdiń ishýge, jeýge nemese jutýǵa múmkindigi bolmaıdy. Sondyqtan patsıentter taǵamdyq eritindilerdi ishilik engizý arqyly aldymen parenteraldi tamaqtanýdy usynady. Bir-eki kúnnen keıin naýqasqa as muryn nemese aýyz arqyly asqazanyna zondpen engiziledi, ol arqyly qorektik qospasy da beriledi. Isiný tómendegen soń jáne hırýrgııalyq jara jazyla bastaǵanda, zond alynyp tastalady. Issinýdiń saldarynan  tamaqtaný jáne sóıleý qıyndyqtary týdyrady. Alaıda birte-birte tamaqtaný jáne sóıleý qabileti qalpyna keltirildi. Keıde qorektik zond operatsııa arqyly asqazanǵa tikeleı engiziledi. Qalypty fýnktsııalar qalpyna keltirgennen keıin mundaı zond alynyp tastalady, alaıda keıbir naýqastarda zond ary qaraı ómir súrý úshin qalady.\r\n•	Shyryshtyń túzilýiniń artýy. Operatsııadan keıin ókpe men keńirdek qyshqyl dep atalatyn shyryshty kóp mólsherde shyǵarady. Ony alyp tastaý úshin meıirbıke traheostomııaǵa salynǵan arnaıy tútikpen kómektese alady. Keıinnen naýqas qaqyryq shyǵarýdy úırenedi.\r\n•	Sezimtaldyqtyń buzylýy jáne álsizdik. Larıngotomııadan keıin hırýrgııa aımaǵynda nerv zaqymdanýyna baılanysty sezimtaldyqtyń buzylýy bolýy múmkin. Ol ıyq pen moıynnyń sezimtaldyǵyna da áser etýi múmkin. Fızıoterapııa bul buzylýlardy jeńýge kómektesedi.\r\n•	Syrtqy kórinisti ózgertý. Operatsııadan keıin túıinshe qalyptasady jáne moıynnyń mólsheri azdap tómendeýi múmkin. Keıbir naýqastar óz moıyndaryn jaýyp turatyn kıim kııýdi qalaıdy.\r\n•	Traheostomııa. Kóptegen jaǵdaılarda traheostomııa ýaqytsha belgilenedi. Qysqartýdyń qysqa merziminen keıin traheostomııalyq tútikterdi alyp tastaýǵa bolady jáne tesikterdiń ózi emdelip, jabylady. Bul patsıentterge derbes dem berýge jáne sóılesýge múmkindik beredi, biraq daýystyń álsireýi múmkin.\r\n•	Jalpy larıngotomııadan keıin patsıentterge turaqty traheostomııa belgilenedi. Bul patsıentter dem alýdy jáne jańa tásilmen sóılesýdi úırenýdi talap etedi.\r\n\r\n__Hımıoterapııanyń janama áseri__\r\n\r\nHımıoterapııanyń janama áserleri tabıǵatta qoldanylatyn dári-dármek túrine jáne dozasyna baılanysty. Negizinde, isikke qarsy preparattar tez arada bólinetin deneniń jasýshalaryna áser etedi:\r\n\r\n•	Qan jasýshalary - ınfektsııamen kúresýge, qannyń qanyqqandyǵyn qamtamasyz etýge jáne búkil denedegi ottekti tasymaldaýǵa kómektesetin jasýshalar. Qannyń jasýshalarynyń zaqymdanýy men ólimi kóbinese ınfektsııaǵa, qan ketý men qansyraýǵa, sondaı-aq jalpy álsizdikke ákeledi.\r\n•	Shash túbiri jasýshalary. Hımıoterapııa shashtyń túsýine soqtyrýy múmkin. Degenmen, bul qubylys ádette ýaqytsha bolady jáne shashtyń ósýi ádette qalpyna keltiriledi. Jańadan\n ósirilgen shashtyń  túsi ózgerip jáne ózgeshe qasıetteri paıda bolýy múmkin.\r\n•	Asqazan-ishek jolynyń shyryshty qabyǵyn jabatyn jasýshalar. Hımıoterapııa tábettiń buzylýyn týydyrýy múmkin, júrek aınýyn, qusýdy, dıareıany, aýzyndyń jáne erinniń jaralanýyna soqtyrýy múmkin. Osy jaǵdaılardyń kópshiligin qazirgi zamanǵy medıtsınada qoldanylatyn dárilermen emdeýge bolady.\r\n\r\n__Kómeı obyrymen aýyratyndardyń salaýatty ómir salty__\r\n\r\nKómeı obyrmen aýyryp,  emdelgen keıbir naýqastar taǵamǵa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltýy múmkin. Dámi  ózgertilgen jáne keıbir ıisi búr túrli taǵamdardy qabyldaı almaı qınalady. Alaıda, jyldam qalpyna keltirý úshin jaqsy tamaqtanýdyń mańyzy zor. Atap aıtqanda, kalorııa men aqýyzy mol aspen qorektenýi kerek, tinderdi qalpyna keltirý úshin jáne salmaqty qalypty ustap turý úshin, sondaı-aq kúshti-qýatty tolyqtyrý úshin jetkilikti tamaqtaný kerek.\r\n\r\nEger tamaqtaný qıyndyqtary sáýlelik terapııaǵa baılanysty bolsa, dámdendirgishter qosylǵan jáne jumsartylǵan, jumsaq ólshemdi  taǵamdy qabyldańyz. Mysaly, sorpa, pýdıngı, sút ónimderin tańdaýyńyzǵa bolady.\r\n\r\nHırýrgııalyq jáne radıatsııalyq terapııadan keıin keıbir naýqastardyń asqazanyna nemese ishegáne arnaıy taǵamdyq zondtar ornatylady. Jutyný qabileti qalpyna kelgennen keıin kóptegen patsıentter qalypty dıetasyna oralady. Degenmen, keıbireýler suıyq azyq-túlikti durys kóredi, al basqalary qalypty dıetasyn jalǵastyra beredi.\r\n\r\n__Traheostomııamen ómir súrý__\r\n\r\nQalypty ómirge oralý, ádette, kómeı qaterli isigimen aýyratyn naýqastar úshin ońaıǵa soqpaıdy.\r\n\r\nEger naýqasqa traheostomııa jetkizilse, ol ony qalaı emdeý kerek ekenin bilýi kerek:\r\n\r\n•	Naýqas traheostomııalyq tútikti qalaı alyp, tazalap, shyryshty ketirip, traheostomııalyq shuńqyrdyń aınalasyna qalaı kútim jasaýdy úırenýi kerek.\r\n•	Eger bólmedegi aýa tym qurǵaq bolsa, ol jaǵdaı jylytý maýsymy kezinde, ıaǵnı qysta jıi oryn alatyn bolsa, ókpeler kóp shyrysh bóledi. Sonymen qatar, traheostomanyń aınalasyndaǵy teri titirkenýi múmkin. Birneshe máselelerdi boldyrmaý úshin ylǵaldatqyshty qoldaný usynylady.\r\n•	Traheostomııaǵa sý kirse qaýipti bolýy múmkin. Bul jaǵdaıǵa jol bermeý úshin, sýdy qabyldar kezde nemese jaı jýyný jáne qyryný kezederinde quralǵa sý kirip ketpes úshin arnaıy qaqpaqty kıgizip qoıý usynylady. Shańnan, tútinnen jáne basqa da titirkendirgishterden qorǵaıtyn arnaıy qalpaqtar da bolady.\r\n•	Operatsııadan keıin birneshe aı boıy teri sezimtaldyǵy joǵalyp ketýi múmkin. Sondyqtan qyrynǵanda jaralanyp qalmas úshin qyrynýǵa arnalǵan elektr ustarany paıdalaný usynylady.\r\n•	Traheostomııasy bar naýqastar  jumys istegende kópshiliginde problema týyndamaıdy. Degenmen, olar aýany ustaı almaıtyndyǵyn atap ótý kerek. Sondyqtan, ortasha jáne aýyr fızıkalyq kúshtermen baılanysty, ásirese salmaq kóterýmen baılanysty jumys olarǵa yńǵaısyz. Júzý jáne basqa da sý sport túrlerimen shuǵyldanýdyń qajeti joq.\r\n•	Keıbir naýqastar ózderin qalaı kórinip, qalaı sóıleıtinin durystaı almaı qınalady, jáne oǵan «basqalar  ne oılaıdy» dep alańdaýmen bolady. Mundaı jaǵdaılarda psıhologtyń kómegi qajet bolýy múmkin.\r\n\r\n__Sóıleýdi qaıta úırenińiz__\r\n\r\nSóıleý qabileti kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Sondyqtan bul qabilettiń joǵalýy aıtarlyqtaı kúızeliske uryndyratyny jassyryn emes. Mundaı jaǵdaılarda týystary men dostarynyń qoldaýy mańyzdy.\r\n\r\nÁdette, sóıleý qabileti ishinara larıngotomııadan keıin bir apta ishinde qalpyna keledi. Alaıda, jalpy larıngotomııadan keıin naýqastar jańa tásildermen sóıleýdi úırenýi kerek.\r\n\r\nBuǵan deıin naýqas oı men qarym-qatynas jasaýdyń basqa tásilderin úırenýi kerek.\r\n\r\n•	Patsıentterge bloknot pen qaryndashty barlyq ýaqytta ózimen birge alyp júrýge keńes beriledi.\r\n•	Oılar kompıýter arqyly nemese basqa quraldarmen kórsetilýi múmkin. Bul jaǵdaıda basylǵan sózderdi arnaıy baǵdarlamalyq jasaqtama arqyly oınatýǵa bolady.\r\n•	Kishkentaı sózdiktiń de paıdaly tııýi múmkin, onda patsıent ózi aıtqysy keletin sózderdi kórsete alady.\r\nÓńeshtik sóıleý, mehanıkalyq sóıleý, sondaı-aq traheofazaldy sańlaý dep atalatyn sóıleý  sóıleýdiń basqa joldary  da bar. Osy ádisterdi qoldaný, oryndalatyn operatsııa kólemine, sondaı-aq basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty.\r\n\r\n__QOSYMShA JÁNE ALTERNATIVTI MEDITsINA__\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq naýqastar qosymsha jáne balamaly medıtsına ádisterin unatady:\r\n\r\nQosymsha ádisterge hımıoterapııa jáne sáýleli terapııa sııaqty qaterli isikke qoldanylatyndar standartty ádister jatady. Balama ádister - standartty emdeý ádisteriniń ornyna qoldanylatyndar.\r\n\r\nAkýpýnktýra (akýpýnktýra), terapevtik massaj, ósimdik derıvatıvteri, vıtamınder nemese arnaıy dıetalar, vızýalızatsııa, medıtatsııa jáne rýhanı saýyqtyrý - qosymsha nemese balamaly medıtsına túrleri bolyp tabylady.\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq naýqastar qosymsha nemese balamaly terapııa ádisterin qoldaný nátıjesinde densaýlyq jaǵdaıynyń jaqsarǵanyn atap ótti. Degenmen, qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń keıbir túrleri hımıoterapııa men radıoterapııanyń áser etý mehanızmderin ózgerte alady. Bul ózgerister naýqasqa zııan keltirýi de múmkin. Sonymen qatar, qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń belgili bir túrleri jeke-jeke qoldanylǵan jaǵdaıda da zııandy bolýy múmkin. Qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń keıbir túrleri qymbat turady.\r\n \r\n__AÝRÝDYŃ KÚTIMI JÁNE OǴAN QOLDAÝ KÓRSETÝ__\r\n\r\nMundaı qaterli isikpen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa aýrýymen baılanysty emotsıonaldy jáne praktıkalyq máselelerdi sheshý úshin kómek qajet. Mundaı jaǵdaılarda ózara qoldaý toptary  aıtarlyqtaı paıdaly bolýy múmkin. Bul uǵym kóptegen batys elderinde keń taralǵan. Osyndaı toptarda onkologııalyq naýqastar ózderiniń bilimderi men tájirıbesin bólise otyryp aýrýǵa jáne emniń janama áserlerine qalaı qarsy turý úshin keńesedi.\r\n\r\nObyry bar naýqastar  óz otbasylaryna, jumys oryndaryn saqtap qalýǵa, kúndelikti ómirlik qajettilikterin qalaı tolyqtyrý kerektigine  alańdaıdy. Mundaı naýqastarda emdelýge, aýrýhanaǵa jatqyzýǵa, sondaı-aq medıtsınalyq qyzmetterge aqy tóleý qajettiligine baılanysty alańdaýshylyq da bolady. Onkologııalyq naýqastarǵa qatysty kóptegen máselelerge ádette densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n \r\n__Taǵamdyq jáne fızıkalyq belsendilik__\r\n\r\nObyr aýrýlar úshin ózine kútim jasaý asa  mańyzdy bolyp tabylady. Ol úshin jaqsy tamaqtanyp jáne múmkin bolatyn eń joǵary belsendilikke ıe bolý kerek. Obyrmen aýyratyn  naýqastar  salmaqtaryn turaqty saqtaý úshin jetkilikti kalorııamen qamtamassyz etilýi  kerek. Atap aıtqanda, jetkilikti aqýyzdy qabyldaýy qajet. Jaqsy tamaqtaný kóńil-kúıdi jaqsartýǵa jáne energııany kóp jınaýǵa  kómektesedi.\r\n\r\nOnkologııalyq naýqastarda, ásirese emdeý kezinde nemese emdeýden keıin dereý, jıi tábet tómendeýi kezdesedi. Olar ózderin jaqsy sezinbeı nemese sharshaǵandyqtan ne bolmasa, aýyzyndaǵy dámniń ózgerýin sezinýi múmkin. Sonymen qatar, emniń janama áseri (mysaly, tábettiń joǵalýy, júrek aınýy, qusý nemese aýzyndaǵy jaralar) eleýli problemaǵa alyp kelýi de yqtımal. Dáriger, dıetologııa nemese basqa medıtsına qyzmetkeri taǵamdyq máselelerdi sheshý joldaryn usyna alady.\r\n\r\nKóptegen adamdar belsendi ómir saltyn saqtaý arqyly jaqsy ózderin sezinedi. Jaıaý júrý, ıoga, júzý jáne basqa da is-sharalar kúshti qalpynda ustaýǵa jáne energııa men ómirlik tonýsty qamtamasyz etýge kómektesedi. Jattyǵý júrek aınýy men aýyrsynýdy azaıtady jáne emdeý protsesin jeńildetedi. Olar sondaı-aq stresti jeńildetýge kómektesedi. Dene belsendiligi týraly dárigermen keńesý óte mańyzdy. Eger jattyǵý aýyrsyný týdyrsa nemese odan basqa máseleler týyndasa, fızıkalyq qyzmettiń sıpatyn ózgertý týraly máseleni sheshý úshin dárigerge habarlaý qajet.\r\n \r\n__Aldaǵy baqylaýdyń mańyzdylyǵy jáne emdeý__\r\n\r\nKómeı  rak aýrýlarynyń keıingi baqylaýy jáne emdelýi densaýlyqtyń kez-kelgen ózgeristerin belgileý úshin mańyzdy. Eger obyr aýrýynyń jańa belgileri paıda bolsa, onda ony emdeý týraly sheshim qabyldaý óte mańyzdy bolmaq. Mundaı baqylaý merzimdi medıtsınalyq tekserýden, rentgendik jáne zerthanalyq zertteýlerden turady. Naýqastyń ózi de aýrýdyń ózgerýi týraly dárigerge habarlaýy kerek.\r\n\r\nKómeı obyryn emdeý qalqansha bezine teris áser etýi múmkin. Sondyqtan, qandaǵy gormondardyń bıohımııalyq anyqtalýy arqyly qalqansha beziniń kúıin tekserý mańyzdy bolyp tabylady.\r\n \r\n__ǴYLYMI ZERTTEÝLER__\r\n\r\nQazirgi ýaqytta radıatsııalyq terapııa ádisterin jetildirý boıynsha zertteýler júrgizilýde. Mysaly, 5-ten 7 aptaǵa deıin eki apta boıy (kúnine 3 ret jáne aptasyna 5 ret) sáýlelik terapııany qabyldaýǵa bolady.\r\n\r\nǴalymdar onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń janama áserlerin azaıtatyn dári jasap jatyr. Mundaı dári-dármekter dene salmaǵyn saqtap, teriniń jáne shyryshty qabyqtyń buzylýyn boldyrmaıdy.\r\n\r\nSondaı-aq, ǵalymdar obyr kletkalaryn tıimdi túrde buzatyn jańa proteınge qarsy preparattar men olardyń kombınatsııalaryn damytady, bul rette gormondardyń anatomııalyq tutastyǵyn saqtaý mańyzdy.\r\n\r\nBelgili bir «úmit» bıohımııalyq terapııa dep atalady, onda monoklonaldy antıdeneler qoldanylady. Olar rak kletkalarynyń ósýin tejeýge qabiletti.\r\n\r\n\r\n\'\'Daýyssyzdyq jáne / nemese daýys joǵaltý (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\r\n__Sınonımderi:__\r\n\r\nVokaldy qabyqtyń qaterli isigi; Jatyr moıyny qaterli isigi; Larıngaldy qaterli isik; Oroparın nemese gıpofarııalyq isik.\r\n\r\n','translator',27,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Nelikten biz jynystyq qatynasqa túsemiz?','','','qz','s','',0,'',9425,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604500,1574140500,1542604661,'Statıstıkaǵa sáıkes, árbir áıel jynystyq qatynas týraly ortasha eseppen eki-úsh kúnde, al erkek keminde kúnine bir ret oılaıdy eken. Alaıda, ózimizdiń kindigimizdiń tómengi jaǵyndaǵy nárseni talqylaýǵa kelgende, qoǵamdyq sanadaǵy kertartpalyqty baıqaýǵa bolady. Negizi, seks kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Onyń densaýlyǵymyzǵa jáne uzaq ómir súrýimizge tikeleı qatysy bar. Sondyqtan, biz jynystyq qatynas týraly, mysaly, orgazm, eıakýlıatsııa jáne belsizdik sııaqty nárseler týraly aıtýdan uıalmaýymyz kerek','Statıstıkaǵa sáıkes, árbir áıel jynystyq qatynas týraly ortasha eseppen eki-úsh kúnde, al erkek keminde kúnine bir ret oılaıdy eken. Alaıda, ózimizdiń kindigimizdiń tómengi jaǵyndaǵy nárseni talqylaýǵa kelgende, qoǵamdyq sanadaǵy kertartpalyqty baıqaýǵa bolady. Negizi, seks kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Onyń densaýlyǵymyzǵa jáne uzaq ómir súrýimizge tikeleı qatysy bar. Sondyqtan, biz jynystyq qatynas týraly, mysaly, orgazm, eıakýlıatsııa jáne belsizdik sııaqty nárseler týraly aıtýdan uıalmaýymyz kerek.\r\n\r\nSeks - bul densaýlyqty nyǵaıtýǵa jáne ony saqtaýǵa arnalǵan kóptegen tásilderdiń biri. 20-30 mınýttyq  jynystyq qatynas kezinde  aǵzadaǵy 300-ge jýyq kalorııa jaǵylady, bul bes shaqyrym toqtaýsyz júgirýmen teń. Alaıda jynystyq qatynastyń uzaqtyǵy 2-den 6 mınýtqa deıin sozylsa, jıyrma beske ǵana jýyq kalorııa joıylady (bul jarty kılometrge de jetpeıtin júgirispen teń). Eger siz toqtaýyz eki baspaldaq kóterilip-túse almasańyz, bul sizdiń jynystyq ómirińizge áser etetin qıyndyqtaryńyz bar ekenin bildiredi.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"411\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nBizdiń jynystyq ómirimiz aıtarlyqtaı kúrdeli. Bizde kóptegen sebepter boıynsha jynystyq qatynasqa túsemiz. Aıtalyq, biz balaly bolǵymyz keledi. Sondaı-aq óz súıispenshiligimizdi ashyp turyp kórsetkimiz keledi. Shyny kerek, jynystyq qatynas kóńil kóterýdiń de tamasha nusqasy. Aıta berseń sebep kóp, mysaly teledıdarda qyzyqty esheńeniń joqtyǵy da jynysstyq qatynas jasasýǵa yqpal etip jatady.  Biraq  bári biz qalaǵandaı, josparlaǵanymyzdaı bola bermeıdi. \r\n\r\nBizdiń seksýaldyq mádenıetimiz mahabbat pen qumarlyqqa ǵana tán emes, sonymen qatar zaqymdalǵan prezervatıvter, jynystyq jolmen beriletin aýrýlar, bedeýlik jáne erektıldi dısfýnktsııanyń  da alatyn  orny bar. Bizdiń jynystyq organdarmen baılanysty máseleler kúrdeli jáne ol jekeshe, sondyqtan ony talqylaý qıyn bolýy múmkin.\r\n\r\nÁrıne, mahabbat pen qumarlyq – kúrdeli emotsııalyq jaǵdaı bolyp tabylady. Onyń ishinde azdaǵan sáttilikter,  bir shama kúsh-jiger, jáne kózge kórinbes bolsa da  «hımııanyń»  da  úlesi bar.  Bul taza bıologııalyq turǵydan qaraǵanda, atalmysh hımııalyq qosylystar - mıǵa,   sizdiń mahabbat sezimderine joǵary daıyndyqta ekenińizdi bildiredi jáne odan basqa ómirge qajetti, sanaly sıgnaldardy jibermeı turý úshin áreket etedi. Bul sıgnaldar sizdiń mıyńyzdaǵy oılaý jáne logıkalyq qasıetterińizdi aınalyp ótip, sondaı-aq  mıdyń emotsııaǵa jaýap beretin, mıdyń shoǵyrlandyrý protsessin retteıtin  dán tárizdes denesin (Amigdala) baǵyndyryp alady. Sondyqtan kúshti mahabbat emotsııalary «ishte kóbelekter ushyn júrgendeı» sekildi sezimderdi týdyrýy múmkin.\r\n\r\nSán óndirýshiler men stılısterlerdiń baǵyndyra almaǵyn bir shyńy bar, ol seksýaldy seriktesterdi tartymdy etetin   birden-bir faktor - ıis. Adam, tabıǵatynan feromonder dep atalatyn hımııalyq baılanystardy óndirýge qabiletti,  sol ıis, adamardyń bir-birine degen yntyq bolý sezimderne yqpal jasaıdy. Bul hımııalyq protsess áserden  biz, qandaı da bir sebeptermen ózimizge bir adamdy súıikti ete alamyz jáne, sonymen qatar,  keıbir adamdardy ózimizden sol hımııalyq bólindiniń saldarynan jıerkendirip qoıamyz. \r\n\r\nÓzderiniń bıologııalyq tabıǵaty boıynsha er adamdar árdaıym óziniń uryǵyn qabyldaýǵa qabiletti seriktes tabýǵa tyrysady. Áıelder bul týraly biledi. Jáne de soǵan qaramastan erler bul jaıynda aıta almaıdy nemese tipti oılamaýǵa tyrysady. Erlerdiń oıynsha, áıelder evolıýtsııalyq dárejesinde «erlerdiń jynys múshesiniń kólemi olardyń qaýqarlyǵymen baılanys ornatady dep sanaıdy»  degen oıda.  Eger bul qatelesý shyn bolsa, onda er adamdarda óte kishkentaı penıs bolar edi ǵoı. Ol tek qynaptyń ishine uryqtyń enýin talap etedi emes pe; tipti penıs mólsheri kishkentaı  bolsa da, sperma óz fýnktsııasyn oryndaý úshin  «shapshań» qımyldaıdy emes pe. Negizi úlken erkektiń jnys múshesiniń kóleminen góri, myqty uryq aǵyny mańyzy bolyp tabylady. \r\n\r\nEıakýlıatsııa kezinde shamamen 300 mıllıondaı uryq bólinip, joǵary qaraı, óziniń kózdegen nysany – analyq jasýshaǵa atqylaıdy.  Qynaptan jatyr moıny arqyly jatyr qýysyna qaraı júredi. Falopıev tútikteriniń erekshe shash tárizdi formalarynyń kómegimen jumyrtqanyń jasýshasy ustalyp, tómen qaraı jyljıdy, sol kezde spermatozoıdtar joǵaryǵa qaraı jyljıdy. Qalyń qabyrǵaly jatyr penısti qysyp, bólingen  spermatozoıdty uryqtandyrý úrdisin jalǵastyrý úshin protsessi ári qaraı júrgizedi. Sol ýaqytta uryqtar dittegen jerine damyldaıdy jáne olar analyq jasýshany uryqtandyrýǵa kirisedi. Biraq barlyq uryq birdeı bolmaıdy. Olar basketbolshylarǵa uqsaıdy, mysaly, keıbireýleri dopty sebetke salyp jatqanda basqalary qorshap tejegendeı jáne shabýylshyǵa dopty kóterip, gol soǵýǵa múmkindik týǵyzady, bul jerdegi úrdis te dál soǵan uqsaıdy. Eger bul protsess sátti bolsa, uryqtandyrylǵan  analyq jasýsha keıin ımplanttanatyn jatyr qabyrǵasyna qaraı jyljıdy. Bul protsess júktilik jáne bosaný – bizdiń ómirimizdiń eń keremeti, tuqymnyń jáne evolıýtsııanyń jalǵasy.\r\n\r\nEvolıýtsııalyq turǵydan seks eń mańyzdy evolıýtsııalyq protsessterdiń biri - dıfferentsıaldy kóbeıýdiń qozǵaltqyshyna para-par. Demek, seksýaldyq-evolıýtsııalyq beıimdelýdiń basty maqsaty - anatomııalyq, fızıologııalyq jáne psıhologııalyq bolyp otyr.\r\n\r\nÁıelderdyń jynstyq álemi erkektikine qaraǵanda kúrdeli. Mysaly, áıelder barynsha kontekstektýaldy túrde, seksýaldyq sıgnaldarǵa ońaı nazar aýdarady, olar  aınalasyndaǵy  bolyp jatqan nárselerge nazar aýdarady, bul áıelderdiń jynystyq áýestigi kóp qyrly degndi bildiredi. Sonymen qatar, áıelder erlermen salystyrǵanda jynystyq sıgnaldarmen az baılanysqa da túse alady, erektsııa kezinde er adam jynystyq qozýdy sezinedi jáne sol ýaqytta jynystyq qatynasqa túsý qajettiligin túsinedi. Áıelderde jaǵdaı basqasha. Áıelderde seksýaldyq sıgnaldar eleýsiz qalýy da múmkin, tipti olar jynystyq qatynasqa túsip jatqannyń ózinde, qatynasqa  yntasy  bola bermeıdi. Biraq, er adamdar tek erektsııasyn qanaǵattandyrý úshin ǵana jynystyq qatynasqa túsýi múmkin dep aıtýǵa bolmaıdy, bul tek áıeldiń denesi kúrdeli degen uǵymdy jetkizý úshin salytyrmaly túrde keltirgen mysal.\r\n \r\nQazirgi ýaqytta áıel jynystary týraly, ásirese, jynystyq qyzyǵýshylyǵy týraly óte kóp nárse bilýge bolady, ol qazirgi zamanǵy áıelderdiń úshten biri jynystyq qatynasqa qyzyǵýshylyq tanytpaıtyndyǵy dáleldengen. Sondaı-aq, erli-zaıyptylardaǵy jynystyq nıetiniń úılesimsizdigi qarym-qatynasta ártúrli máselelerge ákelýi múmkin ekenin de este ustaǵan jón.\r\n\r\nMysaly, keıbir erli-zaıyptylar jylyna bes ret jynystyq qatynasta bolýdan baqytty bolýy múmkin, al keıbir juptar ony jıi jasaýǵa daıyn. Naqty problema qarym-qatynasta bir adam, ekinshisine qaraǵanda jynystyq qatynasqa jıi beıim bola bergen kezde týyndaıdy. Jáne bul óte qıyn másele, sebebi erkekter erte, jasóspirim kezinde nemese erte jastaǵy jıyrma jasynda jynystyq ómiriniń shyńyna jetip alady, al áıelderdiki 30-40 jasqa deıin toıattaı qoıamaıdy.\r\n\r\nTaǵy bir aıyrmashylyǵy, er adamdar ár úsh kún saıyn sekske barýǵa beıim, bul ýaqytta joǵary sapaly sháýet qaıten paıda bolsyn. Eger siz sol fakt jaǵynda bolsańyz, áıelderdiń kem degende úshten birinde qumartýdy joǵaltý kezeńi bolyp turady, birese erlerdiń  seksýaldyq dısfýnktsııasynda túsinikssiz jaıttar týyndaıdy,  bul qarym-qatynastyń jetispeýshiligin óteý arqyly ótelýi múmkin. \r\n\r\nSizdiń barlyq tilekterińizdi dereý oryndaýǵa bolatyn osyndaı sıqyrly taıaqsha joq. Tájirıbe, senimdilik, qarym-qatynas jáne aqylǵa qonymdy táýekelder seriktes nıetiniń artýyna kómektesedi. Áıelderdiń sıpattaıtyn eń kóp  máselesi - olar seksýaldyq áýestikti sezinbeıdi, óıtkeni olar ózderin  súıikti sezine almaıdy, sondyqtan seks olar úshin ádettegi úrdis bolyp qala beredi. Ózińiz oılap kórińizshi, kúndelikti tańǵy asta da, túski jáne keshki asta da  bir taǵamdy jeı berseńiz qandaı kúıde bolasyz?  Árıne jalyǵasyz. Siz ózińizdiń jynystyq ómirińizge de sol ustanymnan qaraýyńyz kerek. Endeshe, sál túrlendirińiz. Basqa «taǵamdy» da synap kórińiz. Azdap «tuzdyq» qosyńyz. Seksýaldyq qanaǵat alý úshin qajet nárseni jasaýǵa tyrysyńyz. Bul jańa pozıtsııalardy oılaý kerek degen sóz, úıińizdiń túrli bólmelerinde jynystyq qatynas jasasyp kórińiz nemese jatyn bólmesin qııaldaǵy elementtermen túrlendirińiz. Seksýaldyq áýestikti arttyrýdyń taǵy bir joly - jynystyq qatynasty josparly túrde oryndaý bolyp tabylady. Kóptegen adamdar osyndaı jospardan aýlaq, sebebi seks olar úshin bir ýaqytta bir ýaqytta paıda bolady da, sosyn joq bolatyn nárse. Shyn máninde, josparlaýdyń ózara áseri bolýy múmkin. Sizdiń seriktespen josparlanǵan kezdesýińiz bar ekenin bilý, ony kútý, qııalyńyzdy oıatady jáne qumartý sezimderińizdi arttyrýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\nNegizi zań bar, ol jerde  kim jynystyq qatynasqa túse  alady, nemese túse almaıdy, jáne kimmen túse alady, kimmen túse almaıtyny jaıynda jazylǵan. Ártúrli mádenıetterdiń adamdarynda sekske qyzyǵýshylyq, qundylyq jáne tańdanýdyń túrli sebepteri bar. Ómirdiń seksýaldyq salasy - bul áli de talqylanatyn taqyryp jáne bizdiń oǵan degen nazarymyzdy basqa eshkim buryp ákete almaıtyn qyzyǵýshylyq ol.\r\nEń aldymen, seks eń úlken ómirlik qundylyqtardyń biri - bul sizdiń qarym-qatynasyńyzdyń qazynasy, rýhtyń sergektigi jáne densaýlyqtyń kepili. Biraq jynystyq músheler názik múshe bolyp tabylatyndyǵyn este saqtaǵan jón, olar kóbinese qolaısyzdyqty týdyrýy múmkin qıyndyqtar men\n jynystyq ómirdiń múmkin emestigine ákelýi múmkin, keıbiri, aýrýlar men túrli jaǵdaılarǵa ushyraıdy. Sondyqtan, ish kıimimizdi qalpyna keltirip, jynystyq qatynasqa jáne jaqsy ómir súrýge múmkindik beretin jynystyq fýnktsııaǵa jaýap beretin nárselerdi qarastyryp kóreıik.\r\n\r\n','translator',21,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Úrpiniń (nesep shyǵarý jolynyń) máseleleri','','','qz','s','',0,'',1672,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604320,1574140320,1542604783,'Úrpi (nesep joly) – bul tútikshe, onyń boıymen nesep aǵzadan aǵyp shyǵady. Erkekterde, bul tútikshe uzyn bolady, ol syrtqy jaǵy jynys múshesimen jalǵasady. Erkekterde ol tútiksheden sháýet te shyǵarylady. Al áıelderde úrpi  qysqa bolady, jáne ol jatyrdyń ústinde ornalasqan . Úrpi máseleleri aǵza qartaıǵanda, túrli aýrýlarǵa tap bolǵanda nemese jaraqat alǵanda mazalaıdy.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nÚrpi (nesep joly) – bul tútikshe, onyń boıymen nesep aǵzadan aǵyp shyǵady. Erkekterde, bul tútikshe uzyn bolady, ol syrtqy jaǵy jynys múshesimen jalǵasady. Erkekterde ol tútiksheden sháýet te shyǵarylady. Al áıelderde úrpi  qysqa bolady, jáne ol jatyrdyń ústinde ornalasqan . Úrpi máseleleri aǵza qartaıǵanda, túrli aýrýlarǵa tap bolǵanda nemese jaraqat alǵanda mazalaıdy. Úrpi mynadaı máselelermen mazalaýy múmkin:\r\n•	Úrpiniń tarylýy – úrpiniń tesigi tarylady;\r\n•	Úrpiniń qabynyp aýrýy – nesepshyǵarǵysh joldyń qabynýy, keıde ol ınfektsııadan paıda boldy;\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"410\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Áıeldiń nesep-jynystyq júıesi\'\'\r\n   {img type=\"fileId\" fileId=\"412\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n__Erkektiń nesep-jynystyq júıesi__\r\nÁıel men erkektiń nesep-jynystyq júıesi úrpiniń uzyn-qysqalyǵymen ajyratylady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nÚrpiniń máselesi týyndaǵanda, ol aýyrady nemese nesep shyǵarý qıyndap ketedi. Sondaı-aq úrpiden qan aǵýy múmkin nemese nesepshyǵarý jolynan bólindi shyǵady. \r\n{ANAME()}3{ANAME} \r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDárigerler úrpiniń týyndaǵan máselesin túrli tekserýlerdiń kómegimen anyqtaıdy. Olar: nesep taldaýy, rentgen, tsıstoskoptyń kómegimen nesepshyǵarý jolyn tekserý.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdeý, úrpi máselesiniń neden týyndaǵanyna baılanysty júrgiziledi. Ol dári qabyldaýmen jazylýy múmkin, nemese aýyr jaǵdaıda ota jazalýy da yqtımal. \r\n\r\n__Tegter:__ \r\nNesep shyǵarý joldarynyń aýrýy\r\n\r\n','student_k',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Shankr (qatty shankr)','','','qz','s','',0,'',359,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604800,1574140800,1542604937,'Qatty shankr – bul kishkentaı, asa qatty aýyrmaıtyn ashyq oıyq jara, jynystyq músheniń terisinde, aýyz qýysynda, tik ishek nemese ash ishekte merez kezinde kezdesedi.','Qatty shankr – bul kishkentaı, asa qatty aýyrmaıtyn ashyq oıyq jara, jynystyq músheniń terisinde, aýyz qýysynda, tik ishek nemese ash ishekte merez kezinde kezdesedi.\r\n\r\nMerez (sıfılıs) jaıynda tolyq aqparat alý úshin myna siltemeni basyńyz: https://www.zdrav.kz/kk/azbuka/merez:\r\n\r\n__Tegter: __\r\nShankr (qatty shankr), \r\nsıfılıs, \r\njynys múshedegi kishkentaı oıyq jara\r\n','student_k',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Júktilik kezinde qandaı jaǵdaılar oryn alady','','','qz','s','',0,'',35718,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604860,1574140860,1542607100,'Uryqtaný kezinde embrıon jatyrdyń ishki qabyrǵasyna jabysady jáne ol jerde kólemi aqyryndap úlkeıip,  damý protsessin bastaıdy. Akýsherlik-gınekologııada uryqtyń naqty ýaqytyn anyqtaý qıyn, sondyqtan  embıronnyń jasyn bilý úshin  sońǵy etekkir kelgen kúnnen bastap, uryq bolyp qalyptasqan alǵashqy kúndi esepteý arqyly tujyrymdama jasalynady. Júktilik ýaqytyn «gestantsıondy kezeń» dep atalatyn jolmen esepteıdi. Etekkirlik tsıkldiń alǵashqy 10 kúni «analyq jasýshanyń jetilýi» (ovulytsiy ) dep atalady.  Bul ýaqytta analyq jasýsha analyq bezden fallopıev tútigi boıymen jiberiledi, ol jerde  atalyq jasýshamen (erkektiń sháýetiniń quramynda bolatyn uryqtanatyn jasýsha) toǵysady, sodan uryq paıda bolady, ony uryqtaný dep ataıdy.  Uryqtaný kezinde atalyq jasýsha analyq jasýshamen shaǵylysyp uryqtyq tuqym túzedi, ony uryqtanǵan jasýsha (zigota) dep ataıdy. Bul kezde ata-analyq (jumyrtqa) jáne ákesiniń (uryqtyń) genetıkalyq materıaldyń (hromosomalardyń) birigedi: uryqtyń genetıkalyq materıaly, ol ana men ákesiniń birdeı hromosomalary bolyp tabylady. Sonymen qatar, zıgota ary qaraı eki kletkaǵa bólinedi, sodan keıin tórt, segiz, on alty jáne t.b. jasýshalarǵa bólip otyrady.\r\n','Uryqtaný jáne júktiliktiń alǵashqy kúni\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"413\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nUryqtaný kezinde embrıon jatyrdyń ishki qabyrǵasyna jabysady jáne ol jerde kólemi aqyryndap úlkeıip,  damý protsessin bastaıdy. Akýsherlik-gınekologııada uryqtyń naqty ýaqytyn anyqtaý qıyn, sondyqtan  embıronnyń jasyn bilý úshin  sońǵy etekkir kelgen kúnnen bastap, uryq bolyp qalyptasqan alǵashqy kúndi esepteý arqyly tujyrymdama jasalynady. Júktilik ýaqytyn «gestantsıondy kezeń» dep atalatyn jolmen esepteıdi. Etekkirlik tsıkldiń alǵashqy 10 kúni «analyq jasýshanyń jetilýi» (ovulytsiy ) dep atalady.  Bul ýaqytta analyq jasýsha analyq bezden fallopıev tútigi boıymen jiberiledi, ol jerde  atalyq jasýshamen (erkektiń sháýetiniń quramynda bolatyn uryqtanatyn jasýsha) toǵysady, sodan uryq paıda bolady, ony uryqtaný dep ataıdy.  Uryqtaný kezinde atalyq jasýsha analyq jasýshamen shaǵylysyp uryqtyq tuqym túzedi, ony uryqtanǵan jasýsha (zigota) dep ataıdy. Bul kezde ata-analyq (jumyrtqa) jáne ákesiniń (uryqtyń) genetıkalyq materıaldyń (hromosomalardyń) birigedi: uryqtyń genetıkalyq materıaly, ol ana men ákesiniń birdeı hromosomalary bolyp tabylady. Sonymen qatar, zıgota ary qaraı eki kletkaǵa bólinedi, sodan keıin tórt, segiz, on alty jáne t.b. jasýshalarǵa bólip otyrady.\r\n\r\n__Júktiliktiń ekinshi jáne úshinshi aptalary__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"414\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAnalyq jasýsha uryqtaný úshin fallopııalyq tútikter boıymen spermatozoıdpen kezdesý úshin   qajetti mólsherde jyljıdy, jáne atalyq jassýshamen shaǵylysyp uryqtanady. Jynystyq qatynas kezinde shyǵarylǵan spermatozoıdtar shamamen 20 mıllıonǵa jýyq bolady. Analyq jasýsha uryqtaný úshin 10 myń spermatozoıdpen qorshalýy kerek. Degenmen, olardyń bireýi analyq jasýshasymen tabysyp, ekeýi qosylyp  uryqtanady.  Uryqtaný kezinde, analyq jasýshanyń syrtqy qabyǵy (membranasy) basqa spermatozoıdtardy ótkizbeıtin qabiletke enedi.\r\n\r\nJumyrtqa jasýshasyna engen uryq jasýshasy, negizinen, genetıkalyq materıaldy biriktirýge baǵyttalǵan eleýli ózgeristerdi týdyrady, nátıjesinde ana men ákeniń hromosomalary retinde usynylǵan 46 hromosomanyń tolyq jıyntyǵyn qalyptastyrady. Osyndaı jolmen alynatyn genetıkalyq materıal  bolashaq jeke tulǵanyń kóziniń túsin, terisin, shashyn, psıhologııalyq sıpattamasyn jáne t.b. sııaqty negizgi jeke qasıetterin qamtamasyz etedi. Atalyq jáne analyq jasýshalardyń birigý protsesi  -  uryqtanǵan jasýsha (zıgotanyń) qalyptasýymen aıaqtalady, óz kezeginde zıgota – ary qaraı kóp jasýshaly aǵza túzýge beıimdi jasýsha bolyp tabylady. \r\n\r\n===\'\'Osynyń bári jatyrda bolyp jatady.\'\'===\r\n\r\n__Júktiliktiń tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"415\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nZıgota uryqtanǵannan keıin 30 saǵat ishinde eki jasýshaǵa bólinedi, sodan keıin 40 saǵat ishinde tórt jasýshaǵa jáne 3 kún ishinde 12-den 16 saǵatqa deıin bóliný protsessteri júrip jatady. Zıgota bólingen saıyn, fallopıevtik tútik jatyrǵa qaraı jyljyıdy. Bul fallopıevtik tútiksheniń bulshyqetteriniń demeýimen oryndalady. Uryqtanǵannan keıin shamamen 72 saǵattan ótkende,  blastotsıst dep atalatyn bolashaq uryq jatyrǵa túsedi. Munda uryqtyń bolashaq músheleri qalyptasady.  Budan keıin arnaıy gormondar jatyrdyń ústińgi jaǵynan ózgerister týdyrady,  ony jumsaq ári ótkizgish etedi. Bul blastotsıstiń jatyr qabyrǵasyna kirýine jáne qorektik materıaldy bolashaq uryqqa jetkizetin qan tamyrlaryna qosylýyna múmkindik beredi. Osy protsesti jeńildetý úshin, jatyrdyń quramynda horıon dep atalatyn arnaıy túzilim paıda bolady, onyń mindeti, bolashaq uryqty aldaǵy 9 aı boıy týylǵanǵa deıin mańyzdy qorektik zattarmen qamtamasyz etý bolyp tabylady.\r\n\r\n__Júktiliktiń besinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"416\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJatyrdyń qabyrǵasyna tyǵyz baılanǵannan keıin, blastotsıst kólemin ulǵaıtyp, birtindep embrıonǵa aınalady. Aldaǵy birneshe kúnde blastotsıst kún saıyn kólemin eki eselenedi jáne birte-birte embrıonǵa jáne balanyń joldasyna bólinedi - bul náreste týǵanǵa deıin onyń qasynda bolatyn ýaqytsha múshe «balanyń joldasy» dep atalady.\r\n\r\nEmbrıon damýy kezinde úsh qabatqa bólinedi, olardyń árqaısysynan ár túrli músheler paıda bolady. Ishki qabat ókpe, qýyq, asqazan jáne t.b. sııaqty múshelerdińń damýyn qamtamasyz etedi. Ortańǵy qabat júrekke, jynys múshelerine, súıekterge, bulshyqetke aınalady. Sońynda, syrtqy qabattan teri, júıke júıesi paıda bolady. Embrıon aıaqtalǵannan keıin biraz dóńgelektengen ólshemderdi birshama keńeıtedi, keıinnen uryqtyń basyna aınalady. Bul jaǵdaıda mıdyń oń jáne sol jaq jarty bólikterge bólinetin shaǵyn jartyshary kórinedi.\r\n\r\n__Júktiliktiń altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"417\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy satydaǵy embrıon burshaq kólemindeı bolady jáne shamamen bir mıllıon kletkalardan turady, olar bólinip, kúrdeli músheler men tinderge aınalady. Platsentanyń (bala joldasy) jetilýine qaraı, embrıon horıon arqyly kelip jatqan qorektik zattarǵa táýeldi bolyp turady. Horıonnyń ishinde kishkentaı araldar paıda bolady, olardan keıin qan kletkalary jáne qan tamyrlary paıda bolady. Sonymen birge, bastapqyda tek eki kamerasy bar júrek qalyptasady. Uryqtanǵannan keıin 21 kún ótken soń mundaı júrek soǵa bastaıdy. Osylaısha, birinshi múshe jumysyn isteı bastaıdy. Sonymen birge júıke júıesi, kóz, qulaq jáne basqa da kóptegen músheler qurylady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"418\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde embrıon baqashabaqqa uqsap qalady, birneshe ret buralǵan quıryqty útir tárizdes keıipke enedi, ózi túzilgen júıkelik tútikti jalǵaýlarǵa uqsap qalady. \r\n\r\nMı men júrektiń damýy basqa organdardyń damýynan áldeqaıda joǵary. Bul kezeńde bul organdar embrıon aǵzasynyń jartysyn alady. Uryqtanǵannan keıingi 28-shi kúni embrıonnyń júregi damyǵan syzbalardy ıgere bastaıdy jáne eresekter sııaqty tórt kamerany qamtıdy. Bolashaq joǵarǵy jáne tómengi aıaǵyndaǵy rýdıment paıda bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"419\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúrek pen qan tamyrlarynyń damýy uryqtyń damýyna birshama jetedi, óıtkeni olar barlyq basqa múshelerdiń damýyn yntalandyrady. 6-shi aptada júrektiń soǵysyn anyqtaı alasyz. Osy ýaqytqa deıin adam embrıony tyshqandardyń, qustardyń nemese ıtterdiń embrıondarynan onsha erekshelenbeıdi. Alaıda keıinnen eleýli aıyrmashylyqtar paıda bola bastaıdy. Kishkentaı ólshemderi (shamamen 10-14 mm) jáne ádettegi qystyrǵyshtan salmaǵy sál asyp turady, embrıon adamdyq erekshelikterge ıe bola bastaıdy. Jyndar men qabaqtar paıda bolady. Qulaq ishke jáne syrtqa qaraı damıdy. Kózder bolashaqta kórýdi qamtamasyz etetin optıkalyq júıke men tordyń qalyptasýymen tús satyp ala bastaıdy.\r\n\r\nBul kezeńde embrıon birte-birte túziledi; sonymen qatar magnıttik, moıyn jáne súıek tinderi paıda bolady. Qaldyq jaǵy tómendeı bastaıdy, saýsaqtar men aıaqtar, qoldar men aıaqtar paıda bolady.\r\n\r\n__ Júktiliktiń  toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"420\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n17 - 22 sm ólshemdi (júzimniń kólemindeı) embrıon adam keıpine aýysa bastaıdy. Aıaq pen qoldyń saýsaqtaryn ajyratýǵa bolady, tizeler men shyntaqtardyń arasynda da aıyrmashylyq bilinedi. Aıaqtardyń mólsheri artyp kele jatqanda, quıryq birtindep joǵalady. Embrıon  kishkentaı  bolǵanyna qaramastan, aıaq-qoldaryn qozǵalta bastaıdy. \r\n\r\nIshki jaǵynda mańyzdy ózgerister bolyp jatady: embrıonda barlyq ishki músheler paıda bola bastaıdy (tolyq  damymasa da), sondaı-aq bulshyqetter de tabylýy múmkin. Bul barlyq dene arqyly ótetin kórinetin júıke talshyqtary kózge kórine bastaıdy. Sonymen qatar, jynystyq belgiler damıdy, qan tamyrlar arqyly aınala bastaıdy, qorektik zattar men ottegimen qamtamasyz etiledi, qajetsiz zattar - metabolızm ónimderi shyǵarylady. Ókpeler týylǵanǵa deıin jumys istemeıdi, biraq embrıonǵa jáne uryqqa qorektik zattar men otteginiń berilýi kindik saqınasymen qamtamasyz etiledi, ol árıne anaǵa tolyǵymen baılanysty.\r\n \r\n__Júktiliktiń onynshy aptasy__\r\n\r\nBul embrıon úshin óte mańyzdy apta, óıtkeni osy aptanyń sońynda embrıon uryqqa aınalady. Degenmen kólemi men salmaǵy óte az (28 - 20 mm jáne 9 gramm) bolsa da, bul kezeń embrıonnyń qarqyndy ósýi men damýymen sıpattalady. Onyń  syrtqy keıpiniń,  teńiz janýarlaryna uqsastyǵy joǵala bastaıdy: quıryq bóligi joǵalyp ketedi, al saýsaqtar men aıaqtar ózderiniń qalypty formalarynda damı bastaıdy. Kózder bastyń jıek jaǵynan ortasyna qaraı jyljıdy. Bul rette, olar názik kebýdi qorǵaıtyn terige (bolashaq qabaqshalar) ishinara jabylady. Joǵarǵy erni qalyptasa bastaıdy, al syrtqy qulaq qalypty\n formamen damı  beredi.\r\n\r\nSonymen qatar ishki organdar da damıdy. Júrek pen qan tamyrlary ádettegi nysandaryn, dıafragmalyq formalaryn túzedi, ókpe bólikterge bólinedi, keýde qýysynan ishki qýysyna deıin sozylatyn ishek paıda bolady.\r\n\r\nJúktiliktiń on birinshi aptasy\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"421\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n11-shi aptada uryq mólsheri 3,4-ten 5 sm-ge deıin ósedi. Onda júrek-tamyr, asqorytý jáne tynys alý sııaqty barlyq negizgi organdar men júıeler bar. Organdar qur damı bermeıdi; olardyń is-áreketin úılestirý mańyzdy, óıtkeni týǵannan keıin náreste dem alýdy, qan tamyrlary arqyly ózdiginen tamaqtanýdy jáne qanǵa aınaldyrýdy júzege asyrady. Aldaǵy 7 aıda óte úlken ózgerister oryn alady: salmaq 1000 esege deıin artady, al 3 aptada (9-dan 12 jasqa deıin) uryqtyń kólemi eki ese artady.\r\n\r\nEń tańǵalarlyq ózgerister syrtqy kelbetke baılanysty: uryq adamǵa uqsaı bastaıdy. Bastyń ólshemderi deneniń basqa bólikterimen salystyrǵanda úlkendeý bolady; sonymen birge moıyn paıda bolady. Teri qalyńdaıdy jáne móldir bolady; kishkene shashtyń follıkýldary paıda bolady, sondaı-aq qol men aıaqtyń tyrnaqtary paıda bolady.\r\n \r\n__Júktiliktiń on ekinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"422\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n12-shi aptada belgili bir fýnktsııalardy oryndaı alatyn birqatar organdar damıdy. Metabolızmdi retteıtin Qalqansha bezi jumys isteı bastaıdy. Sondaı-aq, eki asqazan bezi jumys isteı bastaıdy – as qorytý fermentterin jasaıtyn uıqy bezi, jáne asqazan ishek jolyn retteıtin bez baýyr.  Uryqtyń uzyndyǵy shamamen 6 sm (lımonnyń mólsheri), al salmaǵy shamamen 14 gramm. bolady. Sonymen qatar, baýyr uryq salmaǵynyń shamamen 10 paıyzyn alady. Baýyrmen birge kókbaýyr qan jasýshalaryn óndiredi.\r\n\r\nJúıke talshyqtary bulshyqet tinimen ózara árekettesý qabiletine ıe bolǵandyqtan, bulshyqetter mıdan shyqqan júıke sıgnaldaryna jaýap bere bastaıdy jáne uryq qozǵala bastaıdy -  tebedi, tizesin búgedi, judyryqtaryn jumyp, ashady. Sondaı-aq, uryq bet álpetin ózgerte alady - qyrtystyrý, kerekdi, erinderin jymqyrady. Alaıda, munyń bári qandaı da bir maqsattardy kózdemeıdi jáne yntalandyrý men jaýap arasyndaǵy baılanys joq.\r\n\r\nOsy satyda dáriger ýltradybystyq sıgnaldyń kómegimen júktiliktiń damýyn baǵalaı alady jáne  júrek soǵysyn tekseredi jyldamdyq mınýtyna shamamen mınýtyna 160 bıt  uryqtyń júrek soǵysyn tyńdaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\n__Júktiliktiń on úshinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"423\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy aptada bolashaq balanyń as qorytý júıesi - baýyr, asqazan, uıqy bezi jáne ishek sııaqty músheler belsendi damıdy; Uryq amnıotıkalyq suıyqtyqta júzip júredi; osy kezde kindik arqyly oǵan ottegi jiberiledi jáne zat almasý qoregi engiziledi. \r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń erni men murny tolyǵymen qalyptasady. Sonymen qatar, jaqtary tyǵyzyraq bolady, al bolashaqta tister paıda bolady. Sondaı-aq, keýdede ornalasqan dybys baılamdary paıda boldy. Degenmen, olar bala dúnıege kelgenshe jáne aýanyń ókpesine kirgenshe iske qosylmaıdy jáne ol dybys shyǵara alady. Syrtqy jynys músheleri jetkilikti túrde ajyratylady, ol balanyń ul nemese qyz ekenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. \r\n\r\n__Júktiliktiń on tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"424\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeń júktiliktiń birinshi úshaılyǵynyń aıaqtalýyn bildiredi. Uryq mólsheri shamamen 9 sm, al salmaǵy - 43 gramm.\r\n\r\n14-shi aptada uryqtyń qarqyndy damýy baıqalady. Birinshi shash paıda bolady. Balanyń joldasy damyǵan pishinderdi qabyldaıdy jáne qajet emes metabolızm ónimderin alyp tastaǵanda, mańyzdy nárli nárli uryqtardy qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, platsenta uryqtyń ósýi úshin estrogen jáne progesteron sııaqty mańyzdy gormondar shyǵarady. Balanyń joldasy da uryqty ananyń ımmýndyq júıesinen qorǵaıdy, sebebi ol uryqty bóten zat eken dep tanyp, ony joıyp jiberýi múmkin.\r\n\r\n__Júktiliktiń on besinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"425\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul apta júktiliktiń ekinshi úshaılyǵynyń basyn belgileıdi. Bul ártúrli bet álpetine baılanysty uryqtyń jeke qasıetteriniń keıbir qasıetterin kórsete bastaıtyndyǵymen sıpattalady. Ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, 15-shi aptada uryq kúlimdep, saýsaǵyn da sora alady. Uryq mıy ózine tán qurylymǵa ıe bolady jáne kólemi aıtarlyqtaı artady.\r\n\r\nUryq  kóp adamǵa uqsaı astaıdy: kózder betiniń ortasyna, al bastyń qyry bólikterine qaraı jalǵasady. Moıyn birkelki ári kúshti bolady, sondyqtan uryq basyn burady. Jalpy alǵanda, uryq kóbinese amnıotıkalyq suıyqtyqta qozǵalady, biraq anasy mundaı qozǵalystardy sırek sezinedi.\r\n\r\n__Júktiliktiń on altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"426\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 12 sm, salmaǵy shamamen 11 gramm, al súıekter tez damı bastaıdy, biraq olardyń kóbisi qosylmaıdy. Súıekter uzaryp, qataıa túsedi, sondyqtan sábı týylǵan sátte onyń denesi qalypty bolady. Alaıda, búkil súıek júıesi men baılamdar mehanızmi jáne shemirshek tetikteri damýy úshin  birneshe apta kerek, sebebi bala gimen osylardyń kómeúılesimdi túrde jyljyp, múshelerin qoldanyp, qalaýynsha júre alady.\r\n\r\n16-shy aptada uryqtyń qozǵalysy (mysaly, tebý, jıyrylý) barynsha  úılesimdi túrde júzege asady. Degenmen, ananyń osy qozǵalystardyń barlyǵyn  tolyq sezinýi úshin áli de ýaqyt kerek. Uryq kózeri jabyq tursa da, ishindezi aqarashyqtaryn qozǵalta bastaıdy. Bul aptadaǵy eleýli ózgeris, uryq bir zatty ustaı alatyndaı qabiletke ıe bolady, bul endi naǵyz adamǵa tán qasıet.\r\n\r\n__ Júktiliktiń on jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"427\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nMaıly tin teri astyna jınala bastaıdy. Bul damý protsessi balanyń týylǵannan keıin jylýmen jáne qajetti energııamen qamtamassyz etilýi úshin qajet.  Sondaı-aq bara jetkilikti kólemde ósedi, anasy ishtegi náresteniń tepkenin, tizesimen qozǵalǵanyn seze bastaıdy.   Bul kezeńde uryq dámdi ajyrata bataıdy, mysaly, tuzdy, ashy jáne tátti dámderi ajyrata alady. Tamaǵy týraly aıtatyn bolsaq, uryq osy ýaqytytarynda – mekonı dep atalatyn, as qortylǵan kezde ishekke jınalatyn qoıý-jasyl massany bóle bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń on segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"428\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul ýaqyttaǵy uryqtyń uzyndyǵy 14 sm jáne salmaǵy shamamen 200 gramm. bolady. Bul kezde deneniń basqa bólikterimen salystyrǵanda bastyń ósýin baıaýlaıdy. Osy sátten bastap, keýdesi, aıaqtary  jáne az mólsherde qoldary  óse bastaıdy. Kindik te uzaryp, jýara túsedi, sebebi ol uryqtyń jyldam jetilýi úshin qajetti qorektik zattardy jetkilikti mólsherin qamtamasyz etý kerek. Tıisinshe, jatyrdyń ishindegi keńistik barǵan saıyn shektele túsedi. Demek, uryq burynǵydaı erkin qozǵala almaıdy jáne qalypty ishki múshelerdiń ornalasýyna ıe bola bastaıdy.\r\n\r\nAýdıojúıe fýnktsııalary damyp kele jatqanda, uryq qorshaǵan ortany jaqsy biledi jáne sezinedi. Mıdan qulaqtyń ishine deıin ótetin nervter uryqqa anasynyń júrek soǵýyn estýine múmkindik beredi, tipti syrttan da qatty dybys shyqsa onyda estıtin múmkindigi bolady. Kóz torlary  jaryqqa sezimtal bola bastaıdy. Ár adamda biregeı bolyp tabylatyn saýsaq izderi qalyptasady. Tipti tolyqtaı uqsas bolyp keletin egizderdiń de saýsaq izderi ár túrli bolady eken.\r\n\r\n__Júktiliktiń on toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"429\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n19-shy aptada uryqtyń uzyndyǵy 15 sm, salmaǵy 255 gramm bolady. Moıyn jáne arqa bulshyqetteri basty ustap turý úshin jetkilikti túrde damıdy. Sonymen birge omyrtqa, keýde jáne ıyq súıekteri kúsheıedi. Uryqtyń terisi juqa jáne qyrtysty bolyp keledi. Onyń túsi qyzyl bolady, sebebi onyń astynan qan tamyrlary kórinip turady.\r\n\r\nUryq áıel jynysty bolsa, onyń reprodýktıvti múshelerin damıdy - fallopııalyq tútiksheler, jatyr jáne qynap paıda bola bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrmasynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"430\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJıyrmasynshy aptada júktiliktiń birinshi jartysy aıaqtalady. Uryqtyń kólemi 16 sm-den asady, salmaǵy shamamen 32 gramm bolady. Bul kezeńde  uryqtyń qozǵalysyn anasyna jıi seziledi. Sonymen qatar, uryqtyń qozǵalysyn ýltradybystyq tekserý kezinde baıqaýǵa bolady. Uryq teri  balaýyz túrindegi massamen jabylyp turdy, ol názik ári juqa bolady, terini amnıotıkalyq suıyqtyqtan qorǵaıdy. Sonymen qatar, mundaı jabyndy bosaný kezinde jatyr arnalarynan náserteniń ótýine yńǵaıly bolady. Bul satyda balanyń joldasy jetkilikti dárejede qalyńdaıdyi. Uryq damyǵan saıyn, júkti áıel ókpedegi, asqazandaǵy, búırektegi jáne qaýyqtaǵy qysymdy kóbirek sezine bastaıdy. Sonymen qatar, ananyń qarny da kádimgideı úlkeıip qalady, jáne  áıel, aralyqta jıi entigip qalady. \r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma birinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"431\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúktiliktiń 21-shi aptasyna uryqtyń uzyndyǵy 17 santımetrge jetedi, salmaǵy shamamen 380 gramm bolady. Ol barynsha qımyldaǵysh keledi;  bul qozǵalystar, tynys alý jáne júrek soǵý tsıkli bolyp tabylady, ıaǵnı uryqta belgili bir rejım qalyptasady, keıbir ýaqytta uıyqtaıdy, al keıbir ýaqytta sergektenip ketedi. Ókinishke qaraı, bul tsıkldar árdaıym ananyń tsıklderimen sáıkes kelmeıdi: uryq keıde túngi ýaqyttarda anasy uıyqtap jatqany kezde belsendi túrde qozǵalysty bastaıdy.\r\n\r\nOsy  ýaqytta keıbir mańyzdy oqıǵalar da oryn alady, atap aıtqanda, uryqtyń jutyný qabileti oıanady, ol arqyly uryq glıýkozany  jáne amnıotıkalyq suıyqtyqty sýdy paıdalanady. Alaıda negizgi qorektik zattar balanyń joldasy arqyly kelip turady. Baýyr men kókbaýyr qan jasýshalarynyń negizgi jetkizýshisi bolyp qalsa da, uryq súıegi birtindep qan túzilý fýnktsııasyn qabyldaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma ekinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"432\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy ýaqytta  uryqtyń aıaq-qoldary dene úshin barynsha proportsıonaldy bolyp keledi - uryq kishkentaı bala keıpine uqsaı bastaıdy. Júktiliktiń 22-shi aptasyna uryqtyń\n uzyndyǵy 19 sm, al salmaǵy - 460 gramm bolady. Júktiliktiń ortasynda balanyń salmaǵy náresteniń salmaǵynan 7 - 8 ese az bolady, ıaǵnı  bala týylǵanǵa deıin áli aıtarlyqtaı ósip,  damýy kerek.\r\n\r\nUryq er bala bolsa, qursaq qýysynyń astyńǵy jaǵynan umasynan jumyrtqa paıda bola bastaıdy. Al, uryq qyz bala bolsa,   jatyr men analyq bezderindn jetilmegen jumyrtqalar tolyqtyrylady, qynap qalyptasa bastaıdy. Uryq terisiniń ústińgi beti juqa pýshkamen jabylǵan, ol qorǵanysh silti maıyn ustaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\nOsy ýaqytta uryq yrǵaq pen áýenge nazar aýdara bastaıdy, jáne osy kezde uryqpen sóılesýge de bolady. Bala týǵannan keıin, ishtegi kezeńde estigen ánder men áýenderin ıgere bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma úshinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"433\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n23-shi aptada uryq salmaǵyn aýyrlatady (70 gramnan astam) bolady. Aldaǵy 5 apta - qarqyndy ósý kezeńi. Osy ýaqytta mı shuńqyrlary túzilýi múmkin. Sondaı-aq mıdyń basqa da qurylymdary: emotsııany, ashtyq sezimderin, jynystyq áýesik sııaqty jaıttardy ıgeretin bólimder damı bastaıdy, ınstınk men ımpýlstardy qamtıtyn mı bólikteri iske qosylady. Osy ýaqytta shamamen balanyń set etkishtigi, uıyqtap jatyp shalt qımylaýy, ıaǵnı úlkender sekildi tús kórip, soǵan baılanysty qımyldar jasaýy sekildr jaıttar paıda bola bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"434\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 20 sm, salmaǵy - 630 gramm bolady; júrek-tamyrlyq júıesi belsendi bamıdy, ásirese ókpeniń qantamyrlary tez jetiledi. Teri áli de tússiz keıpinen ózgermeıdi jáne onyń astyńǵy jaǵynan qan tamyrlar kórinip turady. Kózder de damyp, qol refleksteri paıda bolady.\r\n\r\n24 apta kezinde,  ókpeniń ishki jaǵdaıda ózdiginen tynys alýyna belsendi daıyndyq júrip jatady. Ókpe kóbinese sýrfaktant dep atalatyn zat bólýdi bastaıdy, bul zat tynys alýdy qamtamasssyz etetin, ókpeniń mıkroskopııalyq qýysynda – alveol qabyrǵalarynyń bólinýine yqpal etedi. Aıtpaqshy, osy kezeńde, merziminen buryn týylǵan sábıler úshin, zamanaýı ádisterdiń arqasynda ómir súrýine qandaıda bir múmkindik bar, mysaly raenımatsııada sýrfaktantty qoldaný arqyly jańa týylǵan náresteniń ómirin aman alyp qalyp jatqan jaıttar bar qazirgi tańda. \r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma besinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"435\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń negizgi bólikteri jetkilikti túrde qalyptasady. Atap aıtqanda, qoldary kishkentaı bolsa da, adamdiki keıpine kelip qalady. Degenmen, qoldyń qozǵalysy nervterdiń mıymen baılanystylyǵy áli de damymaǵanyna baılanysty jetkilikti túrde úılespegen.\r\n\r\nJúktiliktiń 25-shi aptasynda mı belsendi damıdy, atap aıtqanda onyń ishinde sanaly fýnktsııalar, emotsııalar, josparlaý, sebep-saldarlyq problemalardy sheshýge baǵyttalǵan qabileter damı bastaıdy. Mıdyń damýy barysynda birqatar qyrtystarda kóbıedi, ol qyrtystar júıke jasýshalary men júıke talshyqtary arasyndaǵy ózara árekettesýdi qamtamasyz etedi, soǵan baılanysty mı qyrtysynyń jalpy aımaǵy keńeıedi. Nátıjesinde, bolashaq bala syrtqy sıgnaldarǵa, atap aıtqanda, ártúrli dybystarǵa laıyqty jaýap beredi. Uryq joǵary shýyldyń saldarynan tebe bastaıdy. Sondaı-aq ýltradybystyq zertteýde uryqtyń kishkentaı saýsaqtaryn qulaǵyna qalaı tyǵyndaıtynyn baıqaýǵa bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"436\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy satydaǵy uryqtyń kólemi uzyndyǵy 23 sm, salmaǵy - 820 gramm. Bolashaq náreste syrtqy dybystardy estıdi, sondaı-aq dám sezinip, túrli ıisterdi tanıdy. Ǵylymı zertteýler kórsetýi boıynsha, eger amnıottyq suıyqtyqqa azdaǵan qant qosylsa, bul suıyqtyqty uryq kóbirek  jutyp alýǵa tyrysady. Al, ashy keıbir ashy dámi bar zttar amnıottyu suıyqtyqqa aralasa, uryq ol kezle suıyqtyqty kerissinshe az mólsherde qabyldaıdy. Sol úshin anasynyń,   sarymsaq sııaqty amnıottyq suıyqtyqtan jaǵymsyz ıis shyǵaratyn  zattardy qoldanbaı-aq qoıý kerek 26-shy aptada buryn tyǵyz jabylǵan uryqtyń qabaqshalary endi ashyla alady jáne bolashaq náreste qorshaǵan keńistikti teksere alady.\r\n\r\nÁli tolyq óspegenine qaramastan, balanyń ókpesi tolyqqandy jetilip úlgeredi. Alveoldar anyqtalady , ol ókpeni quraıtyn mıkroskopııalyq qylshyq, onyń qyzmeti, bala týylǵannan keıin ottegi úshin, kómirtegi dıoksıdin almastyrý bolyp tabylady.\r\nBolashaq balanyń terisi túgeldeı derlik qyrtystanyp ketedi, keıin onyń ishine maı tola bastaıdy. Mıy osy kezeńde belsendi damı beredi jáne uryqtyń keıin tutynatyn barlyq energııasynyń shamamen 50% -na jýyǵyn osy ýaqytta paıdalanady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"437\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n27-shi aptada júktiliktiń ekinshi semestri aıaqtalady, sondaı-aq ósýi men damýy qarqyndy bola túsedi.  Osy satyda uryqtyń kólemi 12 aptalyǵyna qaraǵanda 3 ese úlken bolady. Uryqtyń súıekteri jetkilikti túrde qataıady, biraq, bir-birimen tolyq baılanysyp úlgermeıdi, sebebi bul ýaqytta sińirler men baılamdar jetkilikti túrde  damymaıdy. Degenmen, uryqtyń súıek-bulshyqetteriniń  jatyr ishine belsendi qozǵalýyna múmkindik bar.\r\n\r\nBulshyqetterdiń ıgerilýi uryqtyń saýsaqty sora alýyna jetedi, sondyqtan buǵan asa qatty alańdaýdyń qajeti shamaly. óıtkeni bul refleksııa týylǵanda jáne emshek emize bastaǵanda bolashaq náreste úshin mańyzdy bolyp tabylady, budan jaq jáne bet bulshyqetteri damıdy, jattyǵady. Bul kezeńde bakterııalar men vırýstardan qorǵaýǵa arnalǵan jeńil jáne ımmýndyq júıeniń damýy jalǵasa beredi.\r\n \r\n__Júktiliktiń jıyrma segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"438\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúktiliktiń úshinshi úshaılyǵy bastalady jáne siz keıbir jeńildetý joldarymen tynys ala alasyz. Óıtkeni, júktiliktiń 28-shi aptasynda dúnıege kelgen sábıler keıingi fızıkalyq jáne nevrologııalyq asqynýlarsyz ómir súrýdiń 90% derlik múmkindigine ıe. Bul kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 25 sm, al salmaǵy - shamamen 1000 gramm bolady.\r\n\r\nUryqtyń kózderi jetkilikti damıdy; olarda nerv kletkalarynyń jınalatyn torlary bolady, olardy -  kórý taıaqshalary jáne qutysha dep ataıdy. Kórý taıaqshalary, álsiz jaryqta  kórýdi, kolbochkalar tústi ajyratýdy qamtamassyz etedi. Osylaısha, bolashaq náreste osy keziniń  ózinde, ananyń qursaǵynda, jatryq túspeıtin bolsa da, sábı tústi aıyryp, túrli jaryqtyń áserin sezinedi. \r\n\r\nEń qyzyǵy, uryqtyń kózderi qońyr nemese kók bolady. Alaıda, kózdiń túsi (ásirese kók) týylǵannan keıingi ózgeristerge beıim keledi, óıtkeni kózdiń pıgmentatsııasy syrtqy jaryq áserinen paıda bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"439\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde teri astyndaǵy maıly tinderdiń belsendi jınaqtalýynan bastap, uryqtyń ájimderi tegisteledi. Maıly tinder ósip kele jatqan allodalar úshin mańyzdy energııa kózi bolyp tabylady, sondaı-aq týylǵannan keıin qajetti dene temperatýrasyn saqtaýǵa kómektesedi. Týǵanǵa deıin dene temperatýrasyn saqtaý fýnktsııasy balanyń jolasy arqyly júzege asyrylady, sonyń kómegimen uryqtyń temperatýrasy týǵanǵa deıin, jetkilikti mólsherde  joǵary bolady.\r\n\r\nUryqtyń súıekteri tolyǵymen damıdy, biraq olar birshama ıkemdi bola bataıdy jáne qataıady. Bolashaq bala belsendi dem alýǵa qabiletti, biraq ol,  týylǵansha tynystamaıdy ókpemen. 29-shy aptada bala kóz jasyn bólip, jylaı alady. Sondaı-aq, kishkentaı akrobat bolyp, anasynyń qursaǵynda ábden aýdarylyp-tóńkeriledi.\r\n \r\n__Júktiliktiń  otyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"440\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 27 sm, al salmaǵy - 1300 gramm, al kórý jáne estý fýnktsııalaryn belsendi damıdy. Atap aıtqanda, bala jaryqty ajyrata alǵandyqtan kózderin jypylyqtata alady, jáne qulaǵy qatty-báseń dybysty jaqsy ajyratyp, estıdi. Bul bolashaq balaǵa ártúrli daýystardy jaqsy qabyldaýǵa jáne bolashaq ananyń áninen rahat alýyna múmkindik beredi. Uryqtaǵy qan kletkalary negizinen súıekpen baılanysady.\r\n\r\nDegenmen, uryq áli de ottegimen qamtamasyz etilmese de,  ókpesi zat almasýynda belsendi ról atqarady. Uryqtyń ókpeleri amnıottyq suıyqtyqtan ózgeshe arnaıy suıyqtyqqa toltyrylǵan. Bul suıyqtyq bolashaqta  bala týǵannan keıin alǵashqy demin alýǵa daıyndyq úshin ókpeden bosatylýǵa yńǵaılanady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz birinshi aptasy__\r\n\r\nJúktiliktiń 31-shi aptasynda uryqtyń tynys alý jıiligi jańa týǵan nárestediń qajetti jıiliktiń tynys alý 30-40% quraıdy. Súıekteri qataıa túsedi. Uryqtyń súıegi jetkilikti damý úshin, bolashaq anasy súıektiń negizgi qurylym materııaly bolyp tabylatyn kaltsııdi jetkilikti mólsherde qabyldaýy qajet. Kaltsıı sút ónimderinde, ásirese, qyshqyl sút ónimderinde molynan kezdesedi. Bul kezeńde mı da qarqyndy damıdy. Osy ýaqytynan bastap týylǵanǵa deıin uryq mıynyń salmaǵy eki esege artady.\r\n\r\nJúktiliktiń 31-shi aptasynda (uryqtanǵannan  keıingi 29-shy aptada) bolashaq urpaqta, aldaǵy ómirine belsendi daıyndyq júrip jatady, sebebi uryqtyń jynystyq belgileri barǵan saıyn arta túsedi. Eger bala ul bolsa, onda onyń jumyrtqasa shap jaqqa jyljıdy, sol jerde umaǵa ornyǵady. Eger qyz bolsa, onda uryqtyń klıtory tolyqtaı ózgeriske enedi. Sonymen qatar, jynys músheleriniń qalyptasýyna yqpal etetin steroıd sııaqty gormondardy shyǵarýǵa qabiletti búırek ústi bezderiniń endokrındik bezderi damıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz ekinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"441\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBosanýǵa  áli erte bolsa  da, uryq aǵzasy syrtqa shyǵýǵa belsendi daıyndalady. Qyzyl qan kletkalary (erıtrotsıtter) súıek kemigin tolyq shyǵarady. Túkti jabyndylar  joǵala bastaıdy, sonymen qatar basta shash ósedi.\r\n\r\nUryqtyń uzyndyǵy 28 sm, salmaǵy - 1700 gramm bolady. Uryq ósip kele jatqanda, jatyrdyń ishki keńistigi barynsha shektele túsedi. Osy sebepti uryq qursaqty aıaǵymen ıteredi,  áli de burynǵydaı yńǵaıly jatý úshin. Osy sátte aıaq saýsaqtary anyq erekshelene bastaıdy. \r\n\r\n__Júktiliktiń otyz úshinshi aptasy__\r\n\r\n{img\n type=\"fileId\" fileId=\"442\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń bet álpeti aıqyn bolady, kirpikteri jáne qastary paıda bolady. Ol endi jańa týylǵan balaǵa uqsaı bastaıdy. Mıdyń aınalymy ulǵaıa túsedi, sonymen birge onyń fýnktsııalary da damyp keledi. Kórý, ıis sezý, estý fýnktsııasy, sóıleý jáne jaıaý júrý úshin jaýapty mı ortalyqtary damı beredi. Jady jáne qııal sııaqty kúrdeli fýnktsııalar damymaǵanymen, mıy tynys yrǵaǵyn, as qorytý organdarynyń jumys istemeıtin fýnktsııasyn jáne aǵzadan shyqqannan keıin óte mańyzdy bolyp tabylatyn dene temperatýrasyn basqara alady.\r\n\r\nUryq súıekteri qataıýyn jalǵastyra beredi. Bastyń súıegi -  jetkilikti túrde qalyptasyp úlgermeıdi. Uryqtyń súıekteri bir-birimen baılanysy joq bes jalpaq súıekten quralady. Bas súıeginiń mundaı qurylysy bosanǵanda arna arqyly ótý kezinde ıkemdi bolý úshin mańyzdy - bul dıametri birshama qysqarady jáne uzarady, sodan keıin týylǵannan keıin dóńgelengen pishinge keledi.  Jańa týylǵan náresteniń basynyń dál joǵarǵy jaǵynda «eńbegi» dep atalatyn jumsaq aımaq ornalasqan. Ádette týǵannan keıin bir jyl ishinde ol «qataıady».\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"443\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nUryqtyń qozǵalysy áli de baıqalmaǵanymen, 34-shi aptada onyń ólshemderi óte áserli bolady: uzyndyǵy 30 sm, salmaǵy 2100 gramm. Jatyrda oǵan arnalǵan keńistik azaıady. Bolashaq náreste ter jáne basqa dene suıyqtyqtary bar amnıottyq suıyqtyqqa enetin nesep shyǵarýdy bastaıdy. Baqytymyzǵa oraı, uryqtyń zári zalalsyzdandyrylǵan. Jáne de, amnıottyq suıyqtyq 3 saǵat saıyn tolyǵymen jańartylyp otyrady. Tyrnaqtary tolyq jetilip bolady, bolashaq náreste tipti ózin syryp tastaýy da múmkin.\r\n\r\nOsy kezeńde uryq  bosanýǵa daıyn  kúıge yńǵaılanady - basy tómenge baǵyttalady. Júkti áıel jatyr moınyna birneshe ret qysym sezinedi. Eger bosaný júktiliktiń 34-shi aptasynda oryn alsa, jańa týǵan náreste tiri qalý úshin aıtarlyqtaı múmkindikter bar, óıtkeni bul damý  kezeńinde ókpe men ımmýndyq júıe tolyǵymen qalyptasady bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz besinshi aptasy__\r\n\r\nBolashaq balanyń endigi basty mindeti - múmkindiginshe kóp salmaqty jınaý (joly bolǵysh!). Osy sońǵy apta ishinde ishtegi ómirinde, ol aptasyna 400-500 gramm qosady. Uryqta jınalatyn maıly tinderdiń eki túri bar. Birinshi tıp - qońyr maı dep atalady. Bul jalpy maıdyń tek 5 paıyzyn quraıdy, biraq ol kóp mólsherde energııa óndirýge jaýapty, ataýy -  mıtohondrııa. Olar náresteniń qalypty temperatýrasynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi, ony salqyndaýdan qorǵap turady. Ádette qońyr maı bolashaq náresteniń jáne jańa týylǵan balanyń arqasyna jáne ıyǵyna jınalady. Maıly tinderdiń taǵy bir túri aq maı dep atalady. Onyń arqasynda, sábı tompaq kórinedi, ásirese beti, qoldary men aıaqtary tolysady. Balalar óse kele boıyndaǵy osy maılardy joǵaltady.\r\n\r\nUryqtyń terisi arnaýly jaǵyndylarmen  jabylady. Ol  uryqtyń názik terisin qorǵaıtyn dymqyldatatyn qural retinde qoldanylady. Sonymen qatar, bul jaǵyndy uryqtyń  týý  arnasymen júrgende kómek beredi.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"445\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde uryqtyń terisin jaýyp turaty tunbany barynsha joǵaltady. Maıly tinniń jınalýynan onyń betteri tompııa bastaıdy, sondaı-aq bulshyqetteri damıdy, ol onyń bolashaqta sorý fýnktsııasy úshin qajet, jańa týylǵan sábı úshin eń mańyzdy nárse – onyń qoregi, al qorek balaǵa emshek súti arqyly beriledi.\r\n\r\nBir belgili nárse, bolashaq ananyń paıdalanatyn qoregi, belgili bir kezeńge deıin bolashaq  balanyń dámdik talǵamyna áser etedi. Sondyqtan, tamaqqa talǵammen qaraý kerek, ásirese, júktiliktiń sońǵy aptalarynda dıetany ustaný mańyzdy.\r\n \r\n__Júktiliktiń otyz jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"446\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEger bala osy aptada dúnıege kelse, onda ol ýaqytynda týyldy dep esepteledi. Salmaǵy 2500 gramm. Bul ýaqytta bolashaq náresteniń jylynýyn qamtamasyz etetin maıly tinderin jetkilikti mólsherde jınaıdy. Onyń ishki organdary derbes jumys isteı alady. Bul kezeńde ol bosanýǵa daıyn pozıtsııaǵa aýysady -  basyn tómengi jaqqa baǵyttaıdy.\r\n\r\nBolashaq bala  jaqsy estıdi jáne daýystardy bilip, tanı alady. Sondyqtan týylǵannan keıin  ózi úırengen daýystaryna mán bere alady. Ol sonymen qatar ishtegi kezeńde  estigen ándi tanı alady. Bir qyzyǵy, jańa týǵan náreste áli kúnge deıin jasy kelgende daýystap oqylǵan mátinderdi tanyp, olardy jańa málimetterden aıyra alady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"447\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBalanyń týylatyn kúnin naqty boljaý óte qıyn. Dáriger akýsher-gınekolog shamamen ýaqytyn anyqtap kórýi múmkin. Ádette 95% jaǵdaıda bosaný ýaqyty 2 apta buryn nemese 2 apta ótkennen keıin oryn alyp jatady.\r\n\r\nBir tań qalarlyq nárse, bala týylǵannan keıin, 9 aı boıy, eshqashan bilip, estip kórmegen  aýamen dem ala bastaıdy. Uryqtyń boıynda júrek jumys istep turǵanyna qaramastan jáne ókpede qan tamyrlarynyń bolsa da, qannyń bir tamshysy da ókpege kirmeıdi. Ókpedegi qan  alǵashqy demnen keıin, arterııalyq qysymmen iske qosylady, sodan ókpedegi qan aınalymyn bastaıdy.  Sonymen qatar, balanyń boıyndaǵy bosanǵanǵa deıingi qamtamassyz etken barlyq qantamyrlar bir ýaqytta jabyla qalady.\r\n\r\nTynys alýǵa  jaýap beretin mı ortalyǵy dıafragmadaǵy bulshyqetter jıyrylý úshin belgi bere basstaıdy, sodan keıin keýde qýysy keńeıe túsedi. Bul protsester kúrdeli túrde úılestiriledi, jáne bolashaq balanyń ómir esigin ashqanynda qalypty tynys alýyna múmkindik týǵyzady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"448\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEger osy ýaqytqa deıin bolashaq náreste az qozǵalsa - bul jaı ǵana qozǵalý úshin oryn jetkiliksiz bolǵandyqtan ǵana. Osy kezeńdegi uryqtyń salmaǵy orta eseppen shamamen 3200 gramm, biraq salmaǵy ádette kóptegen bolashaq nárestelerde aıtarlyqtaı erekshelenedi. Túkti túbitter túgeldeı derlik joǵalady, biraq ádette arqa men ıyǵynda qalaýy da múmkin. Ul balalardyń jumalaǵy, umaǵa tolyǵymen ornyǵady, qyzdarda qynapshaq jetilip bolady. Balanyń joldasy sábı  týǵannan keıin 6 aı boıy bakterııalar men vırýstardan qorǵaıtyn antıdenelermen qamtamasyz etedi.\r\n\r\nJúktiliktiń sońynda náresteniń mıynyń ólshemi onyń túpkilikti mólsheriniń tórtten birin quraıdy. Ol shamamen 100 mıllıard neıronnan turady – negizgi bóligi nerv jasýshalary. Bul nerv kletkalarynyń sońǵy jıyntyǵy, olardyń sany budan keıin kóbeıe bermeıdi. Mıdyń neırony dene músheleriniń ártúrli bólikterinde ornalasqan 200 myń nervtik jasýshamen júıke talshyqtary arqyly aǵzanyń keń aýqymdy jelisin quryp, onyń negizgi fýnktsııalaryn úılestirýdi qamtamasyz etedi.\r\n\r\n__Júktiliktiń qyrqynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"449\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEger náreste áli týylmaǵan bolsa, endi ol tym jaqyn arada ómirge keledi. Fızıkalyq sezim men tájirıbedegi júktilik áıeldiń ómirindegi tańǵajaıyp kezeń bolýy múmkin. Bolashaq náreste týraly da aıtýǵa bolady. 9 aı boıy ol jyly kúıde bolǵanyn jáne suıyqtyqqa batyrylǵanyn elestetip kórińizshi. Kútpegen jerden, munyń bári joǵalady, óıtkeni uryqtyń buzylýy jáne amnıottyq suıyqtyq aǵyp ketedi. Mıdyń gormonyn oksıtotsınmen yntalandyratyn jatyr taryla bastaıdy. Sonymen qatar, jatyr moıny keńeıedi. Jatyrdyń tarylýynan  uryqtyń denesin qysylyp, ony jatyrdan syrtqa ıteredi.\r\n\r\nBiraz ýaqyttan keıin náreste ózi múldem bilmeıtin, jańa ortaǵa túsedi. Al barlyq músheleri - asqazan, ishek, baýyr, búırekter tez arada iske qosylýy kerek bolady. Qan aǵyny óz jolyn ózgertýi kerek, bul ókpege kirip, ony syrtqy aýadan keletin ottegimen qamtamasyz etýi kerek. Nerv júıesi ásirese, kórý arqyly syrttan keletin, úlken aqparat aǵynyn ıgere bastaıdy. Aýa tuńǵysh ret  ókpege aıaq basady,  náreste «shyrrr» etip jylaıdy – mine osymen jańa bir ómir bastaldy. Anany  quttyqtaýǵa bolady - SIZ keremet erlik jasadyńyz!\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\njúktilik\r\njúktilik kezeńderi\r\nuryq\r\ngınekologııa\r\nana bolý','translator',37,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Qylılyq','','','qz','s','',0,'',6386,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542605640,1574141640,1542607172,'Qylılyq aýrýy –  eki kózdiń birdeı qozǵalmaýymen sıpattalady. Iaǵnı eki kóz bir nysanaǵa birdeı túspeıdi. Bul aýrý kópshilikke «qylı kóz» atymen belgili.\r\n \r\nAdamdarǵa kózdiń qalypty ornalasý tártibi belgili. Adamnyń qaıda qarap turǵanyn kóziniń qozǵalysyna qarap anyqtaýǵa bolady.  Al eki kózdiń eki jaqqa qarap turǵany adamdarǵa ersi kórinetin jaıt. Múny qylı kózdik dep ataıdy. Muny medıtsınalyq termınologııada kózdiń ishi men syrtynyń úılesimsizdigi dep ataıdy. Balanyń kózi kez-kelgen jaǵdaıda qylılana bastasa, ony dereý anyqtaý qajet, sebebi ol óskende úlken buzylystarǵa aparyp soǵy da yqtımal.\r\n','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nQylılyq aýrýy –  eki kózdiń birdeı qozǵalmaýymen sıpattalady. Iaǵnı eki kóz bir nysanaǵa birdeı túspeıdi. Bul aýrý kópshilikke «qylı kóz» atymen belgili.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"444\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Adamdarǵa kózdiń qalypty ornalasý tártibi belgili. Adamnyń qaıda qarap turǵanyn kóziniń qozǵalysyna qarap anyqtaýǵa bolady.  Al eki kózdiń eki jaqqa qarap turǵany adamdarǵa ersi kórinetin jaıt. Múny qylı kózdik dep ataıdy. Muny medıtsınalyq termınologııada kózdiń ishi men syrtynyń úılesimsizdigi dep ataıdy. Balanyń kózi kez-kelgen jaǵdaıda qylılana bastasa, ony dereý anyqtaý qajet, sebebi ol óskende úlken buzylystarǵa aparyp soǵy da yqtımal.\'\'\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nÁr kóz  6 túrli bulshyq etpen jaraqtalǵan, olardyń jumysyn «bir ǵana buıryq» ıgeredi. Olar bir nysanaǵa negizdelý úshin, eki kóz de sáıkestendirilgen. \r\nAl kózi qylı adamdarda atalmysh bulshyq etter úılespegen. Sonyń saldarynan bir kóz bir nysanaǵa qarap tursa, ekinshi kóz basqa nysanaǵa qarap qalady. \r\nBul jaǵdaı oryn alǵanda myıda eki túrli sýret kórinis beredi – ár kóz ózinshe kórinis berip turady. Bul mıdy jańylystyrady. Balalar nashar kóretin kózinen qaraǵanda jaqsy kóretin kózimen qarap ádettenip ketedi.  Eger kózdiń qylılanýyn emdemese, onda mı durys qabyldaý múmkindigin joǵaltady, sodan adam eshqashan jaqsy kóre almaıdy. Bul zaǵıyptylyq – amblıopııa dep atalady. Amblıopııanyń taǵy bir ataýy – «jalqaý kóz» dep atalady. Keıde amblıopııa kózdiń qylılanýynan týyndaıtyn bastapqy satydaǵy aýrý bolyp sanalady.\r\nKóbinese, balalardyń kózderi ne úshin qylılanatyny belgisiz. Kóp jaǵdaıda mundaı aýrýlar týmysynan bolady nemese kishkentaı kezinde bastalady. Bul týma qylı kóz dep atalady.\r\nBul aýrýdyń emdelýi kóp ýaqytty talap etedi,  irıne ol bulshyq et apparatyn durys baqylaýda ustaýmen baılanysty, bulshyq et kúshin emes.\r\nBalanyń qylı kóz bolýymen baılanysty basqa da aýrýlar:\r\n•	Aperta sındromy;\r\n•	Tserebraldy sal aýrýy\r\n•	Týa bitken qyzamyq\r\n•	Gemangıomaǵa jýyq kózi\r\n•	Pıgmentaldy dermatoz sındromy\r\n•	Nýnan sındromy \r\n•	Prader – Vıllı sındromy \r\n•	Merziminen buryn bolatyn  retınopatııa\r\n•	Retınoblastoma\r\n•	Bas mıynyń travmatıkalyq zaqymdanýy, \r\n•	Trısomııa 18\r\nEseıgende týyndaǵan qylılyq myna aýrýlardan paıda bolýy múmkin:\r\n•	Botýlızm\r\n•	Dıabetten (júre aıda bolǵan saldyq qylıdyq)\r\n•	Gııen-Barre sındromy\r\n•	Kózdiń zaqymdanýynan \r\n•	Ulýlardan daıyndalǵan tamaqtan ýlanyp qalý \r\n•	Insýltten\r\n•	Bas mıynyń jaraqatpen zaqymdanǵannan \r\n•	Kez kelgen aýrý nemese jaraqat saldarynan kózdiń kórýi joǵalǵannan\r\nTuqym qýalaıtyn qylı kózdik qaýipti faktor bolyp tabylady. Jaqynnan kóre almaýshylyq, ásirese balalarda múmkin bolatyn faktorlarǵa jatady. Kez-kelgen basqa aýrýlar kózge áser etýi múmkin, sondaı-aq kózdi qylılanyp qalýyna da.\r\n__Sıptomdary__\r\nQylılyqtyń sımptomdary ylǵı bilinip turady nemese alma-kezek baıqalyp, joǵalyp turady. Sımptomdaryna mynalar jatady:\r\n•	Dıplopııa;\r\n•	Eki kóz eki túrli baǵytqa qarap turady;\r\n•	Kóz qozǵalystarynyń úılespeýi (kóz bir ýaqytta qozǵalmaıdy)\r\n•	Kózdiń kórmeı qalýy nemese kóz qarashyǵynyń kórý júıesiniń buzylýy\r\nNazar salatyn bir nárse bar, balalar amblıopııamen tez aýyryp qalady, sondyqtan olar dıplopııamen aýyrmaıdy.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nMedıtsınalyq tekserý kezinde, dáriger kózdi  muqııat tekseredi. Kózdiń qylılanýyn anyqtaý úshin birneshe testter ótkiziledi:\r\n•	Janardan jaryqtyń shaǵylysýyn;\r\n•	Ashyq jáne jabyq kózben test ótkizý;\r\n•	Kóz torlaryn tekseredi;\r\n•	Standartty oftolmologııalyq tekserý;\r\n•	Kózdiń ótkirligin anyqtaıdy.\r\nBas pen júıke júıesin de tekseredi (Júıke júıelik tekserý).\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nBalalardy qylılyqtan emdeýdiń alǵashqy qadamy  - kózildirik taǵý.\r\nAldymen amblıopııany emdeý kerek. Saý kózdi jaýyp qoıý kerek. Sol kezde álsiz kóretin kózge kúsh túsip, ol óz jumysyn jaqsartady.\r\nBalańyzǵa kózildirik kıip, kózin tańyp júrgen unamaýy múmkin. Tańǵysh balańyzdyń álsiz kóziniń jumysyn kúsheıtý úshin ǵana kerek. Degenmen, tańǵysh pen kózildirikti kııý balańyz úshin mańyzdy.\r\nEger kóz ol ádisterden de nátıje bermese, onda hırýrgııalyq jolmen kózdi qalypqa keltirýge bolady. Ota jasaý kezinde bulshyq etter kúshti bolady  nemese olardyń tartylýy álsizdenedi.  \r\nKóz bulshyqetterine operatsııa jasaǵannan keıin qylılyq birden jazylyp ketpeıdi. Operatsııadan keıin bala kózildirik taǵyp júrýi kerek. Jalpy, balaǵa operatsııa qanshalyqty erte jasalsa, sonsha jaqsy bolmaq.\r\nEresekter arasynda, keıde bolyp turatyn qylılyqty kózildirik taǵyp, ne bolmasa kózge arnalǵan arnaıy jattyǵýlardy oryndaý arqyly ketirýge bolady. Al qylılyqtyń aýyr túrine shaldyqqan eresekterge ota jasaý arqyly emdegen tıimdi. Eger kórýdiń nasharlaýynan qylılyq paıda bolǵan bolsa, onda, ota jasaý arqyly kózidiń kórý qabiletin jaqsartqan durys. \r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nOperatsııa jasalǵannan keıin kóz bir baǵytqa qaraýy múmkin. Biraq kózdiń nashar kórýi odan jaqsy bolyp ketpeıdi. \r\nBul másele balalardy mektepte kitap oqyǵanda mazalaýy múmkin, al eresekterdi kólik aıdaǵanda qınaıdy. Kózdiń nashar kórýi balany keıbir oıyndar oınaýynan tyıatyny sózsiz.\r\nJalpy, aýrýdy qanshalyqty erte anyqtap, aldyn alsa, sonshalyqty jaqsy bolmaq. Al kesh qolǵa alsa, bir kózdiń múldem kórmeı qalý qaýpi de joq emes. Shamamen, qylılyqqa shaldyqqan balalardyń úshten biri amblıopııanyń saldaryna bolyp jatady.\r\nQylılyq nemese amblıopaǵa shaldyqqan barlyq balalardy muqııat tekserip turý kerek.\r\nDáriger kómegine qashan júgingen jón\r\nKózdiń qylılyǵy dereý medıtsınalyq kómekti qajet etedi. Kóz dárigeri, nemese jalpy dárigermen tómendegideı jaǵdaılar oryn alǵanda keńesińiz:\r\n•	Balańyzdyń kózi qylı sııaqty kórinip tursa;\r\n•	Balańyzdyń eki kózi sarǵaıyp tursa;\r\n•	Balańyz bir nársege qaraǵanda qınalatyn bolsa.\r\nEskertý! Bala sabaqta otyrǵanda taqtadaǵy nemese kitaptaǵy jazýdy durys kóre almasa, onda, másele týyndaǵanynyń belgisi bolýy múmkin. Teksertińiz!\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nKózdiń kólegeılenýi; Ezotropııa; Ekzotropııa; Gıpotropııa; Gıpertropııa; Qylılyq:\r\nDurys kóre almaý (erlerde/áıelderde)\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqylılyq\r\nkóz\r\ntserebaldy sal aýrýy\r\nkóz rotatsııasy\r\nbuzylý\r\nbulshyqetter \r\nsýretter\r\nkóre almaý\r\nAperta sındromy\r\ngemangıoma\r\n','student_k',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Agammaglobýlınemııa (Brýton aýrýy)','','','qz','s','',0,'',2723,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542622620,1574158620,1542622767,'Agammaglobýlınemııa nemese Brýton aýrýy – tuqym qýalaıtyn aýrý. Buǵan shaldyqqan adamnyń aǵzasynan ımmýnoglobýlın  nemese antıdene dep atalatyn sany az ımmýndyq molekýlalar bólinedi. Negizi olar, aǵzany vırýstar men bakterııalardan qorǵaý úshin bólinetin.  Al mundaı aqaýly antıdenelerdiń bólinýinen aǵzaǵa túrli ınfektsııalar túsip, zaqymdanady.','Agammaglobýlınemııa nemese Brýton aýrýy – tuqym qýalaıtyn aýrý. Buǵan shaldyqqan adamnyń aǵzasynan ımmýnoglobýlın  nemese antıdene dep atalatyn sany az ımmýndyq molekýlalar bólinedi. Negizi olar, aǵzany vırýstar men bakterııalardan qorǵaý úshin bólinetin.  Al mundaı aqaýly antıdenelerdiń bólinýinen aǵzaǵa túrli ınfektsııalar túsip, zaqymdanady.\r\n\r\n__Sebepteri__\r\nAgammaglobýlınemııa – ásirese erlerde bolatyn sırek kezdesetin aýrý. Bul dert genetıkalyq aqaýdan damıdy. V-lımfotsıtter – ımmýndyq jasýshalarynyń shamadan tys jınalýynyń nátıjesinde boıdyń qalypty ósýi toqtaıdy. \r\nSondaı-aq, onyń saldarynan aǵzadaǵy qan quramynda óte kishkentaı ımmýnnoglobýlınder bólinedi (keıde tipti, bólinbeıdi de). Immýnnoglobýlınder – aǵzany túrli aýrýlar men ınfektsııadan qorǵaý úshin mańyzdy ról atqarady.\r\nBrýton aýrýyna shaldyqqan adamdar, kóbinese mynadaı bakterııalardy juqtyrady: gemofıldi talshyqtar, pnevmokokktar (Streptococcus pneumoniae), streptokokktar. Ol ınfektsııalar myna aǵzalardy zaqymdaıdy:\r\n•	Asqazan-ishek joldary;\r\n•	Tamyrlar;\r\n•	Ókpe;\r\n•	Teri;\r\n•	Joǵarǵy tynys alý joldary\r\n\r\nAgammaglobýlınemııa – tuqym qýalaıtyn aýrý, sondyqtan, naýqastyń basqada týystaryn tekseristen ótkizý kerek.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\nAýrý tómendegideı bakterııalyq aýrýlarmen jıi mazalap turady:\r\n•	Bronhıt;\r\n•	Sozylmaly dıareıa (ish ótý);\r\n•	Konıýktıvıt (kóz ınfektsııasy);\r\n•	Júrek otıti;\r\n•	Pnevmonııa;\r\n•	Sınýsıt;\r\n•	Teri aýrýlary; \r\n•	Joǵarǵy tynys alý joldary aýrýlary.\r\nKóp tirkelgen sáıkes ınfektsııalar, ásirese, balalardyń 4 jasyna deıingi ýaqytta kórinis beredi eken.\r\nBasqa da sımptomdar mynalarmen baılanysty bolyp keledi:\r\n•	Bronhoektazııa (jóteldiń asqynǵan túri);\r\n•	Sebepsiz demikpe ustamalary.\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nBuzylys taldama kezinde aǵzadaǵy ımmýnogloblın mólsherinen belgili bolady.\r\nTest mynadaı bolyp keledi:\r\n•	V-lımfotsıttendiń aınalymyn ólsheý úshin tsıtometrııa aǵynyn tekseredi;\r\n•	Sarysý quramyndaǵy ımmýnoelektroforezdi tekseredi;\r\n•	IgG, IgA, IgM – ımmýnoglobýlınderdiń sanyn qaraıdy (ádette ol nefelometrııanyń kómegimen tekseriledi)\r\n\r\n__Emdeý__\r\nEmdeý aldymen ınfektsııamen úılesetin jaǵdaıdy retke keltirýmen bastalady. Naýqasqa ımmýndyq júıesin nyǵaıtý úshin ımmýnnoglobýlın engiziledi.\r\nBakterııalyq ınfektsııalardy emdeý úshin antıbıotıkterdi jıi qabyldaıdy.\r\nGenetıkalyq keńeste artyq bolmaıdy.\r\n\r\n__Aýrý kezinde__\r\nAgammaglobýlınmen aýyratyn naýqastardyń jalpy jaǵdaıyn jaqsartý úshin ımmýnoglobýlınder turaqty túrde engiziledi.\r\nBul aýrý emdelmese, basqa aýrýlarmen astasyp ketedi de, ólimmen aıaqtalýyna aparýy múmkin.\r\nMúmkin bolatyn asqynýlar:\r\n•	Artrıtke ulasady;\r\n•	Ókpe aýrýy jáne sozylmaly sınýsıtke ulasady;\r\n•	Ekzema paıda bolady;\r\n•	Malabsorbtsııa ishek sındromyna aparady.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__ \r\n\r\nagammaglobýlınemııa\r\nBrýton aýrýy\r\n','student_k',20,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Súzek  (Bórtpeli súzek, Brıll-Tsınsser aýrýy)','','','qz','s','',0,'',3608,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542622800,1574158800,1542623152,'__Súzek__ – bıtter men búrgeler arqyly taralatyn juqpaly aýrý bolyp tabylady. \r\nPaıda bolý sebepteri\r\n\r\n__Súzek__ – parazıttik jándikterdiń shaǵýy arqyly juǵady. Kópke belgili bórpeli súzektiń qozdyrǵyshy  Provachek rıkketsııasy (Rickettsia prowazekii) bolyp tabylady, ony tasymaldaýshy – kıim bıti men bas bıti.\r\n\r\n__Brıll-Tsınsser aýrýy__ – epıdemııalyq súzektiń jeńil formasy. Bul aýrý - Provachek rıkketsııasyn buryn juqtyrǵan adamdarda, sol ınfektsııanyń  qaıta qozýy barysynda týyndaıdy. Bul aýrýdan kóbinese eresek adamdar zardap shegedi.\r\n','__Súzek__ – bıtter men búrgeler arqyly taralatyn juqpaly aýrý bolyp tabylady. \r\nPaıda bolý sebepteri\r\n\r\n__Súzek__ – parazıttik jándikterdiń shaǵýy arqyly juǵady. Kópke belgili bórpeli súzektiń qozdyrǵyshy  Provachek rıkketsııasy (Rickettsia prowazekii) bolyp tabylady, ony tasymaldaýshy – kıim bıti men bas bıti.\r\n\r\n__Brıll-Tsınsser aýrýy__ – epıdemııalyq súzektiń jeńil formasy. Bul aýrý - Provachek rıkketsııasyn buryn juqtyrǵan adamdarda, sol ınfektsııanyń  qaıta qozýy barysynda týyndaıdy. Bul aýrýdan kóbinese eresek adamdar zardap shegedi.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\nBórtpeli súzektiń sımptomdary mynadaı bolady:\r\n•	Asqazany aýyrady;\r\n•	Arqasy aýyrady;\r\n•	Keýdede kóptegen núkteli bórtpeler paıda bolady;\r\n•	2 aptaǵa jýyq ýaqytta, dene qyzýy  40 gradýstan túspeı turyp alady;\r\n•	Qurǵaq jótel;\r\n•	Bas aýrý;\r\n•	Býyndar men bulshyqetter aýyrady;\r\n•	Júrek aınıdy;\r\n•	Qusady.\r\n\r\nEpıdemııalyq bórtpeli súzek sımptomdary:\r\n•	Qaltyraý;\r\n•	Jótel;\r\n•	Sandyraqtaý;\r\n•	Dene qyzýynyń joǵary kóterilýi;\r\n•	Býyndardyń aýrýy (artralgııa)\r\n•	Jaryqtan jasqaanshaqtyq: jaryqqa kózi shaǵylysyp kóre almaıdy, sonyń saldarynan kóz kórýi nasharlaıdy;\r\n•	Arterııalyq qysymy tómendeıdi;\r\n•	Bórtpe qaptaıdy, keýdesinen bastalyp, alaqan men tabanynan basqa búkil denesine taraıdy;\r\n•	Basy qatty aýyrady;\r\n•	Bulshyqetteri qatty aýyrady;\r\n•	Melshıip qalady.\r\n\r\nBórtpeler bastapqyda kúlgin bolyp shyǵady, basqan kezde aǵarady. Al asqynǵan bórtpeler qoıý qyzyl túske enedi, olardy bassa da túsin ózgertpeıdi. Súzektiń aýyr formasyndaǵy adamdardyń terilerinde azdaǵan núkteli qantalaýlar paıda bolady.\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nJalpy qan taldamasynyń nátıjesinde leıkotsıterdiń mólsheri tómen bolady, qanazdyq (anemııa) bilinedi, trombotsıtterdiń  sany azaıady. Qan taldamasynan basqa da mynadaı jaıttar anyqtalýy múmkin:\r\n•	Súzek qozdyrǵyshyna  qarsy týyndaǵan antıdenelerdiń mólsheri artyp ketedi;\r\n•	Albýmıniń mólsheri tómendeıdi;\r\n•	Natrııanyń mólsheri  tómendeıdi;\r\n•	Búırek fermentteriniń mólsheri aqyryndap kóteriledi.\r\n\r\n__Emdeý__\r\nMynadaı antıbıotıktermen emdeledi:\r\n•	Doksıtsıklın\r\n•	Tetratsıklın\r\n•	Hloramfenıkol (keı jaǵdaıda)\r\n\r\nBala tetratsıklındi aýyz arqyly qabyldasa, ósip kele jatqan tisteri máńgilikke boıalyp qalýy múmkin. Sondyqtan, bul dárilerdi balalarǵa barlyq túbirli tisteri shyǵyp bolmaıynsha berýge bolmaıdy.\r\nEpıdemııalyq bórtpeli súzekke shaldyqqan naýqastardyń ishine suıyqtyq pen ottegi súıemeldegishi quıylady.\r\n\r\n__Aýrý aýqymynda__\r\nEpıdemııalyq bórtpeli súzekke shaldyǵyp, emdelmegen  naýqastardyń 10-60 paıyzǵa jýyǵy qaıtys bolady. 60 jastan asqan naýqastar qaıtys bolýy múmkin toptyń ishinde bolyp esepteledi. Ýaqytymen emdelgen naýqastar,ádette, jyldam tolyq jazylyp ketedi. \r\n\r\nBórtpeli súzekpen aýyratyn naýqastardyń 2 paıyzdan kemi óledi. Antıbıotıktermen ýaqytyly emdelgen naýqastardyń barlyǵy da emdeledi.\r\n\r\nMúmkin bolatyn asqynýlar:\r\n•	Búırek aýrýy;\r\n•	Pnevmonııa;\r\n•	Ortalyq nerv júıesiniń zaqymdanýy\r\n\r\n__Aldyn alý __\r\nTyshqan búrgeleri nemese bıtter mekendeıtin orynnyn aýlaq júrińiz. Ádette jaqsy sanıtarlyq júıeni qoldanyp, sondaı-aq, egeýquıryqtardyń kóbeıýiniń aldyn alý arqyly mundaı indetterdi boldyrmaýǵa bolady.\r\nInfektsııany juqtyrǵannan keıin qoldanylatyn sharalar:\r\n•	Shomylý;\r\n•	Kıimderdi qaınatý kerek nemese parazıtter juqqan kimdi kemiinde bes kúni ızolıatsııalaý (belgili bir zerde zalalsyzdandyryp qoıý) kerek. (bıtter bul ýaqytta ashtyqtan qyrylyp qalady)\r\n•	Insektıtsıdterdi qoldaný kerek  (10%  DDT, 1% malatıon, nemese 1% permetrın)\r\n\r\n__Sınonımderi__\r\nBórtpeli súzek; epıdemııalyq bórtpeli súzek; Brıll-Tsınsser aýrýy; Túrme qyzbasy\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nbórtpeli súzek, \r\nepıdemııalyq bórtpeli súzek, \r\nBrıll-Tsınsser aýrýy; \r\ntúrme qyzbasy\r\n','student_k',17,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Tınnıt – qulaqtaǵy shýyl','','','qz','s','',0,'',1704,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542623220,1574159220,1542623527,'Tınnıt – dep,  jaıshylyqta qulaqqa túrli dybystardyń estilýin aıtady.  Ol: yzyńdaǵan, dyńyldaǵan, shyńyldaǵan, ysqyrylǵan dybystar bolýy múmkin. Olar keıde aqyryn nemes qatty, joǵary nemese tómen bolyp estiledi.  Keıde bir dybys estilse, keıde birneshe dybys qatar estiletin jaǵdaılar da bolady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n__Tınnıt __– dep,  jaıshylyqta qulaqqa túrli dybystardyń estilýin aıtady.  Ol: yzyńdaǵan, dyńyldaǵan, shyńyldaǵan, ysqyrylǵan dybystar bolýy múmkin. Olar keıde aqyryn nemes qatty, joǵary nemese tómen bolyp estiledi.  Keıde bir dybys estilse, keıde birneshe dybys qatar estiletin jaǵdaılar da bolady.\r\n   {img type=\"fileId\" fileId=\"450\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n__Qulaq__ -  syrtqy, ortańǵy jáne ishki bólikterden turady.  Qulaqtyń syrtqy bóligi qulaq qalqanynan jáne syrtqy estý arnasynan quralǵan. \r\nTınnıt kóptegen adamdarda kezdesedi. Qulaqtarynda qatty shýyly barlardyń  estý júıesi nasharlaıdy, jáne ózdiginen bir jumysty istep ketýi nemese rahattanyp uıyqtaýy qıynǵa soǵady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__ \r\nTınnıtiń mynadaı sebepteri bolady:\r\n•	Kárilik, ol kezde qulaq estimeı qalady;\r\n•	Ý-shýda kóp júrgendikten;\r\n•	Muryn qýysy men qulaqta ınfektsııanyń bolýynan;\r\n•	Qan tamyrlary nemese júrek aýrýynan;\r\n•	Mener aýrýynan;\r\n•	Mıda isiktiń bolýynan;\r\n•	Áıelderde garmondyq ózgeristerdiń bolýynan;\r\n•	Qylqansha beziniń aýyrýynan;\r\n•	Keıbir dári-dármekterden.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdelý qulaqtaǵy shýyldyń neden paıda bolǵandyǵyna baılanysty júrgiziledi. Sondaı-aq, emdeý barysynda estý  apparattary, akýstıkalyq jasyrynbaly qurylǵylar qoldanylýy múmkin. Sonymen qatar, dári-dármekter qabyldap, qulaqtaǵy shýmen kúresý ádisin meńgerse de jaǵdaıdy ońaltýǵa múmkindik týady.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqulaqqa ylǵyı byr dybystyń estilýi\r\nqulaqtaǵy shýyl\r\nqulaqtaǵy dybys\r\nestý aǵzasy\r\ntınnıt, isik\r\njúrek aýrýy\r\nMener aýrýy \r\n','student_k',24,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Verlgof aýrýy (ımmýnopatologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra)','','','qz','s','',0,'',3227,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542623580,1574159580,1542623723,'Vergolf aýrýy nemese ımmýnopatologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra (ITP) qan uıýynyń buzylýymen sıpattalady. Iaǵnı ımmýndyq júıe qan uıýyna qajetti trombotsıt jasýshalaryn joıady. Bul indetke shaldyqqan adamdardyń qan quramyndaǵy trombotsıtteri óte tómen mólsherde bolady. Ony trombotsıtopenııa dep ataıdy.','Vergolf aýrýy nemese ımmýnopatologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra (ITP) qan uıýynyń buzylýymen sıpattalady. Iaǵnı ımmýndyq júıe qan uıýyna qajetti trombotsıt jasýshalaryn joıady. Bul indetke shaldyqqan adamdardyń qan quramyndaǵy trombotsıtteri óte tómen mólsherde bolady. Ony trombotsıtopenııa dep ataıdy.\r\n\r\n__Sebepteri__\r\nVerlgof aýrýy ımmýn júıesiniń belgili bir jasýshalary trombotsıtterge qarsy antıdene túze bastaǵanda paıda bolady.  Trombotsıtter óz kezeginde qanuıýyna jaýap beredi – olar  qan  tamyrlarynyń kishkentaı zaqymdanǵan tesikterin bitep, aǵzada qannyń qalypty aınalýyna jaǵdaı jasaıdy.\r\n\r\nAýrý paıda bolǵan kezde, aǵza túzgen antıdeneler kókbaýyrdaǵy trombotsıtterge shabýyl jasaıdy.\r\nBul aýrý balalarǵa kóbinese ınfektsııaǵa juǵady. Al eresek adamdarda aýrýdyń sozylmaly formasy vırýstyq ınfektsııadan keıin, belgili bir toptardaǵy dárilerdi qoldanǵannan, júktilik kezinde nemese ımmýn júıesiniń buzylýy saldarynan oryn alady eken.\r\nITP-men áıelder jıi aýyrady.  Al jas balalardyń arasynda qyzdar men uldardyń zaqymdanýy teń dárejede eken.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Teri qantalaıdy, teride úsaq qyzyl núkteli bórtpelerdiń paıda bolýymen sıpattalady;\r\n•	Teride túsiniksiz kógerýler paıda bolady;\r\n•	Aýyz qýsynan nemese murynnan qan aǵady;\r\n•	Shamadan tys etekkir ketedi.\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nZerthanalyq jaǵdaıda aǵzadaǵy trombotsıtterdiń mólsherin anyqtaý úshin jáne qannyń uıýyn tekserý úshin test júrgiziledi.\r\n•	Jalpy qan taldamasynan trombotsıtterdiń mólsheri az bolyp shyǵady;\r\n•	Qannyń uıýyna ótkizilgen test anomaldi kórsetkish kórsetedi;\r\n•	Trombotsıtterge qarsy antıdeneler kezdesedi;\r\n•	Qan aınalymynyń ýaqyty jyldamdaǵyny belgili bolady.\r\nMıǵa pýnktsııa júrgizýde birden bir standartty dıagnostıka qoıýǵa jáne megakarıotsıt jasýshalary sanynyń kóbeıgendigin anyqtaýǵa sep bolady. bul jasýshalar – trombotsıtterdiń bastapqy formasy bolyp tabylady.\r\n\r\n__Emdelýi__\r\nBul aýrýǵa shaldyqqan jas balalar kóbinese ózdiginen jazylyp ketedi. Keı bir jaǵdaıda ǵana terapııa qajet bolýy múmkin.\r\nEresekterge sterıoıdty qabynýǵa qarsy dáriler (prednızolon) taǵaıyndalady. Keıbir aýyr jaǵdaılarda, kókbaýyrdy alyp tastaý (splenektomııa) úshin  hırýrgııalyq shara qoldaný da usynylady. Bul ádis arqyly naýqastardyń jartysyna jýyǵynyń aǵzasyndaǵy trombotsıtterdiń mólsherin qaıta qalpyna keltirýge bolady.\r\nEger prednızolonmen emdelý kómektespese, onda terapııanyń basqa túrlerin qoldanyp kórse bolady:\r\n•	Danozol dárisin qoldaný;\r\n•	Gamma-glýbınniń ınektsııalyq kóp mólsherin qoldaný;\r\n•	Immýndyq júıege demeý beretin dáriler qoldaný;\r\n•	Qandaǵy antıdenelerge fıltratsııa júrgizý;\r\n•	Belgili bir qan túrlerindegi adamdar úshin Antı-RhD terapııasyn ótkizý.\r\nVerlgof aýrýymen aýratyn adamdarǵa asperın, ıbýprofen nemese varfarın sııaqty dárilerdi qabyldamaǵan durys. Sebebi, mundaı dáriler trombotsıt fýnktsııasynajáne qan aınalymyna áser etedi, onyń saldarynan qan ketý jaǵdaılary oryn alýy yqtımal.\r\n\r\n__Aýrý aıasynda__\r\nRemıssııa kezinde (aýrýdyń sımtomsyz kezeńi) emdelip ketýdiń múmkindigi joǵary. Aýrý eresekterde keı jaǵdaıda ǵana sozylmaly formaǵa enedi jáne remıssııa kezeńinen keıin de jańadan paıda bolýy múmkin.\r\n\r\n__Sınonımderi:__\r\nımmýnopotologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nVerlgof aýrýy, \r\nımmýnopotologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra\r\n','student_k',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','V gepatıtine qarsy vaktsınalaý','','','qz','s','',0,'',3060,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542623760,1574159760,1542623865,'V gepatıtine qarsy vaktsına – baýyrdyń zaqymdalýy sekildi qaýipti syrqattardyń órship ketýiniń aldyn alatyn, balalarǵa usynylǵan birden-bir ımmýndaý bolyp tabylady. Bul eresektergede usynylady.','V gepatıtine qarsy vaktsına – baýyrdyń zaqymdalýy sekildi qaýipti syrqattardyń órship ketýiniń aldyn alatyn, balalarǵa usynylǵan birden-bir ımmýndaý bolyp tabylady. Bul eresektergede usynylady.\r\n\r\n__Jalpy aqparat__\r\nV gepatıtine qarsy vaktsına - beıimsiz (óli) V gepatıtiniń vırýsynan quralady. Adam vaktsınany endirgennen keıin,  aǵzadaǵy ımmýn júıesi vırýsty tanyp biledi jáne vırýspen kúresedi, juqqan jaǵdaıda aýrýdyń týyndaý qaýpin azaıtady. \r\n\r\nDegenmen birde-bir vaktsına 100 paıyz senimdilik bermeıdi, ımmýndaýdan keıin de V vırýstyq gepatıtimen aýrý áli de múmkin bolyp qala beredi.\r\n\r\n__Kimder vaktsınalaýǵa kiredi__\r\nV gepatıti qarsy vaktsınalaý úsh ınektsııaly kezeńge bólinedi.\r\n•	Alǵashqy ekpe balanyń perzenthanadan shyqqanyna deıin salynady. Eger balanyń anasy V gepatıtiniń tasymaldaýshysy bolsa, vaktsına bala týylǵannan keıin birden salynady.\r\n•	Ekinshi ekpe balanyń 1-2 aılyq kezinde salynady;\r\n•	Sońǵy ekpeni dárigerler balanyń 6 aılyǵynda salady.\r\n\r\n4-8 aılyǵynda vaktsına salynbaı qalǵan balalarǵa, ekinshi ınektsııa 4 aılyǵynda, al úshinshi vaktsına 6-16 aılyǵynda salynady. Balalarǵa mindettelgen  ımmýndaýdyń standartty salynýy buzylǵan jaǵdaıda, ekinshi jáne úshinshisin teń salýǵa da bolady.\r\n\r\nV vırýstyq gepatıtine qarsy vaktsına salynbaı qalǵan eresek balalarǵa mindetti túrde, tez arada vaktsınaaý kerek.\r\nEresekter nemese balalar vaktsınamen ımmýndaýdy ótpegen bolsa, mindetti túrde saldyrý kerek, eger olar:\r\n•	Densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet atqaratyn bolsa;\r\n•	Buryn V gepatıtiniń vırýsyn juqtyrǵan adammen jynystyq seriktes bolsa, nemese onymen turmystyq baınanysta bolsa;\r\n•	Erkek jynystylarmen qatynasqa túsetin er adamdar;\r\n•	Búırek aýrýynyń sońǵy satysynda tursa, sozylmaly baýyr aýrýy bolsa nemese AITV-ınfektsııasy bolsa;\r\n•	Kóp adammen jynystyq qatynas jasap júrse;\r\n•	Ishke endiriletin esirtki quraldaryn paıdalanatyn bolsa;\r\n•	Aǵzasyn aýystyratyn bolsa, mıyna transplantatsııa jasatatyn bolsa nemese hımıoterapııa aldyratyn bolsa.\r\n\r\nEresekterge tek V gepatıtine qarsy vaktsına salsa da bolady nemese Tvınrıks dep atalatyn vaktsınany saldyrsa da bolady. Ol  A gepatıtinen de, V gepatıtinen de qorǵaıdy. Bul vaktsınalerdyń árqaısysy 3 ınektsııadan salynady\r\n\r\n__Qaýipter men janama áserler__\r\nImmýndaýdan ótken kóptegen balalar janama áserlerden zardap shegedi.  Tek, keı jaǵdaıda vaktsına salynǵan jerdiń qyzarýy, aýrýy kezdesedi, nemese azdap dene qyzýy kóterilýi múmkin. Al aýyr jaǵdaılar, tek balada vaktsınanyń keıbir komponenterine alergeni bolsa ǵana týyndaýy múmkin.\r\n\r\n__Qosymsha keńes__\r\nEger bala salmaqty aýrýmen aýyrsa, týmaýratyp qalsa, onda vaktsınany sál keıindetip endirse  de bolady.  Baýyrynda aýyr alergeni bar balalarǵa bul vaktsına salynbaıdy. Alǵashy vaktsınadan keıin alergendik serpin paıda bolsa, kelesi vaktsına múldem salynbaıdy.\r\n\r\n__Tómendegideı jaǵdaılar oryn alsa dárigerge habarlasyńyz:__\r\n•	Balańyzǵa vaktsına saldyrýǵa senimsiz bolyp tursańyz;\r\n•	Alǵashqy vaktsınaden keıin aýyr janama áserler baıqalsa.\r\nVaktsınanyń paıdalylyǵyna qatysty nemese basqa da suraqtaryńyz bolsa.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nV gepatıtine qarsy vaktsınalaý\r\n  \r\n','student_k',16,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Júrektiń tosynnan toqtap qalýy','','','qz','s','',0,'',1554,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542624000,1574160000,1542624113,'Júrekte elektirlik júıe bar, ol júrek soǵysynyń rıtmin baqylaıdy. Júrekte problema týyndasa, ol júrek  soǵysy rıtminiń buzylýynan bolady, mundaı kúrdeli problemany arıtmııa dep ataıdy.','Júrekte elektirlik júıe bar, ol júrek soǵysynyń rıtmin baqylaıdy. Júrekte problema týyndasa, ol júrek  soǵysy rıtminiń buzylýynan bolady, mundaı kúrdeli problemany arıtmııa dep ataıdy.\r\n\r\nArıtmııanyń birneshe túri bar. Arıtmııa kezinde júrek óte sırek nemese aqyryn soǵady,  ne bolmasa, tipti soqpaı qalýy da múmkin. Júrektiń tosynnan toqtap qalýy, naýqasta aýytqý bolǵan jaǵdaıda, júregi toqtaǵanda oryn alady. Bul toqtap qalýdyń júrek ustamasynan aıyrmashylyǵy, ustama kezinde qan aǵysy toqtap qalady da, júrek ádettegi soǵysyn jalǵastyra beredi.\r\n\r\nJúrektiń tosynnan toqtap qalýy birneshe sebepterge baılanysty oryn alady. Sebepteri: júrek qantamyrlarynyń aýrýlary, fızıkalyq stress, sondaı-aq keıbir týma aýrýlardyń áserinen bolady. Keıde dárigerler júrektiń ne úshin tosynnan toqtap qalatynyn anyqtaı almaı jatady.\r\n\r\nJúrek toqtap qalǵan jaǵdaıda, jedel medıtsınalyq kómek berilmese, adam birneshe mınýttyń ishinde ólip ketýi de múmkin. Tek adam  júrek defıbrıllııatsııasyn jasatqan bolsa ǵana ajal aýzynan arashalap alyp qalýǵa múmkindik týady. Defıbrıllıatsııa – elektroımpýlsti áser berý ádisi. Ol júrek bulshyqetteriniń elektirlik belsendiligin qaıta qalpyna keltirý úshin qoldanylatyn ádis. Júregi toqtap qalǵan adamdy defıbrılıatsııanyń aldynda, júrek-ókpelik reanımatsııasynan ótkizý kerek, sodan keıin ǵana defıbrılıatordy qoldansa bolady.\r\n\r\nEger sizdiń júregińiz buryn tosynnan toqtaǵan bolsa, ımplantalǵan defıbrıllıator qaıta toqtaýdyń aldyn alyp, ólim qaýpin azaıtady.\r\n\r\n__Tegter: __\r\njúrektiń toqtaýy\r\njúrektiń tosynnan toqtaýy\r\njúrek qantamyrlarynyń júıesi\r\n','student_k',20,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Iersınıoz (Jalǵan týberkýlez)','','','qz','s','',0,'',4112,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542624120,1574160120,1542624554,'Ishek ıersınıozy jáne jalǵan týberkýlez ınfektsııalyq aýrýlar bolyp tabylady. Olar Yersinia enterocolitica enterokolıttiń qozdyrǵyshy bolyp tabylady. Enterokolıt – balalyq kezde jıi kezdesetin ash ishek pen toq ishektiń qabynýymen sıpattalatyn aýrý.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__ \r\nIshek ıersınıozy jáne jalǵan týberkýlez ınfektsııalyq aýrýlar bolyp tabylady. Olar Yersinia enterocolitica enterokolıttiń qozdyrǵyshy bolyp tabylady. Enterokolıt – balalyq kezde jıi kezdesetin ash ishek pen toq ishektiń qabynýymen sıpattalatyn aýrý.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"451\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Sýret: Jińishke ishek asqorytý júıesiniń eń uzyn bóligi bolyp tabylady, onyń uzyndyǵy shamamen 6 metrdi quraıdy. Ol asqazandy toq ishekpen baılanystyrady jáne kóptegen qatparlardan (qursaq qýysyna yńǵaılastyrylyp) turady. Qabyldanatyn taǵamdardyń kóp bóligi ash ishekte sińiriledi. Ol úsh bólikten turady: on eki eli ishek, myqyn ishek jáne ash ishek.\'\'\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nBul aýrý adamda  shıki nemese jetkilikti termııalyq óńdeýden ótpegen shoshqa etin jegende  jáne pasterlenbegen sútti paıdalanǵan kezde týyndaıdy. Sondaı-aq,  aýrý janýarlarmen baılanysqannan da, lastalǵan qudyq sýyn paıdalanǵan kezde de nemese sırek jaǵdaılarda - ınfıtsırlengen qan quıý kezinde de osy aýrýdyń juǵý qaýpi basym bolady. Atalmysh  aýrýmen ımmýndyq júıesi álsiregen balalar da jıi aýyrady. Inkýbatsııalyq kezeń shamamen 4-6 kúndi quraıdy.\r\n {ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nYersinia enterocolitica ash ishek pen toq ishektiń qabynýyn ǵana emes, sonymen qatar ish ótýi men dene temperatýrasynyń kóterilýi sııaqty sımptomdardy da týdyrady. Naýqas balanyń úlken dáretinen  qan men shyrysh aralasyp shyǵýy múmkin. Bul sımptomdar 1 aptadan 3 aptaǵa deıin, keıde uzaǵyraq ýaqytqa sozylýy  múmkin.\r\nOsy keń taraǵan sımptomdarmen qatar, aǵzasynda temirdiń joǵary mólsheri (qan quıý kezinde) bar nemese ımmýndyq júıesi álsiregen jáne basqa da aýrýlarmen aýratyn jas  balalarda bakterıemııanyń (bakterııalardyń qan aǵymymen taralýy) damýy múmkin. Jasóspirimderde appendıtsıttiń sımptomdaryna uqsas (jalǵan appendıtsıt sındromy), oń jaq myqyn aımaǵyndaǵy aýyrsyný sııaqty sımptomdar paıda bolýy múmkin. Sırek jaǵdaılarda bul aýrý tamaqtaǵy aýyrý sezimimen, kózdiń qabynýymen, menıngıt jáne pnevmonııamen kórinis beredi. Juqtyrylǵan ınfektsııadan keıin jasóspirimderde býyndaryndaǵy aýyrsyný sezimi jáne baltyrynda qyzyl bórtpe (túıindi erıtema) paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nJalǵan týberkýlezben aýyratyn balalarda temperatýranyń kóterilýi, bórtpe, ishtegi aýyrý sezimi jáne jalǵan appendıtsıt sındromy sııaqty sımptomdar paıda bolýy múmkin. Keıbir balalarda ish ótýi, bórtpe jáne aıaq-qoldyń isinýi kezdesedi.\r\n {ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nBalańyzdyń nájisinen qan aralas shyqsa, jedel járdemge habarlasyńyz. Ish ótýden týyndaıtyn aýyzdyń qurǵaýy, shóldeý jáne zár shyǵarý jıiliginiń tómendeýi sııaqty sýsyzdaný sımptomdaryna kóńil bólińiz.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDáriger balanyń nájisinen Yersinia-ny anyqtaýǵa arnalǵan analızderdi taǵaıyndaýy múmkin. Sondaı-aq, qozdyrǵyshtardy tamaqtyń shyryshty qabatynan jaǵyndy alý arqyly, nesep taldamasy jáne bakterııalarǵa qarsy antıdenelerdi anyqtaý úshin qan taldamasyn  júrgizý arqyly anyqtaýǵa bolady.\r\nIersınıoz salystyrmaly túrde sırek kezdesetin ınfektsııa bolǵandyqtan, azdaǵan zerthanalar ǵana nájisten Yersinia-ny anyqtaı alady.\r\n {ANAME()}6{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nBul aýrý kóbinese ózdiginen jazylady. Keıbir jaǵdaılarda ıersınıoz antıbıotıktermen de emdeledi. Ish ótýi kezinde, naýqastarǵa sýsyzdanýdy boldyrmaý jáne emdeý úshin kóp sý ishý kerek.\r\n {ANAME()}7{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\nBalańyz shıki nemese shala pisirilgen shoshqa etin, pasterlenbegen sút pen lastanǵan sýdy qoldanbaýyn qadaǵalańyz. Shoshqanyń ishek-qarnyn óńdegennen keıin qolyńyzdy sabynmen muqııat jýyńyz.\r\nIersınıozdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan ekpe joq.\r\n\r\n__Tegter: __\r\nishtiń ótýi\r\nnájistegi qan\r\nsýsyzdaný\r\nash ishek pen toq ishektiń qabynýy\r\nishtiń aýyrsynýy\r\njalǵan týberkýlezdiń sımptomdary\r\njalǵan týberkýlezdiń emidelýi\r\nıersınıoz dıagnostıkasy\r\n','student_k',22,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Asqazan-óńesh reflıýksi  (Gastroezofageldi reflıýksti aýrý)','','','qz','s','',0,'',8581,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542624900,1574160900,1542625930,'Asqazan-óńesh reflıýksi – asqazan men óńeshti bólip turatyn asqorytý qysqyshynyń (bulshyqettik tyǵyn) jumysynyń buzylysynan týyndaıtyn jaǵdaı. Bul asqazanda túziletin asqazan qyshqyl sóliniń óńeshke quıylýymen sıpattalady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımtomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nAsqazan-óńesh reflıýksi – asqazan men óńeshti bólip turatyn asqorytý qysqyshynyń (bulshyqettik tyǵyn) jumysynyń buzylysynan týyndaıtyn jaǵdaı. Bul asqazanda túziletin asqazan qyshqyl sóliniń óńeshke quıylýymen sıpattalady.\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"452\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Asqazan-ishek joldarynyń joǵarǵy bóligi aýyz quysynan, óńeshten, asqazannan turady. Óńesh - bulshyq et tinderinen turatyn, jińishke tútikshe. Ol aýyz qýysy men asqazandy jalǵap turady. Óńesh arqyly tamaq asqazanǵa túsedi.  Qysqysh (sfınkter) – óńesh pen asqazannyń baılanysqan jeri. Onyń qyzmeti, as reflıýksin men asqazannan óńeshke bólinetin sóldi ustap turý.\'\'\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"453\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nÓńesh, asqazan, toq ishek pen ash ishek, baýyr, ót qaby jáne uıqy bezi  qorektik zattardyń energııasyn qorytyp aǵzaǵa sińiredi, al qorektik emes komponentterdi de qorytyp, qaldyǵyn aǵzadan  syrtqa shyǵaryp jiberedi. \r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nAsqazan-óńesh  reflıýksi óz kezeginde barlyq saý balalarda da, eresekterde de kezdesedi, ol qyjylmen, titirkendirýmen, sondaı-aq, basqa da sımptomdarmen kórinis berip jatady.\r\nAsqazan-óńesh reflıýksiniń basty sebebi, shamadan tys qaryn toıǵyzýdan jáne qysqyshtyń álsireýinen bolady.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"454\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nAsqazan-óńesh reflıýksiniń jıi qaıtalanýynan, óńeshtiń tómengi bóliginiń qabynýy múmkin.  Mundaı kúrdelengen jaǵdaıdy gastro-ezofageldi reflıýksti aýrý dep ataıdy (GERB).\r\n\r\nAsqazan-óńesh reflıýksiniń qaýipti faktorlary mynadaı jaǵdaılardan oryn alady:\r\n•	Alkogol qoldanǵannan;\r\n•	Shylym shekkennen;\r\n•	Semirgennen;\r\n•	Óńesh tesigi dıafragmasynyń jyryǵy;\r\n•	Júktilik;\r\n•	Sklerodarmııa (teriniń qataıýy)\r\n\r\nAsqazan-óńesh reflıýksi júktilik kezinde paıda bolady nemese órshıdi. Keıbir aýrýlardyń dári-dármekteriniń janama áserleri de bul aýrýdyń qozýyna sebepshi bolady:\r\n•	Antıholınergetıkter – teńiz aýrýyna qarsy qoldanylatyn dári;\r\n•	Beta-tejegishteri jáne kaltsıı arnasynynyń tejegishteri – olar júrek aýrýy men joǵary arterııalyq qysym kezinde qoldanylady;\r\n•	Bronhodılıatatorlar (tamaqty keńeıtkishter)   demikpe kezinde qoldanylady;\r\n•	Dopamın-aktıvti dárileri – Parıkson aýrýyna qarsy qoldanylady;\r\n•	Progestın – gınekologııalyq aýrý kezinde qoldanylady;\r\n•	Tynyshtandyrǵysh dáriler – qatty mazasyzdanǵanda nemese uıyqtaı almaı júrgen kezde qoldanylady;\r\n•	Úshtsıkldi antıdepresanttar – kúızelis kezinde qoldanylady.\r\nEger, qoldanyp júrgen dárińizdiń áserinen qyjyl paıda bolsa, ol jaıynda dárigerińizben aqyldasyńyz. Dárigermen keńespeı turyp, eshqandaı qabyldap júrgen  dárińizdi toqtatpańyz. \r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nAsqazan-óńesh reflıýksi jáne GERA-nyń basty sımptomdary mynadaı bolady:\r\n•	Qyjyl;\r\n•	Kekirý;\r\n•	Tamaqty qusý;\r\n•	Keýde qyzyp turǵandaı seziıniń bolýy;\r\n•	Óńeshte birdeme turǵandaı sezimniń bolýy;\r\n•	Jutynýdyń qıyndaýy (dısflagııa)\r\n•	Tamaqtan keıin júrek aıný.\r\nSırek kezdesetin sımptomdary:\r\n•	Kekirgende tamaqtyń shyǵýy;\r\n•	Jutynýdyń qıyndaýy;\r\n•	Yqylyq;\r\n•	Jatqan kezde jótelip, dem qysylyp, ysqyrǵan dybystyń shyǵýy;\r\n•	Tamaqtyń aýrýy men jybyrlaýy;\r\n•	Daýystyń qarlyǵyp shyǵýy nemese ózgerýi.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nEger aýrý sımptomdary salmaqty bolmasa, dárigerdiń ózi –aq dıagnostıka jasaı alady.\r\nDıagnoz qoıý barsynda tómendegideı tekserýdiń qosymsha túrleri qajet bolýy múmkin:\r\n•	Fıbrogastrodýodenoskopııa (FGDS) óńeshtiń zaqymdanǵanyn tekserý úshin qoldanylady. Bul shara, ushynda beınekamerasy bar jumsaq tútiksheni ishke endirý arqyly júzege asady, ol óńesh arqyly ishke kirgiziledi de, asqazan men ash ishekti kórýge jaǵdaı jasaıdy. Bul dıagnostıkalaý ádisi jaıynda tolyq aqparat alǵylaryńyz kelse myna siltemeni basyńyz: https://www.zdrav.kz/endoskopiya\r\n•	Barıev qospasyn qabyldaǵannan keıin asqazan-ishek joldaryn rentgennen ótkizý kerek, ol arqyly tarylǵan óńeshtiń sýretin, álsiregen qysqyshtardy kórýge bolady.\r\n•	pH (qyshqyl ortasynyń kórsetkishi) deńgeıin baıqaý úshin monıtorıng júrgizý, ol emniń qanshalyqty jaqsy áser berip jatqandyǵyn baǵalaýǵa jáne naqty dıagnoz qoıýǵa múmkindik beredi. Bul shara burǵyny  muryn arqyly óńeshke engizip, ondaǵy pH-tyń mólsherin anyqtaý úshin ólshegish qoıý arqyly júzege asady. Saý adamnyń pH –nyń mólsheri siltili ortaǵa baılanysty bolady, al GERA kezinde orta asqazannan bólngen qyshqylǵa tolyp qalady.\r\n•	Ezofagomanometrııa  (óńeshtegi qysymdy ólsheıdi) sfınkterdyń qysylmaly múmkindigin baǵalaýǵa múmkindik beredi.   Óńesh sańylaýynan  ushynda datchıkter bar kateterler engiziledi, olar óńeshtegi qysymdy ólsheıdi.  GERA kezinde óńeshtegi qysym deńgeıi qalyptydan tómen bolyp kórinedi.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nQysqa ýaqyttyq reflıýkstik ustama azdaǵan emdi qajet etedi. Jaǵdaı  qalypqa keltirilgennen keıin isher asqa durystap kóńil bólý kerek. (maıly taǵamdar men ishimdekten bas tartý kerek) óńeshtiń shyryshty qabyǵy tez qalpyna keledi. Siz aýrýdan tez aıyqqyńyz kelse, salaýatty ómir saltyn ustanǵanyńyz jón.\r\nGERA –ǵa qarsy jaqsy áser etetin  dáriler bar.\r\n•	Antatsıdter – qyshqyl-beıtaraptandyrǵysh áserdi ıgeredi jáne óńeshti asqazannan bólinetin qyshqyl sóldiń zaqymdaýynan oqshaýlaıtyn qorǵanysh qabattar túzedi.\r\n•	Protondy pompa tejegishteri – olar asqazandaǵy qyshqyl mólsherin azaıtady;\r\n•	N2-tejegishteri (antagonıster) – olar asqazanda qyshqyldyń az bólinýine áser etedi;\r\n•	Prokınetıkter – olar sfınkterdiń jumysyn yńǵaılastyrady.\r\nAntıreflıýkstik operatsııa – eger naýqas salaýatty ómir saltyn ustanyp, qajetti dárilerdi qoldansa da jazylmaı qoıǵan jaǵdaıda jasalady. Qyjyl jáne basqa da sımptomdar operatsııadan keıin ketedi, biraq olardyń dári ishkennen  tolyq ketýi ekitalaı. Operatsııa jasaý kezinde sfınkter asqazan qabyrǵalarynan jasandy túrde quralady.\r\nReflıýkske arnalǵan taǵy bir emdeý ádisi bar, ol endoskoptyń kómegimen júzege asady. Endoskoptyń kómegimen asqazan men qysqyshtardyń shyryshty qabyqtarynyń zaqymdanǵan jerine jaqpa maı túrindegi dárini jaǵady.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nÁdette, qabynǵan óńeshti qalpyna keltirgennen keıi, ishetin asqa muqııat qarasa, titirkendirgish faktorlardy (maıly taǵamdar, alkogl jáne t.b.) qoldanbasa, óńeshiń shyryshty qabyǵy  qaıta qalyptasady. Biraq, keıbir adamdarǵa aýrýdan tolyq qandy aıyqqanǵa deıin dárilerin turaqty iship turýǵa týra keledi.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n•	Barrett óńeshi (óńeshtiń shyryshty qaby ózgeredi, odan qaýipti isikke ulasý qaýpi týyndaıdy);\r\n•	Óńeshtiń oıyq jarasy (óńeshtiń ishki bóliginde tereń jara paıda bolady, odan asqazanǵa qyshqyl sól bólinedi)\r\n•	Strıktýra (óńesh tarylyp, odan múıizgekter bólinedi) ;\r\n•	Bronhtyń buzylýy (tamaqqa asqazan  bólingen sól tamyp, onyń áserinen  titirkený men tynys alý joldarynyń qurysýy paıda bolýy);\r\n•	Sozylmaly jótel men qarlyǵý;\r\n•	Demikpe;\r\n•	Tis aýrýy.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dáriger qashan qaralý kerek__\r\nEger siz reflıýkske (qyjylǵa) qarsy dárini uzaq ýaqyt jetkilikti túrde qoldanyp bolsańyz,odan nátıje bolmaı júrse  jáne óńeshke birde bir endoskopııa júrgizbeseńiz (ol jaǵdaıda qaýipti isikke ulasý qaýpi basym)  dárigerge habarlasyńyz!\r\n\r\nEger tómendegideı sımptomdar oryn alsa dárigerge tekserilińiz:\r\n•	Jıi qussańyz;\r\n•	Qan aralas qussańyz;\r\n•	Demińiz qysylsa (jótel, demikpe);\r\n•	Tamaq ishkennen keıin asqazan tolyp ketkendeı sezim  paıda bolsa;\r\n•	Daýys qarlyǵyp ketse;\r\n•	Jutynǵanda másele týyndasa nemese aýyrsa;\r\n•	Salmaq joǵalsa, tábet bolmaı júrse;\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nAtsetılsalıtsıldi qyshqyl (asperın), ıbýprofen nemese naproksen sekildi dárilerden aýlaq bolyńyz. Nemese olarmen qatar paratsetamoldy qabyldańyz. Dári qabyldaǵanda sýdy molynan ishińiz. Sizge dáriger jańa dáriler taǵaıyndaǵanda, odan qyjyl paıda bolatyn-bolmaıtynyn dárigerden surap, bilip alyńyz.\r\nDerekkóz: AQSh-tyń Ulttyq densaýlyq ınstıtýttarynyń derekqorynan alyndy: http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/\r\n\r\nJótel (erlerde/áıelderde)\r\nKeýdeniń aýrýy (erlerde/áıelderde)\r\nQaıtalanbaly kóp mólsherli qusyq (erlerde/áıelderde)\r\nJutynýdyń qıyndaýy (erlerde/áıelderde)\r\nAsqazannyń aýrýy (erlerde/áıelderde) \r\nAsqazannyń qaıtalanbaly aýrýy (erlerde/áıelderde)\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqyjyl\r\nasqazan-óńesh reflıýksi\r\nGERA, \r\nasqazan-óńesh reflıýksiniń sımptomdary\r\nreflıýks-ezofagıt\r\nasqazan-óńesh reflıýksiniń emdelýi \r\nkeýde jasýshalarynyń aýrýy \r\njutynýdyń qıyndaýy\r\n','student_k',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Bas mıy ','','','qz','s','',0,'',2314,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686100,1574222100,1542686236,'Mı – bul jumsaq, keýekti tin massasy. Ol bas súıekpen jáne mı qabyqshasy dep atalatyn juqa membranalarmen qaptalǵan. Mı-julyn suıyqtyǵy dep atalatyn sýly suıyqtyq mıdyń aınalasyn qorshap turady. Mı-julyn suıyqtyǵy mı qaby men qarynsha dep atalatyn mı qýysyndaǵy bos jerlerde turady.\r\n','\r\nMı – bul jumsaq, keýekti tin massasy. Ol bas súıekpen jáne mı qabyqshasy dep atalatyn juqa membranalarmen qaptalǵan. Mı-julyn suıyqtyǵy dep atalatyn sýly suıyqtyq mıdyń aınalasyn qorshap turady. Mı-julyn suıyqtyǵy mı qaby men qarynsha dep atalatyn mı qýysyndaǵy bos jerlerde turady.\r\n\r\nNerv jasýshalarynyń baılanystary arqyly aqparattar mıdan basqa múshege beriledi, jáne keri qaıtady. Keıbir nervter mıdan tikeleı kózge, qulaqqa jáne ózge de bas múshelerine  barady.  Basqa nervter julyn arqyly mı men deneniń basqa bólikterin jalǵastyrady. Bas mı men julynnyń ishinde glıaldi jasýsha bolady, ol júıke jasýshalaryn qorshap turady, jáne olardyń óz ornynda myqty turýyna yqpal etedi.\r\n\r\nMı bizdiń sanaly áreketterimizdi basqarady (júrýimizdi, sóıleýimizdi), sondaı-aq denemizdiń qyzmetin, oılanýdy qajet etpeıtin jerlerimizge de (tynys alý sekildi) qatysy bar. Mı, sonymen qatar, bizdiń múshelerimizdiń sezimderin de basqarady (kórý, estý, túısiný, dám sezý jáne ıis sezý) este saqtaý, kóńil-kúı, minezimizdegi erekshelikterge deıin bári-bári mıdyń quzyrynda.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"455\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nMıdyń úsh negizgi bóligi is-árekettiń árqandaı túrlerin baqylaıdy:\r\n\r\n•	Mı syńarlary (mı jartyshary) – jartysharlar mıdyń eń úlken bóligi bolyp tabylady. Olar joǵarǵy jaqta ornalasqan. Olar  bizdiń denemizdiń aınalasynda ne bolyp jatqandyǵyn, syrtqy faktorlar qalaı ıgerilip jatqandyǵy jaıynda basqa múshelerden keletin  aqparattardy, sezimderdi paıdalanyp, bizdiń bolmysymyzǵa bildiredi. Jartyshar sondaı-aq bizdiń oqý múmkindigimizdi, oılanýymyzdy, birnárseni uǵynýymyzdy, sóıleý men kóńil-kúıimizdi basqarady. \r\n\r\nMı eki jartysharǵa bólinedi – oń jáne sol, árqaısysy ártúrli qajettilikterdi ıgeredi. Oń jaq jartyshar oılanýdy basqarsa, sol jaǵy deneniń qyzmetin retteıdi. Sol jaq jartyshar oılanýdy basqarsa, oń jaǵy deneni baqylap turady.\r\n\r\n•	Mıshyq – Mıshyq mıdyń artqy bóliginde, jartyshardyń astyńǵy jaǵynda ornalasqan.Ol tepe-teńdik sezimin basqarady jáne qıyn áreketterdi, júrý jáne sóıleý sekildi áreketterdi rettep turady.\r\n•	Mı baǵanasy – mı baǵanasy mı men julyndy baılanystyrady. Ol shóldeý jáne ashyrqaný sekildi sezimderdi baqylaıdy. Ol sondaı-aq tynys alý protsesin de, deneniń qyzýyn da, arterııalyq qysym men aǵzanyń basqa da negizgi fýnktsııalaryn baqylaıdy.\r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nmı\r\nbas mıy\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Mıdyń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',31029,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686220,1574222220,1542686643,'__ONKOLOGIIaLYQ AÝRÝ JAIYNDAǴY TÚSINIK__\r\n\r\nQaterli isik tinderdi túzetin, qurylym elementterinen, jasýshalardan bastalady. Tinder múshelerdi túzedi.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. ','__ONKOLOGIIaLYQ AÝRÝ JAIYNDAǴY TÚSINIK__\r\n\r\nQaterli isik tinderdi túzetin, qurylym elementterinen, jasýshalardan bastalady. Tinder múshelerdi túzedi.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter zalaldy jáne zalalsyz bolyp bólinedi:\r\n\r\nZalalsyz iskterde qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\nZalaldy isikter qaterili isikpen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter zalalsyzdarǵa qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaýipti isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaterli isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaterli isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy. \r\n\r\n__MI ISIGINIŃ DAMÝ SATYLARY__\r\n\r\nDárigerler keıde mı isigin damý satysy boıynsha toptaıdy – tómengisinen (I satysy) joǵarǵy satysyna deıin (IV kezeń).  Isiktiń damý satylary mıkroskop arqyly, isik jasýshalarynyń syrtqy túri boıynsha anyqtalady. Joǵarǵy satyda damyǵan isik jasýshalary basqasha bolady jáne olar ádette, tómengi satydaǵy isik jasýshalaryna  qaraǵanda  tez úlkeıedi. \r\n\r\nBirinshilikti mı isigi\r\n\r\nIsikterdiń damýy mı tinderinen bastaý alady.\r\n\r\nMı tinderiniń isinýimen bastalatyn isikter birinshilikti mı isikteri ekeni belgili.  (ekinshilikti mı isikteri jaıynda kelesi bólimderde aıtylady). Birinshilikti isikter jasýshalardyń túrine qaraı nemese bastaý alǵan mı bólikterine sáıkes óz ataýlaryn alady. \r\n \r\nEń kóp taralǵan birinshilikti mı isigi bolyp glıomdar sanalady. Olar glıaldi jasýshalardan bastaý alady. Glıomdardyń kóptegen túri bar:\r\n\r\n•	Astrotsıtoma – astrotsıtamdar dep atalatyn juldyzsha formasyndaǵy glıaldi jasýshalardan damıtyn isik. Astrotsıtomalar úlkenderdiń mıiniń jartysharynda kóptep damıdy. Al balalardyń mı baǵanalarynda, jartysharynda jáne mıshyǵynda kezdesedi . Astrotsıtomanyń III satysy ádette, anaplastıkalyq astrotsıtoma dep atalady. Astrotsıtomanyń IV satysy, ádette, mýltıformaly glıoblastoma dep atalady.\r\n•	Mı baǵanasynyń glıomasy – bul isik mıdiń eń tómengi bóliginde damıdy. Baǵanalyq glıomalar kóbinese jas balalarda jáne orta jastaǵy adamdarda jıi anyqtalyp jatady. \r\n•	Ependıdoma – julynnyń ortalyq arnasynda nemese qarynshadaǵy tóselgen jasýshalarda damıtyn isik. Bul isik túri kóbinese balalarda jáne jas adamdarda kezdesedi.\r\n•	Olıgodendroglıoma – bul isik sırek kezdesedi. Ol júıkeni qorǵap jáne jaýyp turatyn maıdy jınaýǵa qatysatyn jasýshalarda damıdy.  Munaı isikter ádette, mıdyń jartysharynda kezdesedi. Olar aqyryn úlkeıedi jáne mıdyń aınalasyndaǵy tinderge asa tarala qoımaıdy.  Olar kóbinese orta jastaǵy eresekter arasynda jıi kórinis berip jatady.\r\n\r\nKeıbir mı isikteriniń túrleri glıaldi jasýshalardan bastaý almaıdy. Ondaılardyń kóptep taralǵandary tómende kórsetildi:\r\n\r\n•	Medýlloblastoma – Bul isik ádette mıshyqta damıdy. Bul balalardyń mı isiginde kóptep kezdesedi. Olar keıde, eleýsiz neıroektodermaldi isik dep atalady.\r\n•	Menıngıoma – bul isik mı qabynda damıdy. Ol ádette aqyryndam úlkeıedi.\r\n•	Shvannoma -  isik shvannomdyq jasýshalarda (lemotstııer) damıdy.  Bul atalmysh jasýshalar júıkeni jaýyp turady, tepe-teńdikti saqtaýǵa jáne estýge yqpal etedi. Bul nerv qulaqtyń ishine ornalasqan.  Isik te soǵan sáıkes, akýstıkalyq nerv dep atalyp ketken.  Ol kóbinese úlken adamdarda kezdesedi.\r\n•	Kranıofarıngıoma – bul isik mı negizinde, gıpofızben birge úlkeıedi. Isiktiń bul túri kóbinese  balalarda kezdesedi.\r\n•	Embrıondyq – mıdyń jasýshaly isigi – isik embrıondyq jasýshada damıdy. Embrıondyq-jasýshaly  mı isigi kóbinesse 30 jasqa tolmaǵan adamdar arasynda kóptep kezdesedi. Embrıondyq-jaýshaly mı isiginiń barynsha kóp taralǵan túri germınoma bolyp tabylady.\r\n•	Tompaıǵan jerdegi isik – bul sırek kezdesetin mı isigi, ol domalaq bezde paıda bolady nemese onyń janynda týyndaıdy.  Domalaq bez jartyshar men mıshyqtyń arasynda ornalasqan.\r\n\r\nEkinshilikti mı isigi\r\n\r\nQashan qaterli isik óziniń alǵashqy paıda bolǵan jerinen deneniń basqa jerine aýytqı bastaǵanda, jańa isikterde , birinshilikti isik sekildi anomaldi jasýshalar quraı bastaıdy.  Mıda deneniń basqa jerinen shapqan qaterli isik, birinshilikti isikten ózgeshelene bastaıdy. Eger qaterli isik jasýshalary mıda basqa múshelerge (mysaly, ókpeden, sút bezinen) taralyp bara jatsa, dárigerler mıdaǵy isikti ekinshilikti nemese metastatıkalyq isik dep taǵaıyndaıdy. Ekinshilikti mı isigi, birinshiliktiden qaraǵanda edáýir keń taralǵan.\r\n\r\n__MIDYŃ QATERLI ISIGINIŃ QAÝIP TÝDYRATYN FAKTORLARY__\r\n\r\nMıdyń qaterli isigin týdyratyn naqty sebepter eshkimge de belgili emes. Dárigerler uzaqtan beri mı isiginiń keı bireýlerde damyp, al keıbireýlerde damymaıtyndyǵynyń ne úshin ekendigin túsindire almaıdy. Tek bir belgilisi mı isigi – juqpaly emes.  Bul aýrýdyń basqa adamdarǵa juǵýy múmkin emes.\r\n\r\nZertteýlerdiń nátıjesi boıynsha adamdar belgili bir qaýipti faktorlardyń áserinen zaqymdansa, olarda mı isiginiń túzilý beıimdiligi arta túsetin kórinedi. Barlyq qaýipti faktorlar adamnyń isik aýrýynyń damýyna soqtyrýy múmkin.   Tómende kórsetilgen qaýip  faktorlary adamnyń birinshilikti mı  isiginiń damýymen baılanysty:\r\n\r\n•	Er adamdarǵa qatysty – mı isigi tolyǵymen, kóbinese áıelderden qaraǵanda, er adamdarda jıi kezdesedi. Negizi menıngıomadan  kóbinese áıelderge tıesili.\r\n•	Násilge qatysty – isikter kóbinese basqa násilderdiń ókilderine qaraǵanda aq násildilerde jıi kezdesetin kórinedi.\r\n•	Jas mólsherine qatysty – mı isiginiń kóbinese 70 jastan asqan qarttarda anyqtalyp jatady. Jáne de ekinshi orynda, mı isigine baılanysdy onkologııalyq aýrýlarǵa ushyrap jatatyn balalar eken. (leıkemııa – balalarda eń kóp kezdesetin isik aýrýy).  Balalarda kezdesetin mı isigi kóbinese 8 jastan kishi balalarda oryn alady eken.\r\n•	Otbasyna qatysty – otbasynda glıommen aýyratyn adam bolsa, onda ol januıada da isik aýrýynyń damý qaýpi bolady.   \r\n•	Radıatsııanyń áseri nemese jumystaǵy belgili bir hımılyq zattyń saldaryna qatysty:\r\no	Radıatsııa- ıadrolyq ónerkásipte jumys isteıtinder zaqymdanyp, mı isigi aýrýyna shaldyǵýy múmkin.\r\no	Formaldegıd – potologanatomdar jáne farmaldegıdpen balzamdaý bolıynsha jumys isteıtin mamandar mıdyń qaterli isigi damıtyn toptardyń qatarynda bolyp sanalady. Ǵalymdar formaldegıdtiń áserinen basqa, ónerkásiptik oryndarda jumys isteıtinderdiń arasynan mı isigine soqtyratyn qaýiptilikti anyqtamapty. \r\no	Hlorly  vınıl – plastık daıyndaıtyn jumyskerler hlorly vınıldiń áserine tap bolýyshylar bolýy múmkin. Bul hımııalyq zat mı isigin damytýshy qaýip bolýy múmkin.\r\no	Akrılonırıl – mata jáne plastık óndiretinder akrılonıtrıldiń áserine urynýshylar bolýy múmkin.  Bul  hımııalyq zattan adamdarda  mı isigi damýy múmkin.\r\n\r\nǴalymdar qalta telefony mıdyń isigin damytýy múmkin be degen suraqtyń jaýabyn izdeýde. Biraq bul teorııaǵa qatysty zertteý nátıjeleri áli aıaqtala qoımady.  Qazirgi ýaqytqa deıin ǵalymdar basynan jaraqat alǵan adamnyń mı isigi damýy múmkin degen naqty faktige qol jetkize almady.\r\n  \r\nKeıde osy atalmysh toptardyń ishinde bolǵan jandar qaterli isik aýrýymen aýyrmaıdy. Basqa jaǵynan qarasań, kóptegen osy aýrýmen aýyratyn naýqastar  bul qaýiptilik faktoryna kirmeıtinder bolyp shyǵady. Eger siz ózińizdi «belgili bir  aýrý qaýiptiligi bar toptar qataryndamyn» dep esepteseńiz, ony aldymen dárigerińizben keńesip sheship alǵanyńyz jón. Dáriger sizge qaýiptiliktiń aldyn qalaı alý kerek, jáne turaqty tekserilý grafıgin qalaı túzý kerektigin rettep beredi.\r\n\r\n__MIDYŃ QATERLI ISIGINIŃ SIMPTOMDARY__\r\n\r\nMı isiginiń sımptomdary olardyń kólemine, túrine jáne ornalasý ornyna  baılanysty bolady. Sımptomdar  isiktiń júıkeni qysýymen nemese mıdiń belgili bir jeriniń zaqymdanýymen týyndaýy múmkin. Olar sondaı-aq mıdiń isinýimen  nemese bas súıektiń qýysyna suıyqtyqtyń\n jınalýymen kórinis berýi múmkin. Mı isiginiń barynsha kóp taralǵan sımptomdary tómede kórsetildi:\r\n\r\n•	Bastyń aýrýy (ádette tań erteńgisin qatty aýyrady);\r\n•	Júrek aıný nemese qusý;\r\n•	Sóıleý, kórý, estý júıesi ózgeredi;\r\n•	Júrgende tepe-teńdikti saqtaý qıynǵa oǵady;\r\n•	Kóńil-kúıi turaqsyzdanady, keıbir jaıttardy bir-birimen baılanystyra almaı qalyp jatady;\r\n•	Este saqtaý qabileti nasharlaıdy;\r\n•	Tyryspa paıda bolady, jáne bulshyqetteri ózine baǵynbaı qalady (paroksızmalar nemese konvýlsııalar) \r\n•	Qol men aıaqtyń uıýy nemese terleı berýi.\r\n\r\nBul sımptomdar tek mı isigi úshin bolýy mindetti emes. Olar sondaı-aq, basqa da jaǵdaılarmen baılanysty bolýy múmkin.  Eger osy sımptomdardyń qaısy bireýi bolmasyn sizde týyndasa, onda dárigermen jaǵdaıyńyz jaıynda aqyldasyp alyńyz.  Tek dáriger ǵana dıagnoz qoıyp, em taǵaıyndaıtynyn esten shyǵarmańyz.\r\n\r\n__MIDYŃ QATERLI ISIGINIŃ DIAGNOSTIKASY__\r\n\r\nAdamda sımptomdar paıda bolǵan kezde, mı isigi bolýy múmkin degen kúmán bolsa, dáriger bir nemese birneshe tómendegideı sharalardy taǵaıyndaýy múmkin:\r\n\r\n•	Tekserý – Dáriger densaýlyqtyń jalpy jaǵdaıyn qaraıdy.\r\n•	Nevrologııalyq tekseris – Dáriger naýqastyń  zeıindilik satylaryn, bulshyqeettik kúshin, koordınatsııasyn, aýrýǵa reflektsııasy men reaktsııasyn anyqtaıdy.  Sondaı-aq dáriger kózdi qaraıdy, mıdiń kózben baılanysyn, júıkeni qysýyn, isik týdyrýyn t.b. jaıttardy tekseredi.\r\n•	Kompıýterli tomografııa (KT) –  kompıýterge jalǵanǵan rentgen qurylǵysynyń kómegimen  bas súıek keskindemesiniń serııalary jasalady. Naýqas mıynyń anyq keskindemesin alý úshin oǵan arnaıy qarama-qarsy zattyq ınektsııa saldyrylady. Keskinde mıdaǵy isiktiń sýreti berilýi múmkin. \r\n•	Iadroly magnıttik rezonans (IaMR) – kompıýterge jalǵanǵan myqty magnıt deneniń ishki bóliginiń jeke keskinin anyq túsirip beredi. Bul keskinder monıtordan qaralady jáne qaǵazǵa basylyp shyǵýy da múmkin.  Keıde mı tinderin jeke belgilep alý úshin kontrasty zattar ishke engiziledi.  Keskinnen isikti nemese mıdaǵy basqa da máselelerdi kórýge bolady. \r\nDáriger tómendegiideı tekserýlerdiń basqa da túrlerin taǵaıyndaýy múmkin:\r\n•	Angıogramma – bul kontasty zat, qan aǵysyna engiziledi, ol mıdiń tamyrlaryna túsedi, jáne olardy rengenogrammadan kórinetindeı etedi.  Isik bolsa, dáriger ony rengendik keskinnen  kóre alady.\r\n•	Bas súıek rengenogrammasy – mı isikteriniń keıbir túrleri mıda kaltsıdiń túzilýine sebep bolady nemese bas súıekti ózgertýi múmkin. Rengenogrammanyń kómegimen dáriger, bul ózgeristerdi anyqtaıdy\r\n•	Julyndyq pýnktsııa – dáriger julyn suıyqtyǵynyń úlgisin alýy múmkin (bas súıektik ishindegi jáne mı men julynnyń aınalasyndaǵy). Bul em-shara jergilikti anestezı kezinde júzege asady. Dáriger julyn arnasynan suıyqtyq jınaý úshin uzyn, jińishke ıneni paıalanady. Julyndyq pýnktsııa 30 mınýtqa jýyq ýaqyt alady. Naýqas pýnktsııadan  keıin basy aýyrmas úshin birneshe saǵat jata turýy kerek. Zerthanada suıyqtyqta rak jasýshasy bar ma, álde basqa da máselelerdiń belgileri bar ma, sony zertteıdi.  \r\n•	Melıogramma – julynǵa jasalatyn retgenologııalyq tekserý.  Julyn suıyqtyǵyna arnalǵan ınektsııalanatyn kontrasty zat,  julyndyq pýnktsııa óndiriledi. Kontrasty zat julyn suıyqtyǵyna aralasý úshin naýqas júrelep, basyn tómen salbyratyp otyrady. Bul tekserý arqyly dáriger julyndaǵy isikti anyqtaıdy.\r\n•	Bıopsııa – anyqtalǵan isik jasýshalaryndaǵy tinderdiń úlgilerin joıatyn ádis. Bıopsııa qaterli isikke aınala bastaǵan tinderge, sondaı-aq basqa da jaǵdaılarǵa qoldanylady. Bıopsııa mı isigine dıagnoz qoıýdyń birden-bir senimdi ádisi bolyp tabylady. \r\nIsik jasýshalaryn anyqtaý úshin hırýrgtar, tindi úsh tásilmen alýy múmkin:\r\n•	Ineli bıopsııa – Hırýrg bas terisin azdap tiledi jáne súıekti burǵylap kishkentaı sańlaý jasaıdy.  Muny trepanatsııalyq sańlaý dep ataıdy. Dáriger ıneni trepanatsıondy sańlaý arqyly suǵyp mı isigindegi tinniń úlgisin alady.\r\n•	Stereotaktıkalyq bıopsııa – Kompıýterli tomografııa nemese IaMR sıaqty qurylǵynyń kómegimen sýret keskin alady, ıne trepanatsıondy sańlaý arqyly isik ornalasqan jerge kirgiziledi.  Hırýrg ıneniń kómegimen tin úlgisin tartyp alady.\r\n•	Emdeýmen qatar júretin bıopsııa – Keıde hırýrg isikti joıý barysynda operatsııa jasap jatqan kezde tin úlgisin alady.\r\n\r\nKeıde bıopsııany alý múmkin bolmaı qalady. Eger isik mı baǵanasyna nemese basqa da bir belgili orynǵa jaıǵasyp alsa, hırýrg basqa saý tinderdi zaqymdap almas úshin, isik tininiń úlgin ala almaıdy.  Ol kezde dáriger sýret keskinin alý úshin IaMR, KT nemese basqa da tásilderdi qoldanyp kórýi múmkin.\r\n\r\n__MIDYŃ QATERLI ISIGINIŃ EMDELÝI__\r\n\r\nKóptegen mı isigi bar  naýqastar birkelki medıtsınalyq kútim alý úshin naqty sheshim qabyldap, em-sharaǵa belsendi túrde atsalysady. Olar óz aýrýlary jaıynda bárin bilip alǵysy keledi jáne emdelýniń nusqalarymen de tanysýdy qalaıdy. Biraq, keıbir adamdar ózderinde qaterli isik bar degen dıagnoz qoıylǵanda eseńgirep, kúızeliske ushyrap jatady. Sonyń saldarynan  oıyn jınaqtaı almaı, dárigerge qajetti suraqtaryn qoıa almaı qalady. Dáriger qabyldaýyna barmas buryn suraqtar tizimin túzip alsa, kóptegen máseleniń basyn ashyp alýǵa kómegi tıedi. Naýqas dárigerdiń ne aıtqandaryn tolyǵymen este saqtaýp alý úshin shamasy kelgenshe jazyp alǵany jón, nemese dárigerdiń ruhsatymen dıktofon qoldansa da bolady. Keıbir naýqastar dáriger qabyldaýyna barǵan kezde aıtylǵan áńgimelerdi túsinip, tolyq ıgerý úshin qasynda týysy nemese dosynyń bolǵanyn qalaıdy.\r\n\r\nDáriger naýqasty arnaıy mamanǵa baǵyttaýy múmkin, nemese naýqas ózi sol baǵytqa suranýy múmkin. Mı isigin emdeýmen aınalysatyn mamandar: neırohırýrgtar, neıroonkologtar, onkologtar jáne onkologı-radıologtar.  Nemese naýqas sondaı bir komandada jumys isteıtin basqa dárigerge joldanýy múmkin. Ondaı medıtsınalyq komanda medbıkeler, dıetologtar, mentaldi densaýlyq boıynsha keńesshiler, áleýmettik jumysshylar, fızıoterapevter, terapevter jáne logopedter bolýy múmkin. Balalarǵa oqýyna kómek berý úshin repetıtorlar da paıdasyn tıgizedi. \r\n\r\n__Emge daıyndalý__\r\n\r\nDáriger emdelýdiń nusqalaryn aıtýy múmkin jáne olardyń árqaısysynyń kútiletin nátıjesi jaıynda da sóz qozǵalady. Naýqastyń qajettiligine qaraı dáriger men naýqas arasynda emdelýdiń ortaq jospary jasalýy múmkin.\r\n\r\nEmdelý faktorlardyń qataryna, túrine, ornalasýyna,  isiktiń kólemi men damý satysyna  baılanysty bolady. Mı isiginiń keıbir túrleri kezinde dárigerge aldymen isiktiń qaıdan bastaý alyp turǵanyn bilýi mańyzdy, mysaly,  isik jasýshalary julyn suıyqtyǵnda ma degen sekildi.\r\n\r\nAdamdarǵa kez-kelgen barlyq suraqtaryn qoıýdyń nemese barlyq jaýapty birden túsinýdiń qajeti joq. Olarda aldaǵy ýaqytta túsinbegen suraqtaryn dárigerge qaıta qoıýǵa nemese qosymsha aqparattar alýǵa múmkindik týady. \r\n\r\n__Emdeý ádisteri__\r\n\r\nMı isigi bar naýqastar úshin emdelýdiń birneshe nusqasy bar. Naýqastyń isikteriniń túri men satysyna qaraı, hırýrgııalyq em júrgizilýi múmkin, sáýle terapııasy nemese hımıoterapııa qoldanylýy yqtımat. Keıbir jaǵdaılarda aýrýlarǵa keshendi em taǵaıyndalady.  Jalpy, naýqastarǵa aýrýdyń kez-kelgen satysy boıynsha   em júrgizilýi múmkin, ol mynadaı sharalarmen tolyǵady: aýrýdy baqylaýǵa alý, qaterli isiktiń basqa sımptomdaryn anyqtaý, terapııanyń janama áserin tómendetý, sondaı-aq emotsııalyq máselelerdi sheshý t.b. Emdeýdiń mundaı túrler sımptodyq, zaqymdyq nemese pallıatıvtilik  kútimder dep atalady. \r\n\r\nEń  jaqsysy, dárigerdiń ózi emdelýdiń nusqalary jaıynda aıtyp, olardyń nátıjesi týraly túsindirip bergeni.\r\n\r\nKóptegen mı isigi úshin hırýrgııalyq operatsııa eń kóp qoldanylatyn em  bolyp tabylady. Jabyq bas súıekke jasalatyn operatsııa kranıotomııa dep atalady. Ol jalpy narkozben júrgiziledi. operatsııanyń adynda bas terisin tyrady. Sodan dáriger terini tiledi jáne bas súıektiń bóligin joıý úshin arnaıy arany qoldanady. Bólikti  nemese  barlyq isikti joıǵannan keıin hırýrg bas súıektiń aramen kesip alynǵan bóligimen nemese arnaıy metaldan nemese matadan jasalǵan plastınamen  sańlaýdy jabady. Odan keıin hırýrg bas súıek terisindegi tilikti tigedi.\r\n\r\nKeıde hırýrgııalyq jolmen emdeý múmkin bolmaı qalady. Eger isik mı baǵanalaryna nemese  mıdiń belgili bir jerine ornalasyp alsa, hırýrg basqa  saý tinderdi zaqymdap alýym múmkin degen qaýippen operatsııa jasaýdan bas tartady. Operatsııa júrgizýge kelmeıtin naýqastarǵa sáýle terapııasy nemese emdeýdiń basqa túrledi qoldanylady.\r\n\r\n__Sáýle terapııasy__ (radıoterapııa dep te atalady) isik jasýshalaryn joıý úshin, joǵaryenergııa kózi sáýlesin paıdalanady. Radıatsııanyń qaınar kózi – rentgen sáýlesi, gamma sáýlesi nemese protondar bolýy múmkin. Úlken qurylǵy radıatsıany isikke jáne tinderge jaqyn baǵyttaıdy. Keıde radıatsııa túgeldeı mıǵa nemese julynǵa baǵyttalady.\r\nÁdette  sáýle terapııasy operatsııadan keıin júzege asyrylady. Radıatsııa isiktiń aınalasynda qalyp qoıǵan  jasýshalardy joıady. Keıde radıatsııa terapııasy, hırýrgııalyq operatsııa jasaýǵa múmkin emes  aýrýlarǵa  qoldanylady. Sáýle terapııasy emhanada nemese klınıkada jasalady. Emdeý kúntizbesi isiktiń túrine, kólemine, sondaı-aq naýqastyń jasyna baılanysty túziledi. Ár em-shara bir-neshe mınýtqa sozylady. \r\n\r\n\'\'Dáriger isik mańyndaǵy saý tinderdi qorǵaý úshin mynadaı qaýipsizdik sharalaryn qoldanady:\'\'\r\n\r\n•	\'\'__Fraktsııalaý__\'\'. Sáýle terapııasy bir-neshe aptaǵa sozylyp, aptasyna  tek 5 kún ótkiziledi. Bólsheptep taǵaıyndaý. Radıatsııanyń barlyq mólsherin ýzaq ýaqytqa sozyp emdeý, isik mańyndaǵy saý  tinderdiń amandyǵyna kepil bolady.\r\n•	\'\'__Gıperfraktsııalaý__\'\'.  Naýqas radıatsııanyń bir kúnde berileten mólsherin, eki-úsh kúnge bólip qoldanady. \r\n•	\'\'__Stereotaktıkalyq sáýle terapııasy__\'\'. Radıatsııanyń shińishke sáýleleri isiktiń ár buryshyna baǵytalady.  Bul em-shara kezinde, naýqas basyna búgilmeıtin jıektemeni kııip alady. MIaR nemese KT-nyń túsirmesi isiktiń dál  jaıylǵan ornynyń sýretin túsirip beredi. Dáriger kompıýter arqyly radıatsııanyń qajetti mólsherin, sondaı-aq ólshemin jáne radıatsııalyq sáýleniń buryshtaryn  anyqtaıdy.  Emdeý sharalary dárigerdiń bir ret qabyldaýynda júzege\n asyrylýy múmkin nemese birneshe seansynda júrgiziledi.\r\n•	\'\'__3 ólshemdi konformdy radıatsııalyq terapııa__\'\'. Kompıýter isiktiń úsh ólshemdi sýretin jáne aınalasyndaǵy tinderin kórsetedi. Dáriger isiktiń qaıtalanǵan nysanyn dál bilý úshin, kóptegen radıatsııa sáýlelerin baǵyttaıdy. Tamasha radıatsııalyq fokýs mıdyń saý tinderin qorǵaıdy.\r\n•	\'\'__Proton sáýlelerimen jasalǵan radıatsııalyq terapııa__\'\'. Bul  radıatsııa rentgen sáýlelerin bólmeıdi, proton sáýlelerin bóledi. Dáriger proton sáýlelerin isikke baǵyttaıdy. Protondar saý tinderdi zaqymdamaı ótetin qasıetke ıe.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__ – qaterli isik kletkalaryn dári-dármektermen joıady. Olardy  kóbinese mıdaǵy isikti emdeýge qoldanady. Preparattardy ishý arqyly nemese ınektsııa túrinde engizedi. Qaı jaǵdaıda bolmasyn olar, qan quramyna enip, barlyq aǵzaǵa taralady. Dári-dármekter qoldaný tsıklyna qaraı bylaı sıpattalady: emdelý qanshalyqty durys bolsa, jazylý da soǵan baılanysty bolyp keledi.\r\n\r\nHımıoterapııany emhanada, dariger kabınetinde nemese úı jaǵdaıynda da qoldanylady.  Naýqastyń  emhanaǵa jatqyzylýy sırek bolatyn jaǵdaı. Eresek adamdarǵa qaraǵanda, jas balalarǵa hımııaterapııany jıi qoldanady. Degenmen operatsııa jasalǵannan keıin nemese sáýle terapııasynan keıin eresekterge hımııaterapııasyn júrgizýi múmkin. Keıbir adamdarda qaıtalana beretin  mı qaterli isiki bolady. Dáriger  ondaı isikti alyp tastap, ornyna hımıoterapevtıkalyq birneshe plastınalar ornatady. Ár plastına 10 tsenttiń ólshemine teń. Biraz aptadan soń, plastınadaǵy dárilik zattar mıǵa sińip, qaterli isik klekalaryn joıa bastaıdy.\r\n\r\n__MI ISIKTERIN EMDEÝDEGI JANAMA ÁSERLER __\r\n\r\nEm qoldaný barysynda, saý kletkalar zaqymdanady. Bul  janama áserlerdi jıi týdyrady. Janama áserlerdiń paıda bolýy,  ár túrli faktorlarǵa, sonymen qatar isiktiń túrine, qabyldaǵan em kólemine baılanysty bolýy múmkin. Emdeý kýrstary aýysqan saıyn ár naýqasta ár túrli janama áserler paıda bolyp jatady. Emdelýdiń  aldynda  medqyzmetkerler komandasynyń músheleri janama áserler týraly aıtyp, naýqasqa onymen kúresýdiń joldaryn usynady.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdelýdegi janama áserler__\r\n\r\nOperatsııa jasalǵannan keıin alǵashqy kúnderi naýqastyń jıi basy aýyryp, ózderin jaısyz sezinýi múmkin. Degenmen, ol kezde aýrýdy basý úshin dári-dármekterdi qoldanýǵa bolady.  Tipti kerek bolsa, naýqas dárigermen nemese medbıkemen aýrýdy basý úshin ne isteý kerektigin aqyldassa da bolady. \r\n\r\nTaǵy bir aıta keterligi, naýqas ylǵı ózin álsiz sezinip, sharshaı beredi. Ár naýqastyń operatsııadan keıin saýyǵyp ketýi úshin eń aldymen biraz ýaqyt kerek. Basqa da, kóptegen máseleler orynǵa kelip tireledi.\r\n\r\nMı-julyn suıyqtyǵy nemese qan bastaǵy mıǵa shabýy múmkin. Mundaı jaǵdaı – isiný dep atalady. Dárigerler naýqastyń boıynda mundaı máseleniń oryn almaýyn qatty qadaǵalaıdy. Isiktiń kishireıýshi úshin naýqas steroıdty dárilerdi qabyldaýy múmkin. \r\nSuıyqtyqty bólý úshin ekinshi ret operatsııa jasalýy múmkin. Hırýrg mı qatparshasyna uzyn jińishke tútiksheni (shýnt) ornatady. Tútikshe teriniń astymen, deneniń basqa bóligine júrgiziledi, ádette ol  qursaq qýysymen júrgiziledi. Mıdan artyq suıyqtyq bólinip, qursaq qýysy qurǵaıdy. Keıde onyń ornyna suıyqtyq júrekte drenajdalady.\r\n\r\nInfektsııa – bul hırýrgııalyq operatsııadan keıin damýy yqtımal taǵy bir másele. Mundaı jaǵdaıda dárigerler naýqasqa antıbıotıkter taǵaıyndaıdy.\r\n\r\nMıǵa operatsııa jasalǵanda saý tinder zaqymdanýy múmkin. Mıdyń bulaı zaqymdanýy qaýipti másele bolyp esepteledi. Ol kezde naýqastyń bulshyq etterinde, kórý júıesinde, sóıleýinde kádimgideı aýytqýlar bolýy yqtımal. Ondaı jaǵdaıda  naýqasta tyrysý nemese biraz ózgerister paıda bolady. Kóbinese bul sımptomdar azaıyp, ýaqyt óte kele joǵalady. Biraq keıde zaqymdanýlar, mıdaǵy aýytqýlar qalypty sıpatqa ıe bolady. Aýrýlarǵa fızıoterapııa da qajet bolýy múmkin, logoped nemese basqa dáriger mamany da kómektese alady.\r\n \r\n\'\'__Sáýle terapııasymen emdelýdegi janama áserler__\'\'\r\n\r\nKeıbir naýqastar emdelgennen keıin birneshe saǵattyń ishinde júrek aınýy saqtalyp, ketpeı qoıady. Dárigerler naýqasqa bul problemamen qalaı kúresý kerektigin aıta alady.  Sáýle terapııasy da keıde búkil emdelý barysynda naýqasty  qatty qaljyratady. Mundaıda demalý da mańyzdy, biraq dáriger naýqasqa múmkindiginshe belsendi bolý kerektigin aıtady. \r\n\r\nTaǵy bir aıta keterligi, sáýle terapııasy kóbinese shashtyń túsýine sebepker bolady. Alaıda shashatar birneshe aılan keıin qaıta ósedi. Sáýle terapııasy terige de aıtarlyqtaı áser etedi.  Bas terisi men qulaqtar qyzaryp, qurǵaıdy jáne sezimtal bolyp ketedi. Medıtsına qyzmetkerleri bul máselelerdiń sheshý joldaryn aıtýy múmkin. Keıde sáýle terapııasynyń áserinen mı tinderi bórtip ketedi. Dárigerler aýrýdy tekserip mundaı sımptomdardyń mundaı jaǵdaıda oryn almaýyn qadaǵalaý kerek. Aýrýdyń ózin jaqsy sezinýin damytý úshin, emdik dári-dármekter usynylady. \r\n\r\nRadıatsııa keıde mıdyń saý jasýshalaryn joıyp jiberedi. Bul janama áser – radıatsııalyq nekroz dep atalady. Mundaı sımptomdar basty aýyrtady, deneni tyrystyryp, tipti naýqastyń ólimine sebepker bolady.\r\n\r\nRadıatsııalyq sáýlelendirý balalarda gıpofıza nemese mıdyń basqa bóliginiń zaqymdanýyna sebepker bolady. Bul olardyń oqýynda úlken problema bolýy múmkin nemese boıy men ósimi baıaýlap qalady. Budan basqa, bala kezde sáýlelendirý onyń bolashaq ómirinde ekinshilikti mı isiginiń paıda bolý qaýpin týyndatady.  Ǵalymdar  kishkentaı balanyń mı isigine hımıoterapııany sáýle terapııasymen birge qoldanýdyń múmkinshiligin  úırenýde.\r\n\r\n\'\'__Hımıoterapııadaǵy janama áserler__\'\'\r\n\r\nHımıoterapııanyń janama áseri negizinen qoldanǵan dárilik zattarǵa baılanysty bolady. Janama áserdiń aıryqsha belgileri: qyzý kóteriledi jáne qaltyraıdy, qusyp, tábet joǵalady jáne álsizdik paıda bolady. Keıbir janama áserler dáriniń kómegimen azaıady. \r\n\r\nDárilermen qamtamassyz etiletin  ımplantty (plastınaly) naýqastar, hırýrgııalyq emdi birge alǵannan keıin ınfektsııa sımptomdary basyp ketpeý úshin  dárigerdiń qaraýynda bolady. Aýrýda ınfektsııa bolǵan jaǵdaıda oǵan antıbıotık taǵaıyndalady.\r\n\r\n__QOSYMShA JÁNE ALTERNATIVTI MEDITsINA__\r\n\r\nKeıbir qaterli isikke shaldyqqandar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń ádisterin ońtaıly dep sanaıdy:\r\n\r\nQosymsha ádister hmıoterapııa jáne radıoterapııa sııaqty mı isigen emdeýge arnalǵan standartty  emdeý túrlerimen qatar qoldanylady. Alternatıvti ádis – standartty emdeý ádisteriniń orynyna qoldanylady. \r\n\r\nAkýpýnktýra (ıneterapııasy), emdik massaj, shóp ónimderi, dárýmender nemese arnaıy dıeta, sonymen qatar, vızýalızatsııa, medıtatsııa jáne túrli rýhanı emder qosymsha nemese alretnatıvti medıtsınaǵa jatady.\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq aýrýlar qosymsha nemese alternatıvti terapııanyń arqasynda ózderin edáýir jaqsy ssezinip qalatyndyǵyn aıtyp júr. Jáne bir aıta keterligi, qosymsha jáne alternatıvti medıtsına hımıoterapııa men radıoterapııanyń keıbir mehanızmderiniń áserin ózgertedi. Bul ózgerister aýrýǵa aıtarlyqtaı zııanyn tıgizýi múmkin. Budan basqa, qosymsha jáne alternatıvti medıtsına, tipti jeke qoldanylsa da ózdiginen zııanyn tıgizip qoıýy da ǵajap emes. Keıbir qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń túrleri qymbat turatyn bolyp keledi.\r\n\r\n__NAÝQASTARDYŃ KÚTIMINE QOLDAÝ KÓRSETÝ__\r\n\r\nQaterli isik sekildi kúrdeli aýrýmen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa bul aýrýmen baılanysty emotsııalyq jáne praktıkalyq problemalaryn sheshý úshin kómek qajet. Ondaı jaǵdaıda aýrýǵa qandaı jaǵynan bolsyn kómek qolyn sozsa da paıdaly bolmaq. Bul uıǵarym ásirese batys jaqta jaqsy damyǵan. Qaterli isikpen aýyratyndar men atalmysh toptar bas qosyp turady, árqaısysy óz jaǵdaıymen bólisip, keıbireýdeli emdelý úshin ózine paıdaly keńes alyp qaıtyp jatady. \r\n\r\nOnkologııalyq aýrýy bar adamdar óz otbasy jaıly kóp oılaıdy, óziniń jumys ornynyń saqtalýyn, kúndelikti turmys-tirshiligin jıi ýaıymdap júredi. Ondaı aýrý adamdarǵa  barynsha  sabyr saqtap júrgen durys, olarǵa emdeletini jaıynda, emhanada alańsyz bolýy kerektigi jaıynda, medıtsınalyq kómekti barynsha durys qoldaný kerektigi jaıynda áńgimelesip turǵan júrgen jón. Onkologııalyq aýrýlardyń kóptegen suraqtaryna ádette medıtsına qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n\r\nAýrýdyń satylaryna qaramastan qaterli isikke shaldyqqan adamdar ózin mazalaǵan máseleniń aldyn alý úshin aldymen jaqsylap kútiný kerek. Ol úshin ózine jaıly jaǵdaı jasap, emdelý barysynda ómir súrý sapasyn jaqsartý kerek. Naýqas aýrýyn emdeý barysynda jáne mı isikteriniń basqa sımptomdary paıda bolmas úshin ózin bir qalypta ustap, terapııanyń janama áserleriniń azaıýyn qadaǵalap, sondaı-aq kóńil-kúıindegi aýytqýlardy sheship alǵany jón.\r\n\r\nMı isigimen aýratyn adamdardy kútimildeýdiń mynadaı túrleri barynsha keń taralǵan:\r\n\r\n•	__Steroıdty dári-dármekter__. Mı isigi bar naýqastardyń kópshiligine isiktiń kishireıýi úshin qoldanylady.\r\n•	__Antıkonvýlsanttar__. Mı isigi adamnyń tyrysyp qalýyna sebepker bolady. Onyń aldyn alý úshin nemese baqylaýda ustaý úshin naýqas tyrysýǵa qarsy dárilerdi qabyldaý kerek. \r\n•	__Anastomoz (shýnt)__. Mıǵa suıyqtyq jınalǵan jaǵdaıda hırýrg ony shyǵarý úshin anastomaz (shýnt) ornatady.\r\n\r\nAýrýyn asqyndyrmas úshin kóptegen naýqastar emdelý men qatar kútimildenýdi qolǵa alady. Al keıbireýler tek kútimildenip, sımtomdardy baqylaý úshin isikke qarsy terapııany qoldanbaıdy.\r\n\r\n__NAÝQASTARDYŃ KÚTIMINE QOLDAÝ KÓRSETÝ__\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlardyń ózin ózi kútingeni aa mańyzdy bolyp tabylady. Ol úshin jaqsy tamaqtanyp, jetkilikti túrde belsendi qozǵalys jasaý kerek. \r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlar salmaǵyn turaqty utap turý úshin náýyzy baı taǵamdarmen qorektenýi kerek. Ásirese aǵýyzy mol taǵamdardy paıdalanǵany abzal. Jaqsy tamaqtaný arqyly ózin-ózi jaqsy sezinedi jáne kóp energııa alady. Sebebi, onkologııalyq aýrýlardyń emdelgen kezde nemese emdelgennen keıin tábeti nasharlap ketedi. Olar ózin delsal sezinedi nemese sharshańqy júredi, ne bolmasa, dám sezýi ózgerip ketedi. Budan basqa, emdeýdiń janama áserleri (tábetiniń nasharlaýy, júregi aınýy, qusýy nemese aýzynyń qyshýy sııaqty)\n salmaqty máselelerdi týyndatýy múmkin. Dáriger, dıetolog nemese basqa da medıtsınalyq qyzmetkerler tamaqtanýǵa baılanysty másselelerdi sheshýge kómektesýi múmkin.  Kóptegen adamdar salaýatty ómir saltyn saqtaý arqyly ózin kádimgideı jaqsy sezinip júredi. Júrý, ıogamen aınalysý, júzý, jáne osyndaı sporttardyń biraz túrleri  kúshtiń saqtalýyna jáne energııany turaqty ustaýǵa jáne ómirlik tonýsty kóterýge yqpal etedi.  Jattyǵýlar emdelý protsesinde júrek aıný, aýrý sekildi jaǵdaılardy jeńildetedi. Olar sondaı-aq, kúızelisten aıyǵýǵa da kómek beredi. Dese de, fızıkalyq júkteme jaıynda dárigermen keńesip alýdyń mańyzy zor bolmaq. Eger fızıkalyq júktemeden aýrý nemese basqa da máseleler týyndap jatsa, ol jaıynda mindetti túrde dárigerge habarlaý kerek, dáriger atalmysh jattyǵýlardyń basqasha túrlerine baǵyttaýy múmkin.\r\n\r\n__REABILITATsIIa__\r\n\r\nReabılıtatsııa – emdeý josparynyń eń mańyzdy bóligi bolap tabylady. Reabılıtatsııanyń maqsaty adamnyń qajettiligine qaraı jáne isiktiń naýqasqa  kúndelikti qalaı áser eteýine baılanysty qoldanylady. Naýqastyń qalypty ómirge tezirek oralýyna kómektesý úshin dárigerler barlyq múmkindikterdi qarastyrady. Mynadaı mamandardyń kómegi qajet bolýy yqtımal: \r\n\r\n•	Fızıoterapevter. Mıdaǵy isikten jáne ony emdeý barysynda naýqas sal bolyp qalýy múmkin.  Sondaı-aq olar adamnyń álsireýine jáne tepe-teńdik sezimin saqtaýda máseleler týdyrýy múmkin. Fızıoterapevter naýqastardyń kúsh jınap, tepe-teńdikti qaıta qalpyna keltirýine kómektesedi.\r\n•	Logopedter. Logopedter naýqas jandardyń sóıleýdegi problemalaryn sheship, oılaryn tolyq aıtyp jetkize alýyna kómektesedi. \r\nMı isigine shaldyqqan balalarda erekshe muqtajdyqtar bolýy múmkin. Keıde olarǵa úıde de, aýrýhanada da repetıtorlary  bolady.   Úlgerimi nashar nemese este saqtaý qabiletinde problemalary bar balalarǵa repetıtorlar nemese mektepten keıin arnaıy sabaqtar ótkizilýi kerek. \r\n\r\n__ALDAǴY ÝAQYTTAǴY KÚTIM  __ \r\n\r\nMı isiginen emdelgennen keıin turaqty kútimildený óte mańyzdy. Dárigerler isiktiktiń qaıtalanbaıtynyna kóz jetkizý úshin egjeı-tegjeıli tekserýler júrgizedi. Ol úshin fızıkalyq turǵydan jáne nevrologııalyq turǵydan tekserýler ótkizedi. Naýqasqa ýaqytyna qaraı MIaR nemese KT taǵaıyndalady. Eger, naýqasta anastomaz ornatylǵan bolsa, dáriger oynń qalypty jumys isteýin qadaǵalaıdy.  Dáriger  aldǵy ýaqyttaǵy kútimildený josparyn aıtyp, naýqasqa qaı ýaqyttarda kelý kerek, jáne qandaı analızder tapsyrý kerek ekendigin túsindiredi.\r\n\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Mınısktiń jarylýy','','','qz','s','',0,'',1408,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686640,1574222640,1542686727,'__Mınısktiń jarylýy__ – bul keń taralǵan jaraqattardyń qataryna jatady, atap aıtqanda býynda amortızator retinde qyzmet atqaryp, sonymen qatar tize býynyn turaqtandyratyn shemirshektiń qaby buzylady. Bul tin eki dıskten turady, olardy ishki jáne syrtqy menısk dep ataıdy.\r\n\r\nOraq tárizdi menıskter aromatızator retinde áser etip, tizege túsetin júktemeni kóldeneń baǵytta birkelki taratady. Menısktiń jarylýy jıi tizeni ornynda turyp burylǵanda, jerde qatty turǵanda bolady. Jaraqattyń bul túri sportpen aınalysqanda, mysaly, tennıspen, shańǵy tepkende kezdesedi.','__Mınısktiń jarylýy __– bul keń taralǵan jaraqattardyń qataryna jatady, atap aıtqanda býynda amortızator retinde qyzmet atqaryp, sonymen qatar tize býynyn turaqtandyratyn shemirshektiń qaby buzylady. Bul tin eki dıskten turady, olardy ishki jáne syrtqy menısk dep ataıdy.\r\n\r\nOraq tárizdi menıskter aromatızator retinde áser etip, tizege túsetin júktemeni kóldeneń baǵytta birkelki taratady. Menısktiń jarylýy jıi tizeni ornynda turyp burylǵanda, jerde qatty turǵanda bolady. Jaraqattyń bul túri sportpen aınalysqanda, mysaly, tennıspen, shańǵy tepkende kezdesedi.\r\n\r\nMenısk degeneratsııasy kezinde de jarylýlar bolýy múmkin. Degeneratsııa degenimiz – qalypty júrýdegi jáne qartaıýdaǵy tinniń bosańsýy. Jasy 40-tan asqan adamdarda qalypty qozǵalysta mysaly, kóterilgende nemese tómen túskende menısktiń jarylýy bolýy múmkin.\r\n\r\nMenısktiń jarylýynyń negizgi sımptomdaryna isinýden jáne qorshaǵan tinniń jaraqatynan bolatyn aýyrsyný sezimi jatady. Tize ishindegi aýyrsyný sezimi ishki menısktiń jarylýyna, tizeniń syrtqy betiniń aýyrsyný sezimi syrtqy menısktiń jarylýyn sıpattaıdy.\r\n\r\nEmi sımptomdardy jeńildetip, naýqasqa qozǵalys qabyletin múmkindiginshe qaıta qalpyna keltirýge baǵyttalady. Emine dárilik preparattar,sýyq jáne ystyq kompresster, fızıoterapııany jatqyzady. Keı jaǵdaıda hırýrgııalyq arasýlarmen emdeledi. Operatsııadan keıin qaıta qalpyna kelýge demalys, muzben kompress,kóterý jáne fızıoterapııany qamtıdy.\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Dabyl jarǵaǵynyń jarylýy ','','','qz','s','',0,'',688,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686700,1574222700,1542686765,'__Dabyl jarǵaǵynyń jarylýy__ - bul jaraqattaný nátıjesinde ishki qulaqtyń membranasynda paıda bolatyn tesikter nemese jarylý. Ortańǵy qulaqta suıyqtyqtyń paıda bolýynyń nátıjesinde dabyl jarǵaǵy jarylýy múmkin.','__Dabyl jarǵaǵynyń jarylýy__ - bul jaraqattaný nátıjesinde ishki qulaqtyń membranasynda paıda bolatyn tesikter nemese jarylý. Ortańǵy qulaqta suıyqtyqtyń paıda bolýynyń nátıjesinde dabyl jarǵaǵy jarylýy múmkin.\r\n\r\nDabyl jarǵaǵy zaqymdalǵan adam ótkir aýyrsynýdy seziný múmkin, ol tek qulaqtaǵy qysymnyń tómendeýinen jáne  jarylǵan jerdiń kishireıýinen aýyrǵany báseńdeıdi. Membrananyń jarylýy ádette kútpegen jerden jáne iriń sııaqty jaǵymsyz ıisi bar suıyqtyqty bosatýymen kórinedi.\r\n\r\nDabyl jarǵaǵynyń qalpyna kelýi ádette 1-2 aptaǵa deıin sozylady jáne bul estý qabiletin joǵaltýsyz ótedi. Degenmen, buǵan sebep bolǵan jaraqat nemese ınfektsııa emdeýdi jáne dárigerge barýdy qajet etedi.\r\n\r\n','translator',12,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jynys músheleri terisiniń titirkenýi ','','','qz','s','',0,'',1984,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686760,1574222760,1542686804,'Jynys músheleri terisiniń titirkenýin hosh ıistendirilgen sabyn jáne untaqtar, kir jýǵysh untaqtar, nashar gıgıena nemese qatty nemese boıaǵysh matadan jasalǵan ish kıimder, sonymen qatar, áıelderge arnalǵan gıgıenalyq tósemderi shaqyrýy múmkin. Mektepke deıingi jastaǵy qyzdarda jynys músheleriniń terisiniń titirkenýi, ádette, jetkiliksiz gıgıenadan týyndaıdy.','Jynys músheleri terisiniń titirkenýin hosh ıistendirilgen sabyn jáne untaqtar, kir jýǵysh untaqtar, nashar gıgıena nemese qatty nemese boıaǵysh matadan jasalǵan ish kıimder, sonymen qatar, áıelderge arnalǵan gıgıenalyq tósemderi shaqyrýy múmkin. Mektepke deıingi jastaǵy qyzdarda jynys músheleriniń terisiniń titirkenýi, ádette, jetkiliksiz gıgıenadan týyndaıdy.\r\n\r\nQynap nemese nesep joly mańaıyndaǵy teriniń titirkenýi zár shyǵarǵan kezde kúıdirip aýyrsyný sezimin shaqyrýy múmkin. Jynys músheleri terisiniń titirkenip, aýyrsyný sezimi erler men balalarǵa qaraǵanda áıelder men qyzdarda kóp kezdesip jatady. \r\n\r\nZár shyǵarý kezinde aýyrsyný bolǵan qyzdardyń teń jartysynda zár shyǵarý joldarynyń ınfektsııasynan góri jynys músheleri terisiniń titirkenýi baıqalady. Zár shyǵarý kezindegi aýyrsyný  jıi zár shyǵarýǵa shaqyrýymen qatar, súndettelmegen ul balalardaǵy shetki terisi qabynýyn týdyrýy múmkin.\r\n\r\nJynys músheleri terisiniń titirkenýiniń aldyn alý úshin:\r\n\r\n•	Kúnine bir ret jynys músheleri aımaǵyn taza sýmen nemese jumsaq sabynmen jýyńyz. Muqııat shaıyńyz, sondan soń keptirińiz. Terini titirkendiretin hosh ıistendirilgen sabyn jáne untaqtardy paıdalanbańyz. Teriniń titirkenýin týdyratyn jáne qurǵaýyna ákeletin vannaǵa arnalǵan kóbikterdi paıdalanýdan bas tartyńyz.\r\n•	Maqtadan jasalǵan ish kıim, maqtadan jasalǵan tóseýi bar shulyqtar jáne keń kıim kıińiz. Bul qynap aımaǵyndaǵy aýa aınalymyn jaqsartýyna septik etedi.\r\n•	Náresteniń jaıalyǵyn ylǵaldanǵan kezde jáne ishekteri bosaǵan kezde tez arada aýystyryńyz. Qolyńyzdy jaıalyqty aýystyrǵanǵa deıin jáne aýystyryp bolǵannan keıin jýyńyz.\r\n\r\nEger áıelde onyń aldynda zár shyǵarý joldarynyń aýrýy bolǵan bolsa, bul jaǵdaıda dıafragmany nemese spermıtsıdti kremdi, kóbik pen geldi qoldanbaǵany abzal.\r\n\r\nJynystyq múshe terisiniń titirkenýiniń basqa sebepteri jynystyq qatynas, velosıped aıdaý, jetkiliksiz jıi zár shyǵarý, qynap nemese tik ishek aımaǵynda jaraqat alý nemese ınfektsııanyń bolýy (mysaly, gerpes, vagınıt nemese papılloma vırýsy) jatady.\r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Pýrpýra ','','','qz','s','',0,'',752,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686760,1574222760,1542686931,'__Pýrpýra__ – bul kenetten qandaı da bir jaraqattyń áserinsiz jergilikti nemese keńinen taralyp paıda bolatyn aýyr gematoma. Pýrpýra paıda bolatyn adamdarda jıi basqa aýrýlardyń belgileri kezdesedi, mysaly, qyzba, qatty sharshaǵyshtyq nemese belgisiz bir aýyrsyný sezimi (mazasyzdyq).','__Pýrpýra__ – bul kenetten qandaı da bir jaraqattyń áserinsiz jergilikti nemese keńinen taralyp paıda bolatyn aýyr gematoma. Pýrpýra paıda bolatyn adamdarda jıi basqa aýrýlardyń belgileri kezdesedi, mysaly, qyzba, qatty sharshaǵyshtyq nemese belgisiz bir aýyrsyný sezimi (mazasyzdyq).\r\n\r\nPýrpýrada paıda bolatyn gematoma (kógerý) soqqydan nemese basqa nárseden nemese qulaýdan alatyn qalypty paıda bolatyn kógerýden erekshelenedi. Pýrpýradaǵy kógerýler jaraqattan góri deneniń ózine jıi qalyptasady.\r\n\r\nPýrpýranyń keń taralǵan sebepteri qansyraý nemese qan uıýyndaǵy buzylystar bolyp tabylady. Tez paıda bolatyn (birneshe saǵattyń ishinde) pýrpýra qaýipti aýrýdyń sebebi bolýy múmkin, osyǵan oraı shuǵyl túrde medıtsınalyq kómek kórsetilýdi qajet etedi.\r\n\r\n\r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Teńge qotyr (Psorıaz)','','','qz','s','',0,'',8072,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686880,1574222880,1542687620,'Teńge qotyr (psorıaz) - teriniń qyzarýy men titirkenýi paıda bolatyn teri aýrýy. Mundaı aýrýy bar adamdardyń kópshiliginde teriniń isinýi, qyzarýy, sondaı-aq teri ústi qabattynyń qabattanýy, qabyrshyqtaný dep atalatyn  kúmis tústi aq daqtardyń paıda bolýymen sıpattalady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")} __Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")} __Belgileri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")} __Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")} __Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")} __Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")} __Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")} __Sınonımderi__{ALINK}\r\n\r\n\r\nTeńge qotyr (psorıaz) - teriniń qyzarýy men titirkenýi paıda bolatyn teri aýrýy. Mundaı aýrýy bar adamdardyń kópshiliginde teriniń isinýi, qyzarýy, sondaı-aq teri ústi qabattynyń qabattanýy, qabyrshyqtaný dep atalatyn  kúmis tústi aq daqtardyń paıda bolýymen sıpattalady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"456\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n\'\'Sýret: Teri qurylymy\'\'\r\n\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nTeńge qotyr óte keń taralǵan aýrý. Munymen kez-kelgen adam aýyrýy múmkin, degenmen ol 15-35 jastaǵy adamdarda jıi kezdesedi.\r\n\r\nSiz alańdamańyz,  eshkimnen sizge psorıaz juqpaıdy, ári, sizde bul araý bolsa, ol aınalańyzdaǵylarǵa da taralmaıdy.\r\n\r\nTeńge qotyr (psorıaz) – tuqym qýalaıtyn aýrý. Dárigerler muny aýtoımmýndyq aýrý dep te sanaıdy. Bul kezde ımmýn júıesi aǵzadaǵy saý tinderdi qabyndyrady, buzady nemese qate túrde shabýyldaıdy. \r\n\r\nQalypty teri jasýshalary terige tereńdep enip, bir aıdyń ishinde betine shyǵady. Psorıazdyń damý protsessi óte jyldam. Óli jasýshalar teri betinde jınalady.\r\n\r\nTómende psorıazdyń órshýine nemese ony emdeýge kedergi keltiretin faktorlar kórsetilgen:\r\n\r\n• Bakterııalyq nemese vırýstyq ınfektsııalar, sonyń ishinde streptokokk jáne joǵary tynys joldarynyń juqpaly aýrýlary\r\n• Qurǵaq aýa jáne qurǵaq teri\r\n• Teri zaqymdalýy, sonyń ishinde kesekter, kúıikter jáne jándikterdiń shaǵýy\r\n• Keıbir preparattar, sonyń ishinde antımalıarlyq preparattar, beta-blokatorlar jáne lıtıı preparattary\r\n• Kúızelis\r\n• Kúnniń shýaǵynyń jetkiliksizdigi\r\n• Ystyq kúnniń astynda uzaq bolý (kún shýaǵy)\r\n• shamadan tys ishimdik ishý\r\n\r\nPsorıaz, ımmýnıteti álsiregen adamdarda damýy múmkin. Bul kelesi faktorlarǵa baılanysty bolýy múmkin:\r\n\r\n•  JITS\r\n• Aýtoımmýndy aýrýlar (revmatoıdty artrıt sııaqty)\r\n• Rak aýrýyn emdeýge arnalǵan hımıoterapııa\r\n\r\nTeńge qotyrymen aýyratyn keıbir adamdarda artrıt (psorıazııalyq artrıt) damıdy.\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Belgileri__\r\n\r\nPsorıaz kenetten paıda bolýy nemese baıaý damýy múmkin. Kóptegen jaǵdaılarda ol joǵalyp, qaıtadan kórinýi múmkin.\r\n\r\nAýrýdyń negizgi belgileri - titirkený, qyzarý jáne teriniń qabyrshyqtanýy. Teriniń qabyrshyqtanatyn jerleri  kóbinese shyntaq, tize jáne deneniń ortasynda kezdesedi. Biraq olar barlyq jerde, sonyń ishinde bas terisinde de  bolýy múmkin.\r\n\r\nTeri mynadaı bolýy múmkin:\r\n\r\n• Qyshyǵysh\r\n• Qurǵaq jáne kúmis tústi qabyrshyqtarmen  jabylǵan\r\n• Kúlgin-qyzyl tústi (losos tústi)\r\n• Relefti jáne isingen\r\n\r\n\'\'__Basqa belgileri:__\'\'\r\n\r\n• Erlerdegi jynystyq jaralar\r\n• býyndardyń aýrýy\r\n• Tyrnaqtardyń ózgerýi, onyń ishinde tyrnaqtardyń qalyńdaýy, tyrnaq túsiniń sarǵysh-qońyr túske enýi, tyrnaqtardyń shyryshtyǵy jáne tyrnaqtardy terini ústine kóterilýi\r\n• Bas terisiniń qabyrshyqtanýy  (qaıyzǵaq)\r\n\r\n===\'\'Psorıazdyń bes negizgi túri bar:\'\'===\r\n\r\n• Epıdermııalyq - teriniń zaqymdalǵan aımaqtarynyń qatty qyzarýy;\r\n• Tamshy tárizdi - teride kishkentaı qyzǵylt-qyzyl daqtardyń paıda bolýy.\r\n• Inversti -  Qol terisiniń qyzarýy men titirkenýi baıqalady. Bulshyqet terileri titirkenip turady.\r\n• Qabyrshyqty – Teri syrtyn aqshyl-kúmis tústi qabyrshyq japqan  qalyń, qyzyl tústi bolyp ketedi, Bul teńge qotyrdyń keń taralǵan túri.\r\n• Pýsýlezdi - teride qyzara bórtken, aınalasy  qyzarǵan, titirkendirip turatyn bórtpeler \r\n\r\n__Tekserý__\r\n\r\nKóbinese dáriger nemese meıirbıke osy aýrýdy terige qarap qarap-aq anyqtaıdy.\r\nKeıde basqa aýrýlardy boldyrmaý úshin teri bıopsııasy júrgiziledi. Eger sizdiń býyndaryńy aýyrsa, dáriger sizge rentgen taǵaıydaýy múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nEmdeýdiń maqsaty - aýrýdy baqylaý jáne ınfektsııalardyń aldyn alý.\r\nQol jetimdi emdeý parametrleri mynalardy qamtıdy:\r\n\r\n• Teri losony, maılar, kremder men sýsabyndar. Bul taqyryptyq emdeý dep atalady.\r\n• Immýndyq júıeni jaqsartatyn preparattar, ıaǵnı munyń paıdasy tek terige ǵana emes, birtalaı jerge áser etedi. Bul emdeý túri júıelik dep atalady.\r\n• Fototerapııa, ıaǵnı psorıazdy emdeýge arnalǵan jaryqty qoldaný.\r\n\r\n\'\'__Jergilikti (topıkalyq) emdeý__\'\'\r\n\r\nKóp jaǵdaıda, psorıaz terige nemese basqa tikeleı qoldanylatyn dárilermen óńdeledi.\r\n\r\nOlarǵa mynalar jatady:\r\n\r\n•	Quramynda kortızony bar jaqpalar men maılar\r\n•	Jaqpalar men maılar, quramynda tasqyshqyldy shaıyr nemese antıdene\r\n•	Qabyrshyqtanýdy basatyn krem \r\n•	Qaıyzǵaqqa qarsy sýsabyn\r\n•	Yldaldandyrǵyz zattar;\r\n•	Quramynda D nemese A dárýmenderi bar dárilik preparattar\r\n\r\n\'\'__JÚIELIK (KEShENDI) EMDEÝ__\'\'\r\n\r\nAýyr psorıaz úshin dáriger ımmýndyq júıeni kúsheıtetin dári-dármekterdi usynady. Bul preparattar, metotreksat nemese tsıklosporındi qamtıdy. Sondaı-aq, atsıtretın sııaqty retınoıdter taǵaıyndaýy múmkin.\r\n\r\nEmdeýdiń osy ádisteriniń eshqaısysy jumys istemese, bıoloterapııa dep atalatyn jańa preparattar qoldanylady. \r\n\r\nPsorıazdy emdeý úshin maquldanǵan bıologııalyq ónimder:\r\n\r\n• Adalimumab (Humira)\r\n• Etanercept (Enbrel)\r\n• Infliximab (Remicade)\r\n• Stelara\r\n\r\n__FOTOTERAPIIa__\r\n\r\nKeıbir adamdar fototerapııany tańdaýly emdeý ádisi retinde tańdaı alady.\r\n\r\n• Fototerapııa - sizdiń terińiz ýltra kúlgin jaryqpen muqııat jaryqtandyrylǵan emdeý ádisi.\r\n• Fototerapııany derbes nemese dári-dármekterdi qabyldaǵannan keıin, terińizdi jaryqqa sezimtal ete otyryp júrgizýge bolady.\r\n• Psorıaza úshin fototerapııa úshin A (ÝK) jáne V (ÝK) sáýlelerin qoldanýǵa bolady.\r\n\r\n__BASQA DA EMDEÝ ÁDISTERI__\r\n\r\nEger sizde ınfektsııa bolsa, dáriger antıbıotıkterdi taǵaıyndaıdy.\r\n\r\n__ÚIDE KÚTIM JASAÝ__\r\n\r\nÚıde tómendegi keńesterdi oryndaý kerek:\r\n\r\n• Teńge qotyr kezinde kúndelikti vanna nemese dýsh qabyldaý, aıyǵý úshin jaqsy kómektesedi. Terini tym qatty súrtpeńiz, bul titirkenýdi týdyrýy jáne aýrýdyń shabýylyna sebep bolýy múmkin.\r\n• Suly jýatyn vannalar tynyshtandyratyn áserge ıe jáne teriniń qabyrshyqtan qutylýyna kómektesedi. Siz suly vannalaryn qabyldaý úshin arnaıy ónimderdi paıdalana alasyz. Nemese siz vannadaǵy jyly sýǵa 1 staqan suly úlpegin qossańyz bolady.\r\n• Terini taza jáne dymqyl ustaý, naqty psorıaz trıggerlerin joıý, aýrýdyń sanyn azaıtýǵa kómektesedi\r\n• Kún sáýlesi sizdiń belgilerińizdi jeńildetýi múmkin. Saq bolyńyz. Ystyqqa qatty urynbańyz.\r\n• Ár túrli relaksatsııa jáne stress basqarý ádisteri de paıdaly bolýy múmkin. Degenmen, psorıaz ben stresstiń artýy jetkiliksiz zerttelgen.\r\n• Alkogoldi azaıtý aýrýlardy emdeýdiń aldyn alýǵa kómektesedi.\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nPsorıaz – ylǵı baqylaýdy talap etetin, ómir boıy jalǵasatyn aýrý. Ol emdegennen keıin uzaq ýaqyt boıy kórinbeı ketýi múmkin, sodan keıin qaıta boı kórsetedi. Tıisti emdeý júrgizgen kezde bul jalpy densaýlyq jaǵdaıyńyzǵa áser etpeıdi. Teńge qotyry bar keıbir adamdarda artrıttiń damýy da múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nEger sizde psorıaz sımptomdary bolsa nemese emdelgenińizge qaramastan teri titirkenýi basylmasa, dárigerge habarlasyńyz.\r\n\r\nEger sizde psorıazdyń týyndaýymen qatar, býyndaryńyz aýyryp, dene qyzýyńyz kóterilse dárigerińizge habarlasyńyz.\r\n\r\nEger artrıt sımptomdary týraly alańdasańyz, dermatologpen nemese revmatologpen keńesińiz.\r\n\r\nEger zaqymdaný belgileri búkil denenińizge jaıylyp bara jatsa, dereý arada shuǵyl medıtsınalyq kómekke júginińiz.\r\n\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\n\r\nPsorıazdy boldyrmaýdyń eshqandaı joly joq. Terini taza jáne dymqyl ustaý, teńge qotyrdyń naqty  trıggerlerin joıý aýrýdyń paıda bolý sanyn azaıtýǵa kómektesýi múmkin.\r\nPsorıazben aýyratyn adamdarǵa dárigerler, kún saıyn vanna nemese dýsh qabyldaýdy usynady. Sonymen qatar, terini qatty tyrnamaýǵa tyrysyńyz, sebebi bul teriniń titirkenýin týdyrýy jáne aýrýdyń paıda bolýyna soqtyrýy múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\n\r\nQabyrshyqty teńge qotyr\r\n\r\n__Derekkóz: __ http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000434.htm\r\n\r\n\r\n\'\'Jalpy teri problemalary (erlerde /  áıelderderde)\'\'\r\n\'\'Shash pen bas terisiniń problemalary (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nteri zaqymdanýy\r\nqabattanýy\r\nqyshý\r\ngenetıkalyq tán\r\n\r\n','translator',19,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Tik ishek, artqy ótis jáne artqy ótis qysqyshy ','','','qz','s','',0,'',535,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542687720,1574223720,1542687754,'__Tik ishek__ - bul uzyndyǵy 12,7 sm bolatyn toq ishektiń (jıek ishek) jalǵasy bolyp keletin bulshyqetti tútik múshe. Tik ishek jıek ishekti __artqy ótis__ tesigimen baılanystyrady, nájis artqy ótistiń qysqyshy arqyly aǵzadan shyǵady.','__Tik ishek__ - bul uzyndyǵy 12,7 sm bolatyn toq ishektiń (jıek ishek) jalǵasy bolyp keletin bulshyqetti tútik múshe. Tik ishek jıek ishekti __artqy ótis__ tesigimen baılanystyrady, nájis artqy ótistiń qysqyshy arqyly aǵzadan shyǵady.\r\n\r\n__Artqy ótistiń qysqyshy__ – anal tesiginiń júzik tárizdi bulshyqetteri. Tik ishekke nájisti jınaý kezinde qysqysh anal tesigin jabady. Aqyr sońynda tik ishek qabyrǵasyna qysym qysqyshty bosatyp,  nájisti anal tesigi arqyly shyǵarady.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\nanatomııa\r\nqurylymy\r\nfızıologııa\r\nanal\r\nqysqysh\r\nartqy ótis\r\n','translator',12,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Prostatıt ','','','qz','s','',0,'',1377,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542687780,1574223780,1542687832,'__Prostatıt__ – bul erlerde qýyqtan tómen ornalasqan jańǵaq tárizdi múshe qýyq asty beziniń qabynýy bolyp tabylady. Qýyq asty beziniń kóp bóligi uryq suıyqtyǵyn bóledi.\r\n\r\nJıi prostatıttiń sebebi belgisiz bolyp jatady. Prostatıti bar er adamdardyń kóbisinde  qabyný belgileri bolmaıdy, sondyqtan onyń naqty sebebin anyqtaý múmkin emes. \r\nProstatıttiń sebebi ınfektsııa nemese  ınfektsııamen baılanysty emes qabyný bolýy múmkin. Ol jedel (qysqa merzimdi) nemese sozylmaly (uzaq merzimdi) bolýy múmkin.','__Prostatıt__ – bul erlerde qýyqtan tómen ornalasqan jańǵaq tárizdi múshe qýyq asty beziniń qabynýy bolyp tabylady. Qýyq asty beziniń kóp bóligi uryq suıyqtyǵyn bóledi.\r\n\r\nJıi prostatıttiń sebebi belgisiz bolyp jatady. Prostatıti bar er adamdardyń kóbisinde  qabyný belgileri bolmaıdy, sondyqtan onyń naqty sebebin anyqtaý múmkin emes. \r\nProstatıttiń sebebi ınfektsııa nemese  ınfektsııamen baılanysty emes qabyný bolýy múmkin. Ol jedel (qysqa merzimdi) nemese sozylmaly (uzaq merzimdi) bolýy múmkin.\r\n\r\nProstatıt \'\'__sımptomdaryna__\'\' mynalar jatady:\r\n\r\n•	Jıi zár shyǵarý (az kólemde zár shyǵarý baıqalady). Sonymen qatar, zár shyǵarǵanda kúıdirý sezimi týyndap, qýyqty tolyq bosata almaý jaǵdaıy paıda bolady.\r\n•	Zár shyǵarýdyń bastapqy kezindegi qıyndyqtar, úzilmeli aǵym (úzdiksiz zár shyǵarý ornyna tolqyn tárizdi zár shyǵarý), qalyptyǵa qaraǵanda óte álsiz, tamshylatyp zár shyǵarý.\r\n•	Bel aımaǵynda, uma men anýs aımaǵynda, ishtiń tómengi jaǵynda, umada, sannan joǵary, qasaǵa aımaǵynan joǵary aýyrsyný sezimi men jaısyzdyqtyń bolýy.\r\n•	Túngi ýaqytta shekten tys zár shyǵarý.\r\n•	Qýyq asty bezindegi aýrý sezimi nemese eıakýlıatsııa kezindegi belgisiz jaısyzdyq.\r\n\r\nProstatıtti \'\'__emdeý__\'\' onyń paıla bolý sebepterine baılanysty. Kóp jaǵdaıda medıkamentozdy emdi qajet etedi.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\nqabyný\r\nınfektsııa\r\naýyrsyný\r\nzár shyǵarý kezigdegi jaısyzdyq\r\neıakýlıatsııa kezindegi jaısyzdyq \r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Tistiń shyǵýy ','','','qz','s','',0,'',1271,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542687780,1574223780,1542687902,'__Tistiń shyǵýy__ - bur protsess qyzyl ıekti jaryp eń alǵashqy tisterdiń shyǵýymen sıpattalady. Ár sábıdiń tisiniń shyǵý ýaqyty ártúrli, biraq kópshiliginde alǵashqy tister 6-8 aılyǵynda shyǵady. Sábılerdiń barlyq tister sany 20, ol úsh jasqa deıin jaryp shyǵady. \r\n\r\nTisti shyǵýy belgileri tis shyqqanǵa deıingi 3-5 kún ishinde bilinedi, 1-2 aı aralyǵynda birde paıda bolyp, birde joǵalyp otyrady. ','__Tistiń shyǵýy__ - bur protsess qyzyl ıekti jaryp eń alǵashqy tisterdiń shyǵýymen sıpattalady. Ár sábıdiń tisiniń shyǵý ýaqyty ártúrli, biraq kópshiliginde alǵashqy tister 6-8 aılyǵynda shyǵady. Sábılerdiń barlyq tister sany 20, ol úsh jasqa deıin jaryp shyǵady.   \r\n\r\nTisti shyǵýy belgileri tis shyqqanǵa deıingi 3-5 kún ishinde bilinedi, 1-2 aı aralyǵynda birde paıda bolyp, birde joǵalyp otyrady. Tistiń shyǵýynyń keń taralǵan sımptomdary mynalar bolyp tabylady: \r\n\r\n•	Qyzyl ıekti jaryp shyǵý aımaǵyndaǵy isiný, sezimtaldyq, nemese jaǵymsyz sezimder .\r\n•	Silekeı aǵý men jóteldiń sebebi bolatyn qatty silekeı bóliný. Silekeı aǵý urt, bet, keýde aımaǵynda bórtpe shaqyrýy múmkin.\r\n•	Qyzyl ıektegi jaǵymsyzdyqty azaıtý úshin qoldyń, aıaqtyń saýsaqtaryn tisteleý.\r\n•	Aýyzdaǵy aýyrsyný sezimine baılanysty tamaqtan bas tartý.\r\n•	Qozǵyshtyq jáne uıqysy nashar bolý.\r\n\r\nÚı jaǵdaıyndaǵy em (mysaly, ıbýprofen nemese atsetamınofen qabyldaý, balalarǵa tiske arnalǵan júzikter paıdalaný, sýyq taǵam jáne sýsyn, qyzyl ıekke massaj jasaý) jaǵymsyz sezimdi azaıtady. Tis jaryp shyqqannan keıin onyń sımptomdary ádette ketedi.\r\n \r\n\r\n\'\'Balalar men sábılerdegi aýyz qýysyndaǵy problemalar (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\njoǵary silekeı bólinýdiń joǵarylaýy\r\nisiný\r\nzattardy tisteý\r\nqozǵyshtyq\r\n','translator',16,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Aıaq-qol venalarynda týyndaıtyn problemalar','','','qz','s','',0,'',1342,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542687900,1574223900,1542687974,'Teriniń betkeıinde ornalasqan vena qabynýy múmkin. Atalmysh jaǵdaı kez kelgen venada bolýy múmkin, biraq kóbinese baltyr venalarynda oryn alyp jatady. Bul jaǵdaı betkeı tromboflebıt dep atalady.','Teriniń betkeıinde ornalasqan vena qabynýy múmkin. Atalmysh jaǵdaı kez kelgen venada bolýy múmkin, biraq kóbinese baltyr venalarynda oryn alyp jatady. Bul jaǵdaı betkeı tromboflebıt dep atalady.\r\n\r\n•	Lımfany, jylýlyqty, aımaqtyń sezimtaldyǵyn sezýge nemese vena boıynda qyzarýdy kórýge bolady.\r\n•	Tikeleı teri betkeıindegi qan uıyndylary sırek jaǵdaılarda qıyndyqtar týǵyzyp jatady. Óıtkeni olar sırek ajyrap, qanaǵysymen jyljıdy. Bul jaǵdaıdyń baltyrdyń tereń venalarynyń qabynýyna qaraǵanda qaýpi az bolǵanymen, tekseristi qajet etýi múmkin.\r\n•	Betkeı tromboflebıt – jıi tynyǵý men qabynýǵa qarsy preparattarmen emdeıdi.\r\n\r\nAıaqtyń tereń venalaryndaǵy tromb qaýipti bolyp tabylady, sebebi ol bosap qanaǵysymen ókpege qaraı jyljyp (ókpe tamyrlarynyń embolııasy), adam ómirine qaýip tóndirýi múmkin.\r\n\r\nTereń venalardyń tromboz sımptomdary mynalar:\r\n\r\n•	Aıaq-qolda isiný, aýyrsyný, qyzarý nemese aıaq-qol formasynyń aıqyn ereksheliginiń bolýy .\r\n•	Júrgende nemese aıaq joǵary kóterilgen qalypta baltyrda aýyrsyný seziminiń bolýy.\r\n\r\nKóptegen varıkozdy venalar qaýipti medıtsınalyq problema bolyp sanalmaıdy. Álsiregen venalardaǵy qysym asqynýlarǵa ákelýi múmkin, mysaly, oıyq jaraǵa, qansyraýǵa, betkeıde uıyndylardyń túzilýine. Óz kezeginde bul jaǵdaı medıtsınalyq tekserýdi qajet etedi.\r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\ntromboflebıt\r\ntromboz\r\nembolııa\r\nVarıkoz\r\n','translator',13,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Túngi apnoe ustamalary','','','qz','s','',0,'',1349,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542687960,1574223960,1542688033,'Túngi apnoe ustamalary eresek adam tynys alǵanda 10 sekýnd boıy uıqy kezinde ony baıaýlatqan nemese keshiktirgen kezde paıda bolady. Olar bir saǵat ishinde dem alýdy toqtatý (apnoe) nemese onyń baıaýlatý (gıponea) sanyna baılanysty kúshti, qalypty nemese álsiz bolýy múmkin.  ','Túngi apnoe ustamalary eresek adam tynys alǵanda 10 sekýnd boıy uıqy kezinde ony baıaýlatqan nemese keshiktirgen kezde paıda bolady. Olar bir saǵat ishinde dem alýdy toqtatý (apnoe) nemese onyń baıaýlatý (gıponea) sanyna baılanysty kúshti, qalypty nemese álsiz bolýy múmkin.  \r\n\r\nApnoenyń negizgi úsh túri bar:\r\n\r\n•	__Obstrýktıvtik túngi apnoe__, ıaǵnı uıqy kezinde tynys joldarynyń bitelýi (mysaly, tynys joldarynyń tarylýy) nátıjesinde paıda bolady. Semizdik sııaqty basqa faktorlar da obstrýktıvtik túngi apnoeǵa yqpal etedi.\r\n•	__Ortalyq túngi apnoe__ mıdan tynys bulshyqetterine belgilerdiń durys jetkizilmeýi nátıjesinde paıda bolady. Apnoenyń bul tıpi júrek jetkiliksizdigi, mı isigi, mıdaǵy ınfektsııa jáne talma ustamalary sekildi jaǵdaılarmen birge júrýi múmkin.\r\n•	__Aralas túngi apnoe__ ortalyq jáne obtýratsııalyq apnoenyń qosylýy nátıjesinde paıda bolady. \r\n  \r\nTúngi apnoemen aýyratyn adam qatty qoryldaýy múmkin, sondaı-aq tynys alýdyń qıyndyǵymen uıqysy mazasyz keledi. Basynyń qatty aýyrýynen oıanyp, kúni boıy ózin óte sharshańqy sezinedi.\r\n\r\nTúngi apnoe uıqy daǵdysyn ózgertimen birge júrýi múmkin, mysaly, arqasymen jatyp uıyqtamaý. Keıbir jaǵdaılarda arnaıy qurylǵylar uıqy kezinde tynys alýǵa kómektesedi, keı jaǵdaılarda hırýrgııayq aralasý qajet bolýy múmkin.\r\n\r\n \r\n__Tegter: __\r\n\r\ntynys alýdy tejeý\r\nbitelý\r\nqoryl\r\nmazasyz uıqy\r\nbas aýrýy\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Ustama','','','qz','s','',0,'',915,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542688020,1574224020,1542688080,'__Ustama__ - adamnyń bulshyqetteriniń qozǵalýyn, sóıleýin, kórýin nemese sana-sezimin baqylaýǵa áser etetin mıdaǵy aýytqymaly elektrlik belsendiliktiń kenetten paıda bolýy bolyp tabylady. Ustamanyń nátıjesi adamnyń jeke reaktsııasyna, sondaı-aq túrine, jıiligine jáne aýyrlyǵyna baılanysty.','__Ustama__ - adamnyń bulshyqetteriniń qozǵalýyn, sóıleýin, kórýin nemese sana-sezimin baqylaýǵa áser etetin mıdaǵy aýytqymaly elektrlik belsendiliktiń kenetten paıda bolýy bolyp tabylady. Ustamanyń nátıjesi adamnyń jeke reaktsııasyna, sondaı-aq túrine, jıiligine jáne aýyrlyǵyna baılanysty.\r\n\r\nKeıbir ustamalar adamdy jerge qulaýǵa májbúr etedi, adam selkildep, onda bulshyqetter qataıyp nemese tyrysa bastaıdy. Keıbireýler trans jaǵdaıyna túsedi, bul kezde bulshyqetterdiń birneshe ret jıyrylýy nemese basqa bireýler baıqamaıtyn jaǵymsyz ıis nemese kórýdegi kedergilerdiń bolýymen kórinis beredi.\r\n\r\nKeıde ustama basqa da medıtsınalyq problemanyń sımptomy bolyp tabylady, mysaly, qatty qyzba (ásirese balalarda), talma, ınfektsııa, qandaǵy qanttyń tómen deńgeıi (gıpoglıkemııa), óte tómen qan qysymy nemese mı isigi. \r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\ntalma\r\ngıpoglıkemııa\r\nınfarkt\r\narterııalyq gıpertenzııa\r\nbas aýrýy\r\npsıhıkalyq aýrýlar\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Presbıakýzıs (kárilerdegi qulaq múkistigi) ','','','qz','s','',0,'',1079,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542688080,1574224080,1542688157,'__Kárilerdegi qulaq múkistigi__ – jas shamasyna baılanysty joǵary jıiliktikti estý qabiletiniń údemeli túrde joǵalýy bolyp tabylady. Bastapqy sımptomy sóıleýdi qabyldaýdaǵy qıyndyqtardyń bolýy (ásirese fondyq shý jaǵdaıynda).\r\n\r\nKáriliktegi estý qabiletiniń joǵalýyna naqty sebeptiń bar-joǵy belgisiz, mysalǵa qatty shýdyń uzaq ýaqyt bolýy áserin alsaq ta. Alaıda, bul genetıkalyq beıimdilik retinde kórinedi, óıtkeni otbasylardaǵy adamdarda presbıakýzıstiń paıda bolý úrdisi baıqalyp jatady.','__Kárilerdegi qulaq múkistigi__ – jas shamasyna baılanysty joǵary jıiliktikti estý qabiletiniń údemeli túrde joǵalýy bolyp tabylady. Bastapqy sımptomy sóıleýdi qabyldaýdaǵy qıyndyqtardyń bolýy (ásirese fondyq shý jaǵdaıynda).\r\n\r\nKáriliktegi estý qabiletiniń joǵalýyna naqty sebeptiń bar-joǵy belgisiz, mysalǵa qatty shýdyń uzaq ýaqyt bolýy áserin alsaq ta. Alaıda, bul genetıkalyq beıimdilik retinde kórinedi, óıtkeni otbasylardaǵy adamdarda presbıakýzıstiń paıda bolý úrdisi baıqalyp jatady.\r\n\r\nBiraq Ortańǵy qulaqtaǵy nerv jasýshalarynyń sany 30 nemese 40 jastan keıin azaıady, degenmen 55 jastan erterek estý qabiletiniń joǵalýy óte sırek kezdesedi. Alaıda, estý qabiletiniń joǵalýy kárilik kezeńniń mindetti bólshegi bolyp tabylmaıdy, kóptegen adamdar ózderiniń 80 jasynda estý qabiletin saqtaıdy.\r\n\r\nJasqa baılanysty estý qabiletiniń joǵalýyn qalaı emdeý kerektigi ázirge belgisiz. Qazirge tańda onyń emi qyzmetti jaqsartýǵa baǵyttalǵan, mysaly, estý apparattaryn paıdalaný sekildi.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nestý qabiletiniń tómendeýi\r\ngenetıkalyq sebepten bolýy\r\nestý apparattary \r\n\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jaryq','','','qz','s','',0,'',6657,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542714180,1574250180,1542714925,'__Jaryq__ – bul ish (ishastar) qýysynyń qabyǵynan túzilgen qap. Jaryq sańylaý nemese bulshyqetterdi jaýyp turǵan ishastar qýysynyń álsiz jerleri arqyly syrtqa shyǵady. Bul qabyq fastsııa dep atalady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK} \r\n\r\n{ALINK(aname=\"10\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n__Jaryq__ – bul ish (ishastar) qýysynyń qabyǵynan túzilgen qap. Jaryq sańylaý nemese bulshyqetterdi jaýyp turǵan ishastar qýysynyń álsiz jerleri arqyly syrtqa shyǵady. Bul qabyq fastsııa dep atalady.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"457\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Jaryq – ish qýysy múshelerin ornynda ustap turatyn, juqa bulshyqetti qabyrǵanyń álsiz jeri arqyly múshelerdiń bir bóligi shyqqan kezde paıda bolady.\'\'\r\n\r\nJaryq túrleri ornalasýyna qaraı ajyratylady:\r\n•	San jaryǵy – shaptan sál tómen ornalasyp, sannyń joǵarǵy jaǵynan tompıyp shyǵyp turady. Jaryqtyń bul túri kóbinese erkekterden qaraǵanda áıelderde  jıi kezdesedi.\r\n•	Óńeshtik tesik dıafragma jaryǵy – ishtiń joǵarǵy bóligin zaqymdaıdy. Bul kezde asqazanyń ústińgi bóligi keýde qýysyna enip ketedi.\r\n•	Inıtsızıondy jaryq  – buryn ishastar qýysy aǵzalaryna jasalǵan hırýrgııalyq otanyń aqaýly qaldyǵy.\r\n•	Kindik jaryǵy – kindiktiń aınalasynan tompaıyp shyqqan jaryq. Ol kindik aınalasyndaǵy bulshyqetter tolyq jabylmaǵan jaǵdaıda paıda bolady.\r\n•	Shap jaryǵy – shaptan tompaıyp shyǵyp turady. Bul áserese erlerde jıi kezdesedi. Shap jaryǵy umaǵa tómen qaraı salbyrap túsip turýy múmkin.\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"458\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Shap jaryǵy ish qýysynyń juqa bulshyqetiniń álsiz nemese jyrtylǵan jerinen ishektiń shoshaıyp shyǵýymen kórinis beredi. Shap jaryǵy kezinde ishekterge qannyń qalypty aǵýy  shektelýi múmkin, bul jaǵdaıda shuǵyl medıtsınalyq kómek qajet bolady.\'\'\r\n {ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nNegizinde jaryqtyń paıda bolýynyń naqty sebepteri joq.  Jaryq keıde aýyr kótergen kezde de, dárethanaǵa barǵanda nemese ish qýysyna qysym túsirip, qatty kúshengen kezde de týyndap jatady. Jaryq keıde adamda týa bitedi. Biraq ol uzaq ýaqyt boıy damıdy, ıaǵnı birden kórinis bermeıdi. Ondaı  jaryq keı bir otbasylarynda, shamamen bir nemese eki adamda  kezdesip jatady.\r\nJaryq sábıler  men jas balalarda da kórinis berýi ǵajap emes. Bul balanyń  qursaq qabyrǵalary álsiz  bekigeninen paıda bolady. Osy ýaqytqa deıin shamamen 100 balanyń 5-de shap jaryǵy anyqtalǵan eken. Mundaı shap jaryǵy er balalarda jıi kezdesedi. Keı balalarda jaryqtyń sımptomdary óskenshe kórinis bermeýi múmkin.\r\nKez-kelgen ishastar qabyrǵasynyń bulshyqetteriniń qysymyn kóterýge baǵyttalǵan fızıkalyq belsendilik nemese medıtsınalyq qıyndyqtar jaryqty týyndatady, mysaly:\r\n•	Sozylmaly ish qatý jáne defekatsııa kezinde qatty kúshený\r\n•	Sozylmaly jótel\r\n•	Mýkovıstsıdoz (kıstozdy fıbroz)\r\n•	Qýyq asty beziniń ulǵaıyp, zár shyǵarýdyń qıyndaýy\r\n•	Artyq salmaq\r\n•	Ishastarda suıyqtyq jınalýy (astsıt)\r\n•	Aýyr atletıkamen aınalysý\r\n•	Perıtonealdy dıalız\r\n•	Nashar tamaqtaný\r\n•	Shylym shegý\r\n•	Denege qatty kúsh túsirý\r\n•	Jynys bezderiniń túspeýi\r\n {ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nNegizi sımptomdary bolmaıdy. Keıbir adamdar jaısyzdyq sezinedi nemese aýyrǵanymen qınalýy múmkin. Jaısyzdyq sezimi adam uzaq ýaqyt tikesinen tik turǵan kezde, shıryqqanda nemese aýyr zattar kótergende kúsheıedi. Adamdarda eń jıi kezdesetin, kóp aıtylatyn shaǵymy – aýrý sezimin týdyratyn jáne mólsheri jaǵynan ulǵaıatyn tompaıýdyń paıda bolýy.\r\nJaryq ulǵaıǵan kezde, ishektegi qalypty qan aınalatyn  sańylaýdy bitep, ishektiń bul bóliginiń qanmen qamtamasyz etilýin toqtatady. Bul qysylý (strangýlıatsııa) dep atalady. Osy ýaqytta naýqasdyń júrek aınýy jáne qusýy múmkin, sebebi ol ishekti bosatyp, ishtegi gazdy shyǵara almaıdy. Jaryqtyń qysylýy paıda bolǵanda, shuǵyl hırýrgııalyq emdeý qajet bolady.\r\n {ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nTekserý barysynda dáriger jaryqty kórip, onyń naqty jaryq ekenine kóz jetkizedi. Sizden jótelýdi, eńkeıýdi, otyrýdy nemese azdap kóterilýdi tadap etedi. Óıtkeni, osy kezde jaryqtyń mólsheri ulǵaıady.\r\nJaryqty (tompaıýdy) náresteler men balalardan baıqaý qıynǵa soǵady, biraq bala jylaǵanda nemese jótelgende kishi-girim belgiderdi anyqtaýǵa bolady.\r\nJaryqty kórý úshin ýltradybystyq zertteý nemese kompıýterli tomografııa (KT) júrgizilýi múmkin.\r\nIshek ótimsizdigi bolǵan jaǵdaıda qursaq qýysy aǵzalarynyń sholý rentgenografııasy ótkiziledi.\r\n {ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nJaryqty emdeýdiń jalǵyz radıkaldy ádisi hırýrgııalyq operatsııa bolyp tabylady. Alaıda, aýyr syrqaty bar naýqastarǵa operatsııa jasaý qaýipti bolyp tabylady.\r\nOperatsııa kezinde álsiregen qursaq qabyrǵasyn nyǵaıtý qamtamasyzdandyrylady, jáne barlyq sańylaýlar sıntetıkalyq tormen jabylady.\r\nKindik jaryǵy 5 jasqa deıin ózdiginen jazylmasa, operatsııa jasaý qajet.\r\n {ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nJaryqqa tıisti em júrgizlse, nátıjesi qolaıly bolmaq. Ádette, jaryqtyń qaıta paıda bolýy sırek kezdesedi. Negizi ol kóbinese otadan keıin paıda bolatyn jaryqqa tán qubylys.\r\n {ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nKeı jaǵdaılarda shap jaryǵyn hırýrgııalyq jolmen emdeý bezderdiń qyzmetine qatysatyn qurylymdardyń zaqymdanýyna ákelýi múmkin. \r\nJaryqty operatıvti emdeýdiń taǵy bir qaýipti jaǵy – júıkelerdiń zaqymdanýy, bul shap aımaǵynda jansyzdaný seziminiń paıda bolýynan týyndaıdy.\r\nEger de ishektiń bóligi otaǵa deıin qysylyp qalsa, ishek perforatsııasy nemese ishek tininiń óliettenýi paıda bolýy múmkin.\r\n {ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nDárigerge shuǵyl qaralyńyz, eger:\r\n•	Jaryq aımaǵynda aýyrsynýdy sezinseńiz jáne jaryq qapshyǵynyń ishindegi zattar ony jaılap basqan kezde qursaq qýysyna qaıta kirmese\r\n•	Loqsý, qusý nemese qyzbamen qosa jaryq aımaǵynda aýyrsyný sezimi bolsa\r\n•	Jaryq túsin ózgertedi jáne qyzyl, kúlgin, qoıý nemese bozǵylt bolady.\r\nDárigerge qaralyńyz, eger:\r\n•	Sizde aýyrsyný, isiný nemese shap aımaǵynda tompaıý bolsa\r\n•	Sizde shap aımaǵynda nemese kindik aınalasynda tompaıý nemese isiný bolsa, nemese burynǵy hırýrgııalyq tigis ornynda tompaıý týyndasa\r\n {ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\n•	Aýyr zatty kótergende baıqap kóterińiz;\r\n•	Eger, boıyńyzda artyq salmaq bolsa, aryqtańyz\r\n•	Ish qatýdy boldyrmańyz, talshyqqa baı taǵamdy qabyldańyz jáne kóp suıyqtyq ishińiz, ájethanaǵa turaqty túrde baryńyz\r\n•	Erler zárshyǵarý jaǵynan qıyndyqtar týyndaǵan jaǵdaıda dárigerge qaralǵanyńyz jón. Bul qýyq asty beziniń ulǵaıý sımptomy bolýy múmkin.\r\n{ANAME()}10{ANAME}\r\n__Sınonımderi:__ \r\nJaryq; Shap jaryǵy; Tik jáne qıǵash jaryq; Strangýlıatsııa; Inkartseratsııa\r\n\r\n__Tegter:__ \r\ntompaıý\r\nmúshelerdiń shyǵýy\r\nkindik jaryǵy\r\nshap jaryǵy\r\njaryqtyń emi\r\n','student_k',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Bógde zat','','','qz','s','',0,'',937,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542715080,1574251080,1542715294,'Bógde zat – shań men parazıtteri bar, sizdiń aǵzańyzǵa engen zat. Eger sizge kez-kelgen tikenek qadalsa, nemese, sizdiń kózińizge qum túsip ketse, dál osylar bóten zatqa mysal bola alady.\r\nBógde zat tynys alǵanda, nemese, deneniń kez kelgen jerinen jaraqat alǵan kezde aǵzaǵa túsedi. Bulardan ásirese balalar jıi zardap shegedi, sebebi, olar aýyzdaryna, qulaǵyna jáne muryndaryna kóringen nárseni salady, ol balaǵa zardabyn tıgizbeı qoımaıdy. \r\n','  {img type=\"fileId\" fileId=\"459\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nBógde zat – shań men parazıtteri bar, sizdiń aǵzańyzǵa engen zat. Eger sizge kez-kelgen tikenek qadalsa, nemese, sizdiń kózińizge qum túsip ketse, dál osylar bóten zatqa mysal bola alady.\r\nBógde zat tynys alǵanda, nemese, deneniń kez kelgen jerinen jaraqat alǵan kezde aǵzaǵa túsedi. Bulardan ásirese balalar jıi zardap shegedi, sebebi, olar aýyzdaryna, qulaǵyna jáne muryndaryna kóringen nárseni salady, ol balaǵa zardabyn tıgizbeı qoımaıdy. \r\nUsaq bógde zattardyń kópshiligi, mysaly, tikenekter, densaýlyqqa zııan keltirmeıdi. Jutylǵan bógde zattar tunshyǵýǵa nemese ishek ótimsizdigine ákelýi múmkin, bul kezde dárigerlik kómek qajet.\r\nEger bógde zatty alyp tastaý múmkin bolmasa, tómendegi silteme arqyly «Jaraqattan bógde zatty ala almaý jaıyndaǵy» maqalany oqýǵa keńes beremiz: http://www.zdrav.kz/node/447\r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\nbógde zat\r\nshań\r\nteri\r\naǵza\r\nbakterııalar\r\njara\r\n','student_k',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Infektsııalyq mononýkleoz','','','qz','s','',0,'',1121,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542715380,1574251380,1542715547,'__Infektsııalyq mononýkleoz__ nemese bezdik qyzba, súıisý aýrýy – bul ınfektsııa kóp jaǵdaıda Epshteın-Barr vırýsynan týyndaıdy. Atalmysh  vırýs silekeı arqyly taralatyndyqtan,  keıde muny «súıisý aýrýy» dep atalady.','__Infektsııalyq mononýkleoz__ nemese bezdik qyzba, súıisý aýrýy – bul ınfektsııa kóp jaǵdaıda Epshteın-Barr vırýsynan týyndaıdy. Atalmysh  vırýs silekeı arqyly taralatyndyqtan,  keıde muny «súıisý aýrýy» dep atalady.\r\nMononýkleoz jastar men jasóspirimder arasynda óte jıi kezdesedi. Dese de, kez kezgen jastaǵy adamda bul aýrýǵa shaldyǵýy ǵajap emes.\r\n \r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"460\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\n__Sımptomdary:__\r\n•	Qyzý\r\n•	Tamaq aýrýy\r\n•	Lımfa túıinderiniń ulǵaıýy\r\nKeıbir jaǵdaılarda kókbaýyrdyń ulǵaıýy baıqalady. Aýrýdyń aýyr asqynýlary óte sırek kezdesedi.\r\nQan taldamasyn ótkizý arqyly ózińizde mononýkleoz bar ma, joq pa anyqtaýǵa bolady. Adamdardyń kópshiligi bir-eki apta ishinde emdeledi. Degenmen, emdelgennen keıin birneshe aı boıy álsizdik sezimimen júrýi múmkin.\r\n\r\nEmdeý joldary aýrýdyń belgilerin joıýǵa negizdeledi jáne aýyrsynýdy azaıtýǵa, dene qyzýyn túsirýge kómektesetin dárilerdi qabyldaýǵa baǵyttallǵan. Sondaı-aq emdelý úshin, tamaqty jyly tuzdy eritindimen shaıý qajet jáne jaqsylap tynyǵyp, kóp mólsherde suıyqtyq qabyldaý kerek.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqyzba\r\njuqpa\r\nvırýs\r\ntamaq\r\nbadamshalar\r\n','student_k',13,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Omyrtqanyń  qısaıýy (skolıoz)','','','qz','s','',0,'',6118,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542715740,1574251740,1542716049,'__Skolıoz__ – omyrtqanyń qısaıýy. Sizdiń arqańyzdyń dál ortasynda ornalasqan  omyrtqańyz búkil aǵzańyzdyń negizgi tiregi bolyp tabylady. Kez kelgen salaýatty adamda omyrtqasy sál búgýli túrde bolady.  Degenmen, skolıozdan  zardap shegetin adamdarda julyn baǵanasynyń tym qatty qısaıýy baıqalady. Mundaı adamdardyń omyrtqasynyń ıilgen túri «S»   nemese  latynsha «S» áripine uqsas bolady.','__Skolıoz __– omyrtqanyń qısaıýy. Sizdiń arqańyzdyń dál ortasynda ornalasqan  omyrtqańyz búkil aǵzańyzdyń negizgi tiregi bolyp tabylady. Kez kelgen salaýatty adamda omyrtqasy sál búgýli túrde bolady.  Degenmen, skolıozdan  zardap shegetin adamdarda julyn baǵanasynyń tym qatty qısaıýy baıqalady. Mundaı adamdardyń omyrtqasynyń ıilgen túri «S»   nemese  latynsha «S» áripine uqsas bolady.\r\n\r\n__Paıda bolý sebepteri__\r\nKóp jaǵdaıda skolıozdyń paıda bolý sebepteri belgisiz.  Mundaı jaǵdaıdaǵy skolıoz túrin ıdıopatııalyq skolıoz dep ataıdy. Bul skolıozdyń eń kóp taraǵan túri. Aýrýdy jas mólsherlerine qaraı toptap qarastyrady.\r\n•	3 jasqa deıingi balalardaǵy – ınfantıldi (náreste ) skolıozy \r\n•	4-10 jas aralyǵyndaǵy  balalardaǵy – ıývenıldi skolıozy\r\n•	11-18 jas aralyǵyndaǵy  balalarda kezdesetin jasóspirimder skolıozy\r\n\r\nKóbinese, skolıozǵa qyz balalar jıi shaldyǵady. Belgili bir sanattaǵy adamdardyń omyrtqasynyń qısaıýy  anatomııalyq beıimdilikterine baılanysty bolady. Ádette, jyldam ósý kezeńinde  omyrtqanyń qısaıý qaýpi artady.\r\n\r\nSkolıozdyń basqa túrleri:\r\nTýa bitken skolıoz. Bala týylǵannan keıin birden anyqtalatyn skolıoz túri. Mundaı skolıozdyń túri jas balanyń qabyrǵalary men omyrtqalary durys qalyptaspaǵan jaǵdaıda týyndaıdy.\r\n\r\nNeıromýskýlıarly skolıoz. Júıke júıesiniń máseleleriniń sebebinen  bulshyqetke áser etetin skolıoz túri. Mysaly, DTsP, bulshyqet dıstrofııasy, omyrtqalardyń bólinýleri jáne polıomıelıt.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\nÁdette skolıozdyń  belgileri baıqalmaıdy. Eger baıqalǵan jaǵdaıda, belgiler mynalardy qamtıdy:\r\n\r\n•	Arqanyń jáne beldiń aýyrsynýy\r\n•	Uzaq ýaqyt otyrǵan nemese turyp  turǵannan keıin omyrtqadaǵy sharshaý sezimderiniń paıda bolýy\r\n•	Jambastyń nemese ıyqtyń proportsııalarynyń birdeı bolmaýy  (bir ıyq ekinshisinen joǵary bolýy múmkin)\r\n•	Omyrtqanyń bir jaq baǵytqa qaraı qatty qısaıyp turýy\r\n\r\nKıfoskolıoz -  omyrtqanyń taǵy bir qalypty qısaıýynyń túri bolyp tabylady.\r\n \r\n    {img type=\"fileId\" fileId=\"461\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n__Dıagnostıka__\r\nAýrýdy dıagnostıkalaý úshin dáriger fızıkalyq tekserýden  ótkizedi. Sonymen qatar dáriger omyrtqany egjeı tegjeıli anyq kórý úshin sizdiń aldyǵa qaraı eńkeıýińizdi suraıdy. Skolıozdyń damý kezeńiniń bastapqy satysynda omyrtqadaǵy ózgeristerdi baıqaý qıyn bolady.\r\nDárigerdiń tekserý barysynda myna nárseler baıqalýy múmkin.\r\n•	Bir ıyǵyńyzdyń ekinshisinen bıik bolýyn\r\n•	Jambastyń bir jaǵyna qaraı qısaıýy\r\n\r\nAýrýdy anyqtaý úshin keıde omyrtqa rentgenin jasaý kerek. Bul da óte mańyzdy, keıde fızıkalyq tekserýden kóringennen góri jaǵdaı áldeqaıda aýyr bolýy múmkin.\r\nAýrýdy anyqtaýdyń basqa ádisteri:\r\n•	Omyrtqanyń qısyqtyǵyn ólsheý (skolıgraf arqyly ólsheý)\r\n•	Omyrtqaǵa MRT jasaý\r\n\r\n__Emdeý__\r\n\r\nÁr túrli faktorlaǵa baılanysty  emdeý júrgiziledi\r\n\r\n•	Skolıozdyń paıda bolý sebebi\r\n•	Omyrtqanyń qısaıýy tusy qaı jer\r\n•	Qanshalyqty qatty qısaıǵan\r\n•	Naýqastyń aǵzasy ósý ústinde me?\r\n\r\nKóp jaǵdaıda ıdıopatııalyq  skolıozdy emdeý  talap etilmeıdi. Degenmen, mundaı naýqastar jarty jylda bir ret dárigerdiń qaralýyna baryp turýlary kerek.\r\nEger naýqastyń organızmi ósý barysynda bolsa, dáriger korset kııýdi usynýy múmkin.  Korset  omyrtqanyń ary qaraı qısaıýyn toqtatady.  Korsetterdiń túrleri ár túrli bolady, olar omyrtqanyń  qısaıý tusy men kólemine baılanysty tańdalady. Emdeýshi dáriger patsıentke eń qolaıly korset túrin taǵaıyndaıdy jáne ony qalaı qoldaný kerek ekendigin kórsetedi. Korsetter deneniń ósýine baılanysty aýystyrylýy múmkin.\r\nKorset kııý  kóbinese 10 jastan asqan balalarǵa kómektesedi . Alaıda, týa bitken nemese  neıromýskýlatýraly  skolıozda korsetpen emdeý  tıimsiz bolyp tabylady.\r\nKeıbir jaǵdaılarda qısyq omyrtqany túzetý úshin hırýrgııalyq baǵytta aralasý kerek bolady. Omyrtqa súıekteri tolyǵymen qalpyna kelip, bitip ketkeninshe, operatsııa barysynda omyrtqa súıekteri  ilgekter men bolttardan quralǵan  arnaıy metal túıreýishtermen bekitiledi. Operatsııany arqa, ish jáne qabyrǵadan tilý arqyly jasaýy múmkin.\r\nOperatsııadan keıin patsıentke omyrtqasyn túzetý úshin korset kııýi kerek. \r\nSondaı-aq,  naýqastyń omyrtqasy tym qısaıǵan jáne qarqyndy túrde jaǵdaıy odan ary nasharlaıtyn bolsa ota jasaý qajet bolady. hırýrg múmkindiginshe , naýqastyń ósý kezeńinen ótip ketýin kútedi, biraq, ókinishke oraı mundaı múmkindikter bola bermeıdi.\r\nSondaı-aq skolıozdy emdeýge jatatyndar:\r\nEmotsıonaldy qoldaý kórsetý. Keıbir balalar, ásirese jasóspirimder  korset kıip júrýden qatty uıalýy múmkin.\r\nFızıoterapevter jáne basqa mamandar emdeýdiń maqsatyn túsindire otyryp, korset naýqas úshin óte qolaıly ekendigine kóz jetkize alady.\r\n\r\n__Aýrý aıasynda__\r\nOmyrtqa qısyqtyǵynyń sátti emdelýi skolıozdiń túrine, sebepterine jáne aýrý dárejesine baılanysty. Omyrtqa neǵurlym qatty qısyq bolsa, deneniń ósýi toqtaǵan kezde, omyrtqanyń nasharlaý yqtımaldyǵy soǵurlym kúsheıedi.\r\nSkolıozdyń jeńil túrimen zardap shegetin adamdar korset kıgennen ózderin jaqsy sezinedi. Ádette skolıozdiń bul formasyna ushyraǵan adamdarda uzaqqa sozylatyn máseleler týyndamaıdy. Degenmen, jas ulǵaıǵan shaqta skolıozdiń áserinen arqanyń aýyrsynýy paıda bolýy múmkin.\r\nNeıromýskýlıarly skolıoz nemese týa bitken skolıozy bar naýqastardy  emdeýdiń nátıjeleri ártúrli. Neıromýskýlıarly skolıozben zardap shegetin adamdarda qosymsha taǵy aýrý túri bolǵandyqtan, emdeý túri de ózgeshe bolady. Kóbinese, mundaı jaǵdaıdaǵy hırýrgııalyq aralasýdyń maqsaty balany múgedekter arbasyna durys otyrýǵa múmkindik berý.\r\nTýa bitken skolıozdy emdeý óte qıyn jáne birneshe operetsııany talap etedi.\r\n\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nSkolıoz kezinde paıda bolatyn asqynýlarǵa mynalar jatady:\r\n•	Tynys alý problemalary (skolıozdiń aýyr túrinde)\r\n•	Beldegi aýyrsynýlar\r\n•	Ózin tómen baǵalaý\r\n•	Omyrtqa súıekteriniń qajalýynan únemi aýyrsynýdy seziný\r\n•	Operatsııadan keıingi omyrtqaǵa ınfektsııa túsý\r\n•	Durys túzetilmegen jaǵdaıda nemese operatsııa saldarynan omyrtqanyń nemese nervtiń zaqymdanýy\r\n\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nEger balańyzdyń omyrtqasynyń qısyqtyǵyna kúdiktenseńiz, mamanǵa kórsetkenińiz jón.\r\n\r\n__Aldyn alý__\r\nSkolıozdi anyqtaýǵa arnalǵan tekserýler orta jáne joǵarǵy synyp oqýshylarynyń arasynda júıeli túrde júrgiziledi.\r\n\r\n__Túıin sózder:__\r\nsúıek\r\nomyrtqa\r\nqısaıý\r\ntravmatologııa\r\n','student_k',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Infektsııalyq endokardıt (Endokardıt)','','','qz','s','',0,'',5246,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542716040,1574252040,1542716358,'__Infektsııalyq endokardıt__ nemese __Endokardıt__– júrektiń qaqpaqshalary men kameralarynyń ishki qabyǵynyń ınfektsııasy.','__Infektsııalyq endokardıt__ nemese __Endokardıt__– júrektiń qaqpaqshalary men kameralarynyń ishki qabyǵynyń ınfektsııasy.\r\n \r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"462\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n__Paıda bolý sebepteri__\r\nEndokardıt júrek bulshyqetin, qaqpaqshalaryn, qabyǵyn zaqymdaýy múmkin. Endokardıtten ásirese kelesi sanattaǵy adamdar zardap shegedi:\r\n•	Júrek aqaýlyǵy bar adamdar\r\n•	Júrek qaqpaqshalary zaqymdansa nemese anomaldy bolsa\r\n•	Endokardıtpen buryn aýyrǵandar\r\n•	Júrek qaqpaqshalary aýystyrylǵan naýqastar\r\n\r\nJuqpaly endokardıt túr-túrge bólinedi,  ártúrli bakterııalar qan aǵymyna túskende jáne sodan keıin júrekke jetkende damıdy. Bakterııalyq ınfektsııa – endokardıttiń eń jıi kezdesetin túri bolyp tabylady. Aýrýdy sańyraýqulaqtar da, mysaly, Candida sańyraýqulaǵy týdyrýy múmkin.\r\nKeıbir jaǵdaılarda endokardıttiń sebepteri tabylmaı jatady.\r\n\r\nBakterııalar kóbinese adamnyń qan aınalymyna enedi:\r\n•	Kóktamyrlyq kateterleý\r\n•	Inektsııany qajet etetin dárilik zattardy qoldaný. Sterıldenbegen ınelerdi qoldanǵanda\r\n•	Stomatologııalyq operatsııa jasalǵannan keıin, uzaq ýaqyt ótpeı\r\n•	Basqa da hırýrgııalyq operatsııalar nemese tynys alý joldary men zár shyǵarý joldarynyń kishigirim protsedýralary kezinde, teri nemese súıek-bulshyqetterdiń ınfektsııalyq zaqymdanýlarynan\r\n \r\n__Sımptomdary__\r\nEndokardıttiń sımptomdary kenetten paıda bolýy múmkin nemese birtindep damýy múmkin. Aýrýdyń burynnan kele jatqan belgileri: dene qyzýynyń kóterilýi, qaltyraý, terleý.\r\nKeıde bul sımptomdar basqa da sımptomdary paıda bolǵanǵa deıin birneshe kún boıy jalǵasýy múmkin. Keıde sımptomdar kórinip, kenetten joǵalyp ketýi yqtımal, ondaı sımptomdar kóbinese túnde paıda bolady. Sondaı-aq, aýrý belgileri jalpy álsizdik, sharshaý, bulshyqetter men býyndardaǵy aýyrsynýmen qatar bilinýi múmkin.\r\n\r\nBasqa da sımptomdary:\r\n•	Tyrnaq astyndaǵy teri aımaǵyndaǵy qan ketý (qan ketý tyrnaqtyń negizinde)\r\n•	Aıaq býyndaryndaǵy jáne tabandaǵy (Djeınveı jarasy) qyzyl aýyrsynbaıtyn daqtar\r\n•	Aıaq-qol saýsaqtarynyń jastyqshalarynda ornalasqan qyzyl, basqanda aýrý týdyratyn túıinder (Osler túıinderi)\r\n•	Fızıkalyq belsendilik kezindegi entigý\r\n•	Aıaqtyń, tabannyń, ishtiń isiný\r\n \r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDáriger  tekserý kezinde  júrektegi ózgeshe bir shýdy anyqtaýy nemese júrektiń burynǵy shýlarynan ózgeris baıqaýy múmkin.\r\nKózdi zertteý barysynda torly qabyqqa qan quıylǵanyn anyqtaýǵa bolady. Kózdiń nemese qabaqtyń ústinde kishkentaı núkteli qantalaýlary anyqtalýy múmkin.\r\nDıagnostıkalyq testterge mynalar jatady:\r\n•	Qan sebindisiniń analızi ınfektsııany týdyratyn bakterııalardy nemese sańyraýqulaqty anyqtaýǵa kómektesedi\r\n•	Jalpy qan analızi, C-reaktıvti belok (SRB) nemese erıtrotsıtterdiń tuný jyldamdyǵy (ETJ)\r\n•	Júrek klapandarynyń jaǵdaıy týraly kóbirek aqparat beretin turaqty kardıogrammalar nemese óńesh arqyly ehokardıografııa jasaý\r\n \r\n__Emdeý__\r\nAýrýdan alǵash ret zardap shegetin patsıentterge vena ishilik antıbıotık engizý úshin gospıtalızatsııalaý qajet. Qan taldaýy dárigerlerge aýrýmen kúreste eń jaqsy antıbıotıkti tańdaýǵa kómektesedi.\r\nEndokardıtpen aýyratyn patsıentter uzaq ýaqyt boıy antıbıotıktermen emdelý kerek. Ádette, júrek kameralaryndaǵy jáne qaqpaqshalaryndaǵy bakterııadan tolyqtaı qutylý úshin 4-6 apta kerek.\r\nAýrýhanada bastalǵan antıbıotıktermen emdeýdi, shyǵarǵan keıin úıde jalǵastyrý kerek.\r\nHırýrgııalyq aralasý qajet bolady, eger:\r\n•	Infektsııa ınsýltke ákeletin jolmen taralatyn bolsa. Bul bakterııalyq uıyndylar mıǵa túsken kezde paıda bolady.\r\n•	Júrek qaqpaqshalarynyń zaqymdanýynan júrek jetispeýshiligi damysa\r\n•	Múshelerdiń asa aýyr zaqymdanýlarynyń belgileri bolsa\r\n \r\n__Aýrý aǵymy__\r\nEndokardıtte der kezinde medıtsınalyq kómek kórsetilse, saýyǵý múmkindigi aıtarlyqtaı joǵarylaıdy.\r\nAsa kúrdeli qıyndyqtar týyndasa, olar mynalar:\r\n•	Mı abstsessi\r\n•	Júrek jetkiliksizdigine ákeletin, júrek qaqpaqshalarynyń zaqymdalýy\r\n•	Infektsııanyń basqa múshelerge jaıylýy\r\n•	Mıǵa kishkentaı úzilgen bakterııalardyń uıyndysynyń túsýinen shaqyrylǵan ınsýlt\r\n \r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nEndokardıtten emdelgennen keıin kelesi sımptomdardy baıqasańyz, dáriger kómegine júginińiz:\r\n•	Zárde qan bolsa\r\n•	Keýdeńizde aýyrý sezimi bolsa\r\n•	Sharshaǵyshtyq bolsa\r\n•	Dene temperatýrasynyń kóterilýi baıqalsa\r\n•	Aıaq-qoldaryńyz uıysa\r\n•	Álsizdik sezinseńiz\r\n•	Salmaq joǵaltqanyńyzdy baıqasańyz\r\n__Aldyn alý __\r\nEndokardıttiń paıda bolý qaýpi joǵary adamdarǵa aldyn ala antıbıotıkter qabyldaý qajet. Joǵarǵy qaýip-qater tobyna mynandaı adamdar kiredi:\r\n•	Júrektiń týa bitken aqaýy barlar\r\n•	Júrek transplantattary jáne júrek qaqpaqshalaryndaǵy problemalalary barlar\r\n•	Jasandy júrek qaqpaqshalary barlar\r\n•	Buryn endokardıtpen aýyrǵandar\r\nNaýqastardyń bul toby kelesi jaǵdaılarda profılaktıkalyq antıbıotıkterdi qabyldaýy kerek:\r\n•	Olar aýyz qýysynan qan ketýge ákeletin, stomatalogııalyq aralasýǵa ushyrasa\r\n•	Olar tynys alý joldarynyń aımaǵyndaǵy medıtsınalyq aralasýǵa ushyrasa\r\n•	Olar nesepshyǵarý kanalynyń aımaǵyndaǵy medıtsınalyq aralasýǵa ushyrasa\r\n•	Olar asqazan-ishek joldarynyń aımaǵyndaǵy medıtsınalyq aralasýǵa ushyrasa\r\n•	Juqpaly teri men jumsaq tinniń ınfektsııalyq zaqymdanýyna baılanysty medıtsınalyq aralasýǵa ushyrasa\r\n__Sınonımderi: __\r\nJúrek qaqpaqshalarynyń zaqymdanýy; Altyn stafılokokkpen shaqyrylǵan endokardıt.\r\n\r\n__Tegter: __\r\njúrek qaqpaqshalar\r\naqaý\r\nqarynsha\r\njúrekshe\r\nendokardıt\r\n\r\n\r\n','student_k',13,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Bel aýrýy','','','qz','s','',0,'',28164,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542775200,1574311200,1542776122,'__Bel aýrýy degen ne jáne onyń týyndaýyna ne sebep bar?__\r\n\r\n__Bel__ - bul súıekten, bulshyqetten, baılamdardan turatyn qurylym. Anyqtamasyn tolyqtyra ketsek, ony topsa (sharnır) dese de bolady, sebebi ol deneniń ústińgi jaǵy men tómengi jaǵyn jalǵap turady, abaılamasa, ol tez jaraqattanady, mysaly, siz aýyr kóterip qalsańyz, ne birnárseni kúshpen ıterseńiz, ne bolmasa omyrtqańyzdy tosynnan burap alsańyz, ony zaqymdap alýyńyz yqtımal. Siz keıde túsinip qalýyńyz múmkin, aıtalyq, biz, (ár adam) myqty, myǵym belge muqtajbyz, keıde belińizdiń ıilgish bolǵanyn sondaı qalap ketetin jaǵdaılaryńyz da bolatyn shyǵar.   Biraq, nege ekenin qaıdam, kópshiligimiz belimiz aýyrmaıynsha,  arqadaǵy jáne ishtegi bulshyqetterdiń óńin saqtap qalýdyń mańyzdylyǵy týraly oılaı bermeımiz.','__Bel aýrýy degen ne jáne onyń týyndaýyna ne sebep bar?__\r\n\r\n__Bel__ - bul súıekten, bulshyqetten, baılamdardan turatyn qurylym. Anyqtamasyn tolyqtyra ketsek, ony topsa (sharnır) dese de bolady, sebebi ol deneniń ústińgi jaǵy men tómengi jaǵyn jalǵap turady, abaılamasa, ol tez jaraqattanady, mysaly, siz aýyr kóterip qalsańyz, ne birnárseni kúshpen ıterseńiz, ne bolmasa omyrtqańyzdy tosynnan burap alsańyz, ony zaqymdap alýyńyz yqtımal. Siz keıde túsinip qalýyńyz múmkin, aıtalyq, biz, (ár adam) myqty, myǵym belge muqtajbyz, keıde belińizdiń ıilgish bolǵanyn sondaı qalap ketetin jaǵdaılaryńyz da bolatyn shyǵar.   Biraq, nege ekenin qaıdam, kópshiligimiz belimiz aýyrmaıynsha,  arqadaǵy jáne ishtegi bulshyqetterdiń óńin saqtap qalýdyń mańyzdylyǵy týraly oılaı bermeımiz.\r\n\r\nBarlyq adamdardyń 85% - ǵa jýyǵy qaı kezde bolmasyn bel aýrýyn aınalyp ótpeıdi.\r\n \r\nBel aýrýy baılanystyrýshy bulshyqetterge shamadan tys kúsh túskende nemese bulshyqetter men baılamdar jaraqattanǵanda, sonymen qatar, uzyn omyrtqa zaqymdalǵanda  paıda bolady. Beldegi aýrýdan  kesel, nemese  omyrtqanyń deformatsııasy sırek jaǵdaıda ǵana týyndap jatady. \r\n\r\n__Bel aýrýy:__\r\n\r\n• Qatty aýyrady, biraq uzaqtyǵy 3 aıdan aspaıdy. Adamdardyń kópshiligi úıde 4-6 apta emdelýden keıin aýrýy jeńiledi.\r\n• Jedel belgilermen qaıtalanba epızodtary bar sımptomdar: Adamdardyń kópshiliginde bel aýyrsynýynyń  qaıtalanýynyń kem degende bir epızoty bolady.\r\n• Sozylmaly, uzaqtyǵy 3 aıdan asady.\r\n\r\n\'\'__Bel aýrýynyń sımptomdary qandaı bolady?__\'\'\r\n\r\n«Bel  aýrýy» termıni sımptomdardyń barlyq spektrin sıpattaý úshin qoldanylady. Túrli sebepterge baılanysty, bel aýyrýy túsiniksiz, ystyq nemese syzdaıty, úlken aımaqty jabatyn nemese bir núktege deıin shekteletin bolyp keledi.  Ol birte-birte damıdy nemese kenetten bel quryspasy bolyp boı kórsetedi, ne bolmasa bulshyqet siresýi týyndaıdy nemese olarsyz-aq aýrýlar bolýy múmkin.\r\n\r\nAıaqtaǵy sımptomdardyń (júrgende nerv qysylǵandaı bolady) týyndaýyna omyrtqanyń tómengi bóligindegi buzylýlar sebep bolýy múmkin; olar ózdiginen de týyndaýy múmkin nemese bel aýyrsynýymen bir mezgilde paıda bolýy múmkin. Aıaqta bolatyn sımptomdar: aýrý, uıý, ásirese tizeden tómen qaraı terleýi múmkin. \r\n\r\nEki aıaqtyń álsizdigi, sonymen qatar, zár shyǵarýda baqylaýdyń tómendeýi  nemese ishek fýnktsııasynyń joǵalýyn joǵaltý - bul dereý medıtsınalyq aralasýdy talap etetin at quıryǵy sındromynyń sımptomdary.\r\n\r\n__Bel aýrýyna qalaı dıagnoz qoıylady?__\r\n\r\nDárigerińiz belińizdiń qanshalyqty aýyratynyn baǵamdaıdy, aýrýdyń neden týyndap júrgenin de anyqtaıdy,  jumysyńyz jaıynda jáne fızıkalyq belsendiligińiz týraly bilip, sondaı-aq qarapaıym tekseris júrgizedi. Beli aýyrǵan adamdardyń 95% -yna emdelý joldaryn aıtý úshin dárigerge osyndaı tekserýler jetkilikti.\r\n\r\nKeıde omyrtqa jaqtaǵy aýytqýlar týraly qosymsha aqparat alý úshin kúrdeli vızýalızatsııalyq ádisi qoldanylady. Omyrtqa jaqtaǵy buzylýlardy zertteý arnalǵan  vızýalızatsııalyq ádisterige magnıtti rezonanstyq tomografııany (MRT), kompıýterlik tomografııany, súıek skanerleýdi jáne rentgendik zertteýdi (osy ádister týraly qosymsha aqparatty qarańyz) jatqyzýǵa bolady. Eger sizdi tekergennen keıingi nátıje boıynsha  sizde salmaqty aýrý bolsa, sizdiń sımptomdaryńyz 4-6 aptadan astam ýaqytqa sozylady, nemese sizde turaqty bel aýyrsynýy, aıaqtyń aýyrýy nemese aıaqtyń uıýy paıda bolady, vızýalızatsııalyq zertteý ádisteri sizdiń aýrýyńyzǵa jáne onyń sebepterine nuqsan keltirýi múmkin.\r\n\r\n__Bel aýrýynyń qandaı qaýip faktorlary bar?__\r\n\r\nEger sizdiń jasyńyz orta jastan asyp ketse, egerde, sizdiń nemese otbasyńyzdyń bir múshesiniń omyrtqa jaǵynda buzylystar bolsa, nemese júktiliktiń sońǵy kezeńderi kelip qalsa, demek bel aýrýynyń týyndaý qaýpi basym degen sóz. Salaýatty ómir saltyn ustanýǵa qatysty faktorlarǵa keler bolsaq, olar: shylym shegý, artyq salmaǵy bolý, ómirinde ýqytyn uzaq ýaqyt otyryp ótkizý, belge ylǵyı kúsh túsire berý, omyrqany dirildetý nemese aınaldyrý, súıekti álsiretetin dárilerdi uzaq ýaqyt iship júrý (mysaly, kortıkosteroıd) t.b.\r\n\r\n• Beldiń qatty aýrýy. Kóp jaǵdaılarda, beldegi aýyrsynýdy úıde emdep, jazýǵa bolady. Eger belińiz aýyryp, mynadaı sımptomdar baıqalsa, mynadaı em-dom jasańyz: muzdy 3 kún boıy basyńyz, sodan keıin ylǵaldy jylýdy basyńyz. Steroıdtyq emes qabynýǵa qarsy preparattardy (NSPP) aýyrýdy jeńildetý úshin paıdalanýǵa bolady.\r\n\r\nEger omyrtqańyz aýyrmasa, turaqty jattyǵýlardy jasaı berýge bolady. Aıta ketý kerek, eki kúnnen artyq tósekte jata berý aýrýdyń qalpyna kelýin baıaýlatady.\r\n\r\n• ===\'\'__Bel aýrýynyń toqtamaýy nemese kúsheıe túsýi__\'\'===. Eger sizdiń sımptomdaryńyz nasharlasa nemese ketpese, 4 aptalyq úı emine qaramastan, dárigerge habarlasyńyz jáne emdeýdi jalǵastyryńyz. Sizge sondaı-aq, fızıoterapııany, massajdy, akýpýnktýrany nemese ózińiz úshin qolaıly alternatıvti medıtsına túrlerin qoldanýyńyzǵa bolady. Ǵylymı zertteýlerdiń nusqaýyna súıensek, bel aýrýy kezinde nemese keıbir sebepterden bulshyqettiń qurysýyna atalmysh emdeý ádisteri ár adamǵa, ártúrli áser beretin kórinedi. Bir kishkene zertteý nátıjessi boıynsha, psıhologııalyq faktordyń da mańyzdy rol atqaratyndyǵy belgili boldy, sıpattamasy: siz belińizdiń aýyrýy jazylady dep bar yntańyzben senseńiz, shynymen de belińiz saýyǵyp ketýi múmkin.\r\n• ===\'\'__Sozylmaly bel aýrýy__\'\'===. Eger bel aýrýynyń problemalary 3 aıdan astam sozylsa, sizge sozylmaly aýyrsynýdy emdeýdi jáne onymen kúresýdi úırený kerek. Sozylmaly aýyrsynýmen aqylmen jáne fızıkalyq turǵydan kúresý úshin, arqa bulshyqetteri men ishke arnalǵan jattyǵýlardy jasaý úshin fızıoterapevt mamandaryn qosa alǵanda, birneshe túrdegi mamannan keńes alyp emdelýge tyrysyńyz. Sozylmaly bel aýyrsynýyna kómektesetin qosymsha emderdi aýyrýdy, emdeý daǵdylaryn úıretý úshin kognıtıvti-minez-qulyq terapııasyn, sondaı-aq, úsh sıkildi antıdepressanttardy nemese aýyrsynýdy joıý úshin julyn kanalyna ınektsııa engizýdi qamtıtyn emderdi júrgizińiz.\r\n\r\nSozylmaly jambas aýyrsynýyn jeńildetý úshin tájirıbelik nemese tekserilmegen emdeý, sonyń ishinde ıntrarıktsıondy elektrotermııalyq terapııa (VDET), morfındik sorǵylar jáne lazerlik dısktomııa qoldanýǵa bolady. Emdeýdiń bul ádisterin saqtyqpen aqylǵa qonymdy dárejede emdeńiz jáne mundaı emdeý týraly sheshim qabyldamas buryn: ekinshi jáne, múmkin, úshinshi pikirińizdi alyńyz.\r\n\r\nOmyrtqanyń titirkenýin emdeý úshin sırek  jaǵdaıda hırýrgııa qajet, biraq ol jıi emdeýdiń aqylǵa qonymdy ádisi retinde usynylady. Keıbir jaǵdaılarda aýyrsynýdy týdyratyn (mysaly, dıaralyq dısk), hırýrgııa kómektese alady. Alaıda, bul jaǵdaıdan kóptegen adamdar hırýrgııalyq operatsııasyz da ótip ketedi.\r\n\r\n__Bel  aýyrsynýyna magnıtti rezonanstyq tomografııany (MRT) júrgizý kerek pe?__\r\n\r\n• Tómende keltirilgen aqparat, sizdiń qandaı sheshim qabyldaǵanyǵyzǵa nemese dáriger keńesine kónitinińizgi qaraı ózindik túsinik qalyp tastyrýyńyzǵa járdem beredi. Magnıtti rezonansty tomografııadan (MRT) ótemin dep sheshim qabyldaǵannan keıin, kelesi máselelerdi qarastyrsa bolady:\r\n• Bul kóp jaǵdaıda, deneńizde alǵash ret paıda bolǵan (qatty) aýyrsyný 6 aptadan keıin joǵalyp ketýiniń yqtımaldylyǵy basym. \r\n• Belińizdiń aýrýyna qymbat vızýaldyq zertteý ádisterin júrgizbeýge tyrysyńyz. Bul zertteýler, ádette, erte kezeńde paıdaly aqparat bere-bermeıdi. Eger aýyr naýqastyń belgileri bolmasa (mysaly, omyrtqa nemese súıek isigi ınfektsııasy), úı eminiń 4-6 aptasynan keıin aýyrýdyń beti qaıtpasa, zertteýdiń vızýaldy ádisterin ótkizýdi suramańyz jáne olarmen kelispeı-aq qoıyńyz.\r\n• MRT jáne kompıýterlik tomografııa aýrýdyń bastapqy satysynda, tabaqsha jaryǵy nemese omyrtqa arnasynyń tarylýy, júıke tamyrlarynyń qysyýy sekildi beınelerdi dál kórsete alady. MRT-niń kompıýterlik tomografııanyń aldynda kádimgideı aıyrmashalaǵy bar, ol  ıondaýshy sáýlelenýmen qosa birge paıdalanylmaıdy.\r\n• Dárigerińiz birneshe aptadan keıin júıke júıesiniń qysylýyna baılanysty jaǵdaılardy josparlaý úshin kútedi, óıtkeni olar, ózdiginen jıi ketedi.\r\n\r\n__Emdeý__\r\n\r\nArterııalyq aýytqýlardyń emdeý nusqalary qarapaıym úı emdeýden tájirıbelik jáne sozylmaly bel aýrýlaryna arnalǵan ınvazıvti protsedýralarǵa deıin aýytqıdy. Keıbir emdeý  túrleri sozylmaly bel aýrýlaryn emdeýde asa úmitti bolsa da, olar beldiń qatty aýyrsynýyn jeńildetý úshin múldem paıdasyz bolyp qalatyn jaıttar da bolyp jatady. Beldiń qatty aýrýyn emdeýdiń eń tıimdi eki ádisi bar: 1) belsendi bolyp qalady (tósekke jatpaıdy) jáne 2) qabynýǵa qarsy preparattardy qabyldańyz. Sozylmaly julyn súıek aýrýlaryn emdeýdiń eń tıimdi eki ádisi bar: 1) patsıenttiń bulshyqet kúshin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jattyǵýlar; 2) sozylmaly aýrýlardy emdeýge negizdelgen.\r\n\r\nKeıbir adamdardyń bel aýrýyna nemese belgisiz etıologııalyq quryspasyna belgili em qonyp jatady, al keıbireýleri múldem emdelmeıdi.  Azdaǵan zertteýdiń nátıjesinyń nusqaýynsha, siz kez-kelgen qabyldanǵan emge senip, onyń áseri bolatynyna bar yqylasyńyzben kónseńiz, bel aýrýyńyzdy jeńip ketýińiz de yqtımal eken. \r\nEger siz jaqyn arada belińizdi jaraqattap alǵan bolsańyz, onda ony birneshe aptadan keıin sátti emdeýińiz\n múmkin.\r\n\r\nAldymen úıdegi emdeý ádisterin usynamyz, sonyń ishinde 3 kún ishinde muzdy ylǵaldandyrýdy, sondaı-aq seroıdti emes qabynýǵa qarsy preparattardy (NSAID) qabyldaýdy usynamyz.\r\n\r\nQalypty kúndelikti áreketterińizge múmkindiginshe jyldam qaıtaryńyz (tósekte turý qalpyna keltirýdi baıaýlatady).\r\n\r\n\'\'Tózimdilik\'\': 90% -ǵa deıin sozylmaly arqa aýyrsynýymen baılanysty jaǵdaılardy tek 3 aı ishinde ǵana emdeý arqyly tabysty emdeýge bolady.\r\n\r\nKóptegen adamdarda kem degende bir ret qaıtalanatyn arqa aýyrsyný epızody bar. Eger sizde aýyrsyný paıda bolsa, esińizde saqtańyz, sizdiń arqańyz endi osal bola bastady degen sóz ol, burynǵydan qaraǵanda.  Omyrtqańyzdyń qajetti elementine kúndelikti ómirińizde mindetti qamqorlyq jasańyz: ish jáne julyn bulshyqetterińizdiń kúshin ustańyz, salmaqty durys kóterińiz jáne orynyńyzdan otyryp-turǵanda abaılańyz.\r\n\r\n__Úıde emdeý__\r\n\r\nSizdiń jaǵdaıyńyzda qosymsha emdeýdiń qajettiligine qaramastan,  úıde emdelý - arqadaǵy aýyrsynýdyń qalpyna kelýiniń irgetasy bolyp sanalady.\r\n\r\n\'\'__Beldiń qatty aýrýy__\'\'. Siz arqadaǵy aýyrsynýdy birinshi sezgende, eń aldymen dereý dárigerlik talapty talap etetin belgilerdi sheshińiz. Eger sizde eleýli aýrýdyń belgileri bolmasa, úıde emdeýdiń kelesi satylaryn qoldanyńyz.\r\n\r\n• Aýyrsynýdyń bastalýynan keıin alǵashqy birneshe kún ishinde bel aýyrsynýyn jazý úshin alǵashqy sharalardy qoldanyp kórińiz. Mysaly, jambastyń buralýyn baıqap kórińiz. Bul jattyǵý omyrtqany aqyryn jyljytady jáne bel sozylady.\r\n• Kúndelikti jumys júktemesin azaıtý qajet. Zertteýler kórsetkendeı, tósekte demalý fızıkalyq belsendilikti saqtaýdan gıpofýnktsııaǵa ákelip soqtyrǵannan góri jaqsy emes (aýrýdy jeńildetý maǵynasynda). Alaıda júktemeni azaıtý qajet bolýy múmkin. Bel aýyrsynýyn týdyratyn qozǵalysqa jol bermeńiz.\r\n• Qabynýǵa qarsy preparattardy nemese steroıdty emes qabynýǵa qarsy dárilerdi qabyldańyz, jáne aýyrsynýdy azaıtý úshin muzdy nemese jylýdy keri jaǵyńyz.\r\n\r\n\'\'__Sozylmaly aýrýdy emdeý__\'\'. Eger bel aýrýy 3 aıdan assa, sozylmaly aýrýǵa qalaı qarsy turý kerektigin bilý óte mańyzdy bolyp tabylady. Dene turaqty aýyrsynýǵa sezimtal bolǵandyqtan, bul aýrýdy aýrýdyń turaqty bolyp qalatyndaı fızıologııalyq túrde áser etýi múmkin.\r\n\r\nSozylmaly aýyrsyný kezinde psıhologııalyq keńes berý jáne dári-dármekterdi emdeý jıi talap etiledi, óıtkeni aýrý moraldyq jáne fızıkalyq turǵydan aýyrady. Sizdiń kúıińizge qaraı, úı jaǵdaıynda emdeýdi jalǵastyryp, kelesi emdeýdiń bireýin nemese birnesheýin qoldaný arqyly aýyrsynýdy basqarýǵa bolady:\r\n\r\n• Arqa bulshyqetterin kúsheıtýge arnalǵan kúndelikti jattyǵýlar: arnaıy jattyǵýlar tizimine ıe bolý úshin fızıoterapevt mamany nemese óz dárigerińizdiń kómegine júginińiz. \r\n• Analgetıkalyq preparattar eki kún boıy - aýyrsyný sheńberin buzý úshin paıdalanylady.\r\n• Medıtsınalyq massaj - bulshyq et qurysýyn jeńildetý úshin qoldanylady.\r\n• Omyrtqa túzetý – bul monýaldi terapııa boıynsha jasalady.\r\n• Akýpýnktýra (akýpýnktýra).\r\n• Úshtsıkldy antıdepressanttar - sozylmaly aýrýlardy emdeý úshin. Bul medıtsına túri kóńil-kúıdiń buzylýyna ǵana emes, sozylmaly aýrýǵa qosymsha analgezııalyq áseri de bar.\r\n• Aýyrsynýdy nemese kortıkosteroıdty ınektsııa (gormondar) - aýyrsynýdy boldyrmaý nemese qabynýdy azaıtýúshin paıdalanylady.\r\n• Julynnyń julyn yntalandyrýy - aýyr sozylmaly bel aýrýy úshin qoldanylýy múmkin.\r\n\r\nBeldegi aýyrsynýdy kúsheıtý nemese qaıtalaý arqyly emdeý.\r\n\r\nEger sizde eki kúnnen astam sozylǵan qatty arqa aýrýy bolsa, 4 aptadan keıin úıde emdeýden keıin nemese omyrtqa jaq nemese aıaq jaqsa sımptomdar bilinse nemese qaıtalansa, nemese sımptomdar qaıtadan shyqsa, dárigerińizge baryńyz. Nysanaly zertteý jáne zertteý ádisterin jasaý sizdiń jaǵdaıyńyz týraly jańa aqparatty bere alady jáne emdeýdiń qosymsha taktıkasy týraly durys sheshim qabyldaýǵa kómektesedi.\r\n\r\nAýyrsynýdyń ortasha emes nemese ortasha aýyrsynýynyń eleýli sebepteri bolmasa (85% jaǵdaıǵa uqsas), sizge úı jaǵdaıynda emdeýdi jalǵastyrý usynylady.\r\n\r\nÁrıne, bul aýrýdyń sımptomdaryn nasharlatpasa, beldi kúsheıtetin kúndelikti jattyǵýlardy júrgizýdiń óz joldary bar. Steroıdty emes qabynýǵa qarsy preparattar (NSAID), jyly losondar, massaj paıdaly bolýy múmkin.\r\n\r\nEger aýyrsyný aýyr bolsa, sizdiń dárigerińiz opıattar tobynan, epıdýraldy steroıdti (gormonaldy) ınektsııadan nemese bulshyq et bosańsytqyshtarynan qysqa merzimdi aýyrsynýdy usynýy múmkin. Bul dári-dármekter áleýetti zııandy jáne janama áserlerge ıe, olar sizge paıdaly áserleri arqyly ótelýi múmkin.\r\nEger sizde negizgi aýrýlar bolsa - mysaly, jaryqty dısk, omyrtqa arnasynyń tarylýy, anlılozdy spondılıt, osteoartrıt, qaterli isik nemese ınfektsııa bolsa, ony emdeıtin mamanǵa habarlasyńyz.\r\n\r\n__Operatsııa__\r\n\r\nBelge hırýrgııalyq emdeý sırek paıdalanylady; kóp jaǵdaıda aýrýdyń sebebi hırýrgııalyq jolmen alynbaıdy nemese belgisiz. Omyrtqanyń tómengi bóligindegi buzylýlarmen aýyratyndardyń 1% -nan azy hırýrgııalyq emdeýden ótedi. Omyrtqanyń tómengi bóligindegi operatsııalardyń basym bóligi jaryq dıskilerdiń gernıatsııasy úshin júrgiziledi. Alaıda, jaryq dıskisi bar adamdardyń kópshiligi hırýrgııaǵa muqtaj emes. Kóbinese, jaryq dıskidegi qaterli isik aýrýlarynyń damýyna ákelip soqtyratyn jaǵdaılarda, dıaralyq indettiń operatsııasy júrgiziledi.\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeý neǵurlym erekshe jaǵdaılarda, mysaly:\r\n\r\n• Jaraqatqa baılanysty omyrtqanyń synýy.\r\n• julynnyń juqpaly aýrýlary.\r\n• Omyrtqanyń turaqsyzdyǵy - mysaly, spondılolız jáne spondılolıstez.\r\n• Julynnyń isinýi.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdeýdiń nusqalary__\r\n\r\nOmyrtqanyń tómengi bóliginde operatsııalardyń nusqalary tıisinshe omyrtqanyń tómengi bóliginde problemalarǵa baılanysssty sebepter boıynsha ózgeredi.\r\n• Eritilgen jaryq dıskidegi operatsııa kezinde julynnyń nemese júıke tamyryn syǵatyn dısk zaty alynyp tastalady.\r\n• Omyrtqanyń julyn kanalyn taryltý kezinde (omyrtqaly artrodezi bar nemese onsyz julynnyń dekompressıonatsııasy) taryltylǵan julyn kanaly keńeıip, julynnyń nemese tamyrdyń qysylýyn boldyrmaıdy.\r\n• Spondylolisthesis jáne basqa da «turaqsyz omyrtqanyń» kórinisterine baılanysty omyrtqalardy (artrodezııa) ankılozdy qoldaný kezinde omyrtqa julynnyń nemese júıke tamyrlaryndaǵy qysymnyń tómendeýi úshin bir-birimen baılanysady.\r\n• Omyrtqa isigi operatsııalary artrodezi bar nemese joq isikterdi joıý men turaqtandyrýdy qamtıdy.\r\n• Omyrtqa juqpaly zaqymdaný kezinde hırýrgııalyq ádispen nemese artrodezsiz emdeledi.\r\n\r\n__Maǵan dısk jaryǵyna operatsııa jasatý qajet pe?__\r\n\r\nBul aqparat sizge dárigermen birlese sheshim qabyldaýǵa nemese onyń usynystaryna tolyq kelisetindigińizge qaramastan, sizdiń jalpy emdelý úshin birneshe nusqalaryńyzdyń bar ekendigin kórsetedi.\r\n\r\nDısk jyryǵyn hırýrgııasyz da,  jedel emdeýge bolady. Sheshim qabyldar aldynda, kelesi máselelerdi qarastyrǵan jón:\r\n\r\nKóp jaǵdaıda dısk jaryǵy emdeledi jáne birneshe aı hırýrgııasyz emdelgennen keıin aýrýdyń beti qaıtýy da múmkin. Hırýrgııalyq emes em: dem alý, medıkamentozdy terapııa, ınektsııa jáne reabılıtatsııa  (ońaltý) sııaqty. Operatsııasyz emdeý aýrýdyń belgilerin belgili dárejede azaıtady jáne qalypty kúndelikti áreketterge qaıtyp oralýyńyǵa kómektesedi.\r\n\r\nEger sizde dısk jaryǵynyń áserinen bókselerińizde jáne aıaqtaryńyzda (stıatıka) qatty aýyrsyný bolsa jáne uıyp qala berse, ony operatsııa jeńildetilýi múmkin.\r\nBir túsiniktisi, jedel em jassaǵannan keıin boıyńyzdaǵy aýrý jyldam ketýi múmkin. Tájirıbelerdiń nátıjesine súıensek, sońǵy 4-8 jylǵy qorytyndylardy hırýrgııalyq emes em, dáp hırýrgııalyq em sekildi áser etýde eken.\r\n\r\n__Dısk jaryǵy degenimiz ne?__\r\n\r\nOmyrtqany quraıtyn súıekter bir-birin ıterip turatyn kishkentaı dıskilermen bólingen. Omyrtqa dıskileriniń formasy domalaq, ári, jalpaq bolyp keledi, syrtyn qorshaǵan tyǵyz stýdneotúrindegi zaty bar (ıadro).  Bul dıskiler saý bolsa, olar omyrtqa úshin amortızatorlar retinde áreket etedi jáne omyrtqa ıkemdiligine demeý beredi. Eger dıskiler zaqymdalsa, qalypty tozsa nemese aýrýdyń nátıjesinde zaqymdalsa, olar ádetten tys shaǵylystyrýy nemese synýy múmkin. Anomaldi  zaqymdanǵan nemese jarylǵan dısk, jaryqty dıskter nemese shuńqyrly dıskter dep atalady.\r\n\r\nShuńqyrly nemese  jaryqty dıskter  arqa jaqtaǵy sozylatyn jerdegi júıke torlaryn, nervterdi qysý múmkin. Mundaı qysylýdan aýrý týyndaıdy, uıý, terleý, álsireý nemese aıaqtaǵy refleksterdiń joǵalýyna soqtyrýy múmkin. Odan beldiń aýrýy da, aýyrmaýy ǵajap emes.  Degenmen, kóptegen jaǵdaılarda,  dısktik jaryqtar eshqandaı belgiler týdyrmaıdy. Eger MRT skanerleýinde sizde dısktik jaryqtar bar bolsa, dárigerińiz MRT nátıjesin  muqııat surap tekseredi, MRT skanerleýinde kórinip turǵan dısk jaryqtary sizdiń sımptomdaryńyzdyń eń yqtımal sebebi bolyp tabylýy múmkin.\r\n\r\n__Qandaı jaǵdaılarda dısk jaryqtaryn emdeý úshin hırýrgııalyq emes em qoldanylady?__\r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda  dısk jaryqtary birneshe aı boıy hırýrgııalyq emes emdeýden keıin jazylady. Operatsııasyz emdeý qysqa merzimdi demalys, dári-dármekpen aýyrsyný jáne fızıoterapııa, sondaı-aq dáriger taǵaıyndaǵan jattyǵý baǵdarlamasyn qamtýy múmkin. Dısk jaryqtary bar naýqastardyń 50% -y 1 aıdan keıin qalpyna keledi jáne 6 aıdan keıin tolyqtaı qalpyna keledi. Tek dısk jaryǵy bar adamdardyń 10% -ynda, aýrý 6 aptadan keıinde saqtalyp turýy múmkin, ol kezde endi operatsııalyq em jaıynda oılanýǵa týra keledi. \r\n\r\nEger 6 apta boıy hırýrgııalyq emes emdeýden keıin ózińizdi jaqsy sezinseńiz, onda bul sizdiń deneńizdiń hırýrgııalyq emsyz-aq qalpyna kelýine qolaıly belgi retinde qarastyrylýy múmkin. Adam aǵzasy ózi dısktiń qajetsiz zattaryn tazartyp otyrady, sondyqtan júıke tamyrlarynyń qysylýynan asa bir qatty aýrýlar týyndaı qoımaıdy. Bul protsess rezorbtsııa dep atalady.\r\n\r\n__Dısk jaryǵyna baılanysty operatsııa qashan taǵaıyndalady?__\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeý dısk jaryǵy bar adamdardyń shamamen 10 paıyzyna qoldanylady. Kóptegen dárigerler - hırýrgııalyq emdeý múmkindigin qarastyrar aldynda - 1-3 aıdaı kútedi. Eger osy ýaqyt ishinde\n siz beıhırýrgııalyq  ádistermen  emdelýińiz sátsiz bolsa (biraq, ádette bul 6 aıdan kóp ýaqyt almaıdy), onda siz operatsııa týraly oılanasyz. Kimde, dısk jaryńynyń áserinen aýrýlar paıda bolsa, 6 aıdan artyq ýaqytta álsizdik, uıý sezimderi tolastamaı qoısa, onyń nerv tamyrlary zaqymdanýy yqtımal, ondaı adamdarǵa jedel emniń kómegi onsha tıe qoımaıdy. \r\n\r\nDısk jaryǵyna arnalǵan operatsııa, aýrýdy basý úshin, qalypty qozǵalystar men qımyldardy oryndaýǵa múmkindikter jasaý úshin jasalady. Hırýrgııalyq emdeý kelesi sharttar bolǵanda júrgiziledi:\r\n\r\n• Aıaǵyńyz ylǵyıda jıi aýyra berse, sondaı-aq álsizdik bılep jáne kúndelikti belsendilikke tolyq aralasa almasańyz.\r\n• Obektıvti saraptamanyń nátıjeleri sizde álsizdik, qozǵalýdyń azaıýy, sezimtaldyqtyń joǵalýy nemese refleksterdegi ózgerister bar ekenin kórsetse.\r\n• Magnıtti rezonansty (MRT), kompıýterlik tomografııany nemese mıelogrammdy tárizdi dıagnostıkalyq ádister hırýrgııalyq ádispen dısk jaryǵyn emdeýge qabiletti ekenin kórsetse.\r\nDıskke jasalatyn operatsııany em retinde qoldanýǵa bolady:\r\n• Dısktiń jarylýy nemese nerv túbirshikteriniń qysylýyn tikeleı týdyratyn dısk zatynyń bos bólikterin alý. Eger ıshıastyń saldarynan  aýyr jáne jaramsyzdyq aýyrýy keminde 4-6 aptanyń ishinde hırýrgııalyq emes emdeýden keıin ketpese, sizdiń dárigerińiz hırýrgııalyq emdeýdi usynýy múmkin.\r\n• Protrýzııa nemese  dısk jaryǵy, aýyr zardapqa soqtyrady. Nerv zaqymynyń tıptik belgileri aıaqta seziledi jáne álsizdik, úılestirýdi joǵaltý nemese sezimtaldyqty joǵaltýdy qamtıdy.\r\n• Operatsııa arqyly ǵana emdele alatyn qurylymdyq súıek buzylýlary (mundaı jaǵdaılarda hırýrgııalyq emes emdeý orynsyz bolar edi).\r\n\r\n__Dısk jaryǵy kezinde operatsııanyń qandaı túrleri oryndalady?__\r\n\r\nDıskilerge qarsy jıi qoldanylatyn jáne jaqsy zerttelgen hırýrgııalyq aralasýlarǵa mynalar jatady:\r\n\r\n• Dıskektomııa - bul nerv túbirshigin nemese julyndy qysyp jatqan jaryqtyq dısk zatynyń tez alynyp tastalýy. Bul əreket dıskini shyǵarý nemese dıskiniń jarylýy jaǵdaıynda da qoldanylady. Beıhırýrgııalyq  emdeý sátsiz aıaqtaǵanda jáne  de erkin  qımylmen jumys isteı alatyn qabiletinen aıyrylǵan  aýrýlarǵa ushyraǵan adamdar úshin dıskektomııa hırýrgııalyq emdeýdiń eń tıimdi túri bolýy múmkin.\r\n• Lamınotomııa jáne lamınektomııa - bul operatsııalar julynnyń nemese julynnyń jasyna baılanysty ózgeristerinen týyndaǵan nerv qysylýyn azaıtý úshin oryndalady. Lamınotomııa omyrtqanyń jińishke bóligin bóledi, bul julynnyń qorǵanysh qabyn (lamına - nemese plastınka dep atalady) quraıdy; lamınektomııamen birge búkil plasstınka jekeleı omyrtqalardyń ústinen alynady, al keıde jińishke shyryn ótetin omyrtqaǵa arnalǵan tesik - julyn kanalyn taryltady. Osy operatsııalardyń kez-kelgeni dıskektomımen bir ýaqytta oryndalýy múmkin nemese ózdiginen de ike asyrylady.\r\n• Pekraldi dıskskromııa dısk potrýzııasy kezinde jáne dıskilerdiń julyn arnasyna jaryqty shytynaýlardy qalyptastyrý kezinde qoldanylady. Bul operatsııada omyrtqaǵa  kishkene tilikten  arnaıy qural engiziledi; dıskiniń shuńqyry kesilip nemese sýarylady, osylaısha onyń mólsherin azaıtady. Perıferııalyq dıskekomııa ashyq dıskektomııadan góri tıimdi emes operatsııa bolyp esepteledi jáne qazirgi ýaqyttaolar azyraq qoldanylady.\r\n\r\n__Dısk jaryǵyna operatsııa júrgizý kezinde qanadý qaýip-qater bolýy múmkin?__\r\n\r\nDıskomemııa jáne mıkrodısktomııa, dıskilerge jıi qoldanatyn operatsııa túrleri, ádette ol jaqsy áser etedi jáne asqyný jaǵdaılary sırek oryn alady. Alaıda hırýrgııa kezinde júıke tamyrlaryna nemese julyn symdaryna zaqym kelýiniń azdaǵan qaýpi bar. Keıbir naýqastarda operatsııa aımaǵynda artyq jara paıda bolady. Operatsııadan keıin zaqymdanýdy arttyratyn, ınfektsııalyq asqynýlardyń paıda bolý qaýpi bar. Juqpaly asqynýlardy emdeý úshin protsesti toqtatý úshin antıbıotıkterdi jáne qosymsha operatsııalardy qajet etýi múmkin.\r\n\r\nKez kelgen operatsııalar belgili bir qaýiptiń aldynda bolady. Budan basqa, jalpy anestezııaǵa tán qaýip sebebinen dárigerińiz ben medıtsına qyzmetkerleri hırýrgııalyq operatsııa kezinde jáne operatsııadan keıingi kezeńde sizdiń jaǵdaıyńyzdy muqııat baqylaıdy.\r\n\r\n__Dısk jaryǵyna jasalatyn operatsııa qanshalyqty jaqsy áser beredi?__\r\n\r\nUzaq ýaqyttyq aýrý belgileri bar adamdar, sondaı-aq  qalypty qyzmeti men turaqty qımyl-qozǵalysy buzylǵandar, qatty aýyrsynýdy basatyn dárilerdi qoldanýdy talap etetin adamdar operatsııadan aıtarlyqtaı jeńildik alady. Jyldyń sońǵy zertteýlerinde hırýrgııalyq emdelý tómengi bel baýyrynyń shuńqyrynan týyndaǵan qalyptydan joǵary aýrý sımptomdary bar adamdarǵa oń nátıje beredi dep kórsetilgen. Hırýrgııalyq emdeýdiń osy besjyldyq ǵylymı zertteýine engizilgen 402 adamnyń 70% -y kardıaldy sımptommen salystyrǵanda jaqsardy, al hırýrgııalyq emes em qabyldaǵandardyń arasynda 56% boldy.\r\n\r\nKeıbir adamdar ómir jaǵdaılary densaýlyǵynyń salystyrmaly túrde tez qalpyna kelýin talap etse, operatsııaǵa barady. Jeke eńbekke jaramsyz adamdar úshin qalypty jumysqa qaıta oralý 2-4 aptada bolady; qolmen jumys jasaıtyndar úshin 8-12 apta qajet bolady.\r\nKóptegen adamdar operatsııadan keıin kóp uzamaı jumysyn jáne kúndelikti is-áreketterin jańartady. Keıbir jaǵdaılarda sizdiń dárigerińiz operatsııadan keıingi ońaltý kýrsyna qatysýyńyzdy usynýy múmkin, ol fızıoterapııa men úıdegi jattyǵýlardy qamtıdy.\r\n\r\nEmdeýdiń qaı ádisterin tańdaısyz? Tómendegi nusqalardy qarap kórińiz:\r\n\r\n1. Operatsııasyz emdeýge tyrysyńyz (mysaly, demalys, fızıoterapııa jáne jattyǵýlar, sondaı-aq dáriler).\r\n2. jumys isteńiz.\r\n\r\n\r\n||Dısk jaryǵyn jedel emdeýdiń paıdasy|Dısk jaryǵyn jedel emdeýdiń zııany\r\nSizde qatty aýrý sezimi bolady, aıaǵyńyz uıyp, álsirep turady, qımylǵa qabilettinińiz tómendeıdi; Aıaq jaǵyndaǵy belgiler keminde 4 aptada hırýrgııalyq emes emdeýden keıin tómendemeıdi; Nerv túbirshiginiń qysylýynyń belgileri arta bastasa (aıaqtyń aýyrýy, sezimniń qatty joǵalýy, paralıch nemese álsizdiktiń joǵarylaýy, úılestirý joǵalýy, refleksterdiń tolyq joǵalýy); Sizdiń jumysyńyz sizdiń fýnktsııalaryńyzdyń salystyrmaly túrde tez qalpyna kelýin talap etedi; Operatsııadan keıingi birneshe apta ishinde ońaltý rejımin qatań oryndaýǵa bolady. Sizdiń  dısk jaryǵyna operatsııa jasatý úshin, qandaı da bir sebebińiz bar ma?|Siz emdeýdiń hırýrgııalyq emes ádisterin, sonyń ishinde fızıoterapııany, jattyǵýlardy, demalýdy jáne emdeýdi emdeýge tyrysasyz; Alaıda operatsııada sizdiń belgilerińizdi joıatynyna kepildik joq. Uzaq merzimdi perspektıvada hırýrgııalyq emdeý hırýrgııadan góri jaqsy bolady degen  kepildik joq; Operatsııada ınfektsııalyq asqynýlar, sozylmaly emdik aýrý jáne qosymsha operatsııalardy júrgizý qajettiligi týyndaıdy. Kez-kelgen hırýrgııada júrek soǵysy (mıokard ınfarktisi) sııaqty asqyný qaýpi bar; Ekinshi operatsııany qajet etpeıtinine kepildik joq; Dıskiniń shuńqyryna hırýrgııalyq emdeýdi qalamaıtyn basqa sebepter bar ma?||\r\n\r\n__Emdeýdiń basqa túrleri__\r\n\r\nSiz bel aýrýyn emdeý úshin dárigerińizben birge ártúrli fızıkalyq, psıhologııalyq, eksperımentaldyq jáne alternatıvti emdeý ádisterin tańdaı alasyz. Olardyń keıbireýleri qysqa merzimdi «jóndeý» ádisi, basqalary sizge quraldarmen jabdyqtalǵan kúıde ómir boıǵy bel aýrýyńyzǵa sep bolyp turýy múmkin. Bul emdeýdiń bári  medıtsınalyq saqtandyrý uıymdaryna qarassty tıerapııalyq ádister emes.\r\n\r\n\'\'__Emdeý men ońaltýdyń keshendi ońaltý baǵdarlamalary__\'\'. Sozylmaly bel aýrýynyń aýrýyn emdeýdiń oń kombınatsııasyn tabý máselesiniń ońtaıly sheshimi ıntegratsııalyq baǵdarlama bolýy múmkin. Keshendi ońaltý baǵdarlamalary ár túrli emdeý ádisterin jáne mamandardy usynady. Bul baǵdarlama sozylmaly arqa arterııasy aýrýy úshin eń tıimdi emdeýdiń biri bolyp sanalady.\r\n\r\nBel aýrýyna arnalǵan jattyǵýlar sozylmaly arqa aýyrsynýyn emdeý men baqylaýdyń eki eń tıimdi ádisi bolyp tabylady. Kúndelikti jattyǵýlar arqadaǵy aýyrsynýdy tıimdi túrde joıady jáne uzaqqa sozylǵan arqa aýyrsynýyn tómendetýi múmkin.\r\n\r\nPsıhoterapııa sozylmaly bel aýrýy jáne eńbekke jaramsyzdyq sekildi aýyr jaǵdaıdy jeńildetýi múmkin.\r\n\r\nJulyn yntalandyrylýy aýyr, sozylmaly arqa aýyrsyný jaǵdaıynda qoldanylýy múmkin.\r\n\r\n__Beldegi aýrýdy emdeý boıynsha tájirıbelik terapevtik ádister__\r\n\r\nBeli aýyratyn  adamdar úshin jańa jáne tájirıbelik emdeý únemi damytylyp, usynylady. Eger siz osy emdeý ádisine barǵyńyz kelse, dərigerden osy ədistiń tıimdiligi men qaýipsizdiginiń ǵylymı dáleli týraly, sondaı-aq osy tehnıkamen birge óz tájirıbesiniń nátıjeleri týraly surańyz. Kelesi terapevtik ádister eksperımenttik bolyp tabylady jáne keńinen qoldanylmaıdy. Olar uzaq ýaqyt boıy jetkilikti túrde zerttelmegen, biraq olar bel aýrýlarynyń belgili bir túrlerine emdeýdiń jetkilikti damyǵan ádisterin kórsetti.\r\n \r\n• Ishkidıskilik elektrotermııalyq terapııa (VDET) -  julyn dıskiniń búlinýinen bolǵan sozylmaly bel aýrýyn emdeıdi.\r\n• Botulindik toksın ınektsııasy (Botox) tómengi arqadaǵy bulshyq etterdiń aýyrsynýyn jeńildetýge kómektesedi.\r\n• Aksıldi omyrtqalar dekompressııasy (VAX-D) julyn omyrtqasynyń dıskilerin aýyrsyný oryndarynan jeńildetýge kómektesedi.\r\n\r\n__Bel aýrýy men ózin-ózi emdeýdegi keshendi emniń kómekshi ádisteri__\r\n\r\nTómengi bel aýrýyn tómendetý úshin tómende kórsetilgen adıývantty emdeý ádisi qoldanylady.\r\n\r\n• Massaj ótkir nemese sozylmaly arqa aýyrsynýyn azaıtýdyń tıimdi ádisi bolyp tabylady, ásirese jattyǵýlar men arqa súıemeldeý jattyǵýlarymen úılesken kezde.\r\n• Manýaldi osteopatııalyq terapııa, tolyq ıgerilmedi, biraq arqadaǵy aýyrsynýdy emdeýdiń óte joǵary tásili bolyp tanyldy.\r\n• Akýpýnktýra (akýpýnktýra) - eń jaqsy qol jetimdi ǵylymı zertteýlerdi júıeli túrde qarap shyǵýǵa sáıkes, arqa titirkenýin emdeýde akýpýnktýranyń tıimdiligi dáleldenbedi.\r\n• Antıdepressanttar kómegimen júrgiziletin relaksatsııa ádisteri bulshyqet kerneýin jáne depressııany azaıtýǵa kómektesedi.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\njaraqattar\r\ndene belsendiligi\r\ngıpotermııa\r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Esten taný (Essizdik)','','','qz','s','',0,'',610,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776100,1574312100,1542776190,'Adam esinen tanǵan sátte qorshaǵan ortadaǵy bolyp jatqanǵa áreket etpeıdi, jaýap qaıtarmaıdy jáne esh baılanysqa túspeıdi. Esti joǵaltýdy kóbinese «nokaýt» retine sıpattaıdy.\r\n\r\nEsinen tanyp jatqan adamdy sezimge keltirý áreketteri sátsiz bolýy múmkin. Adam múldem jaýap bermeýi múmkin nemese yńyrsý, essiz qozǵalystar arqyly jaýap berýi múmkin. ','Adam esinen tanǵan sátte qorshaǵan ortadaǵy bolyp jatqanǵa áreket etpeıdi, jaýap qaıtarmaıdy jáne esh baılanysqa túspeıdi. Esti joǵaltýdy kóbinese «nokaýt» retine sıpattaıdy.\r\n\r\nEsinen tanyp jatqan adamdy sezimge keltirý áreketteri sátsiz bolýy múmkin. Adam múldem jaýap bermeýi múmkin nemese yńyrsý, essiz qozǵalystar arqyly jaýap berýi múmkin. \r\n\r\n60 sekýnd boıy esten taný oryn alsa, bul jaǵdaıda dárigerlik tekseris qajet bolady.\r\n\r\nBas jaraqatynan keıin esten taný (qysqamerzimdik bolsa da) dereý túrde dárigerdiń tekserýin qajet etedi.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nbastyń aınalýy\r\njúrektiń aınýy \r\njaraqat\r\nstress\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Kózge jelimniń túsýi','','','qz','s','',0,'',369,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776160,1574312160,1542776236,'Kózińizge jelim túsken jaǵdaıda ol sizge qıyndyq týdyrady, al ony ketirý úshin jasalǵan emder kózińizdiń zaqymdalýyna ákep soqtyrýy múmkin. Kóptegen jelimderdi sýmen jýyp ketirýge bolady. Sýper jelimdi medıtsınalyq jolmen ketirý qajet. Kózdegi jelimdi ketirý úshin oftalmologqa qaralýǵa bolady.','Kózińizge jelim túsken jaǵdaıda ol sizge qıyndyq týdyrady, al ony ketirý úshin jasalǵan emder kózińizdiń zaqymdalýyna ákep soqtyrýy múmkin. Kóptegen jelimderdi sýmen jýyp ketirýge bolady. Sýper jelimdi medıtsınalyq jolmen ketirý qajet. Kózdegi jelimdi ketirý úshin oftalmologqa qaralýǵa bolady.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\naýyrsynýlar\r\nshyryshty qabyqtyń zaqymdalýy\r\njaısyzdyq\r\n\r\n','translator',13,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Polıp ','','','qz','s','',0,'',847,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776220,1574312220,1542776303,'__Bul ne? Polıp__ – bul qýystyq múshelerdiń shyryshty qabatynda (mysaly, ishek nemese nesep joldarynda) ósetin artyq tinnen túzilgen shaǵyn túzilis. Jıi polıpter muryn qýysynda nemese tamaqta paıda bolady. Polıptiń negizi keń nemese ol «aıaqshada» ósýi múmkin.','__Bul ne? Polıp__ – bul qýystyq múshelerdiń shyryshty qabatynda (mysaly, ishek nemese nesep joldarynda) ósetin artyq tinnen túzilgen shaǵyn túzilis. Jıi polıpter muryn qýysynda nemese tamaqta paıda bolady. Polıptiń negizi keń nemese ol «aıaqshada» ósýi múmkin.\r\n\r\n\'\'__Sımptomdary__\'\' polıptiń mólsherine jáne ornalasýyna baılanysty. Bular polıptiń qorshaǵan tinderge qysymy áserinen sonymen qatar polıpter ósý barysynda ishek qýysyn nemese jańa joldardy jabýy áserinen paıda bolýy múmkin. Keıde polıpter azǵantaı qansyraýǵa ákeledi.\r\n\r\n\'\'__Boljamy jáne emi__\'\'. Polıpterdiń kóbisi zalalsyz (qaterli emes), biraq ýaqyt óte kele olar qaterli bolýy (qaterli isikke aınalýy) múmkin. \'\'__Kórsetilgen sebepterge baılanysty alyp tastaý jáne qaterli isiktiń ósýin mıkroskopııalyq zertteýge jiberý usynylady.__\'\'\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nshaǵyn túzilis\r\nzalalsyz isik\r\n\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Kóterme tańǵysh','','','qz','s','',0,'',603,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776280,1574312280,1542776349,'__Kóterme tańǵysh__ - bul jaraqattanǵan qoldy ustap turý úshin paıdalanylatyn tańǵysh.','__Kóterme tańǵysh__ - bul jaraqattanǵan qoldy ustap turý úshin paıdalanylatyn tańǵysh.\r\n\r\nKóterme tańǵyshty qoldaný úshin:\r\n\r\n1.	Qolyńyzdy jaraqattanǵan aımaqtan joǵary nemese tómen ustańyz.\r\n2.	Kóterme tańǵysh etý úshin úshburyshty tańǵyshtyń bir jaǵyn jaraqattanǵan qoldyń astynan, al kelesi jaǵyn zaqymdanǵan ıyqqa ornalastyryńyz.\r\n3.	Kóterme tańǵyshtyń ushtaryn moıynnyń bir jaǵynan baılanystyryńyz.\r\n\r\nKóterme tańǵyshty uzaq ýaqyt boıy qoldanýǵa bolmaıdy. Qoldyń uzaq ýaqyt boıy qozǵalmaýy ıyqtyń uıýyna (adgezeıvti kapsýlıtke) ákep soqtyrýy múmkin.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\njaraqat\r\núshburyshty tańǵysh\r\núshkil oramal\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Ishekte gaz túzilýi, kekirik pen ishtiń kebýimen jalǵasqan tábettiń nasharlaýy jáne túsiniksiz salmaq joǵaltý','','','qz','s','',0,'',844,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776340,1574312340,1542776405,'Kóptegen nárseler tábettiń joǵalýyna sebep bolýy múmkin, biraq olardyń barlyǵy qaýipti emes. Eger adamnyń qarny ashpaǵan bolsa, onda tábettiń nashar bolýy men salmaǵynyń tómendeýi tabıǵı nárse.','Kóptegen nárseler tábettiń joǵalýyna sebep bolýy múmkin, biraq olardyń barlyǵy qaýipti emes. Eger adamnyń qarny ashpaǵan bolsa, onda tábettiń nashar bolýy men salmaǵynyń tómendeýi tabıǵı nárse.\r\n\r\nTábettiń nasharlaýyna múmkin bolatyn sebepteri:\r\n\r\n•	Stresstiń áseri jáne emotsııalyq jaǵdaı.\r\n•	Dárilerdiń janama áseri.\r\n•	Mazasyzdyq nemese depressııa sekildi psıhıkalyq buzylystar.\r\n•	Titirkený, qabyný, juqpalanýy nemese as qorytý buzylysy sııaqty as qorytý joldarynyń problemalary.\r\n•	Qaterli isik.\r\n\r\nEger tábettiń nasharlaýy jáne túsiniksiz salmaq joǵaltý (ishekte gaz túzilýi, júrektiń aınýy jáne ishtiń kebýimen jalǵasqan) turaqty jáne úı jaǵdaıynda ketpeıtin bolsa, medıtsınalyq tekserýden ótý úshin mindetti túrde dárigerińizben habarlasyńyz.  \r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\nstress\r\npreparattardyń janama áseri\r\ndepressııa\r\nqateri isik\r\nas qorytý buzylysy\r\n','translator',10,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Balaǵa nashar qarym-qatynas kórsetý ','','','qz','s','',0,'',1716,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776400,1574312400,1542776484,'__Balaǵa nashar qarym-qatynas kórsetý__ - bul balaǵa qasaqana zııan keltirý bolyp tabylady. Balaǵa nashar qarym-qatynas jasaýǵa jaqtyrmaý jáne qatal qaraý jatady.\r\n','__Balaǵa nashar qarym-qatynas kórsetý__ - bul balaǵa qasaqana zııan keltirý bolyp tabylady. Balaǵa nashar qarym-qatynas jasaýǵa jaqtyrmaý jáne qatal qaraý jatady.\r\n\r\nBalaǵa nashar qarym-qatynas kórsetýdiń birneshe formalary bar.\r\n\r\n•	__Jaqtyrmaý__ – bul ata-analardyń nemese qamqorshylardyń balanyń densaýlyǵyna jáne aman-saýlyǵyn qamtamasyz etpeý.Jaqtyrmaý balany turǵylyqty úımen, bilimmen, kıimmen, medıtsınalyq qyzmettermen, qaýipterden qorǵaýmen qamtamasyz etpeý bolyp tabylady. Jaqtyrmaýdyń nátıjesinde ártúrli uzaq ýaqyttyq nemese qysqa ýaqyttyq qıyndyqtar týýy múmkin, mysaly, balada damýynyń baıaýlaýy jáne salmaǵynyń jetkiliksizdigi.\r\n•	__Fızıkalyq kúshteýge__ - kógerýler, kúıik, synyq, kesý, tisteý nemese músheniń zaqymdanýy syndy teri jaraqattary jatady. Fızıkalyq kúshteýge sonymen qatar uryqqa zııan keltirý, mysaly, júkti áıeldiń esirtki qabyldaýy nemese qasaqana zııan keltirý jatady.\r\n•	__Emotsııalyq (psıhologııalyq) kúshteý__ – ádeıi aýyzsha nemese minezimen áser etý nemese balaǵa qarym-qatynastyń jetkiliksizdigimen onyń túkke turǵysyz,kesirli, unamsyz, kereksiz, qaýipke shaldyqqysh nemese onyń qundylyǵy tek ózgelerdiń qajettiligin óteýde ekenin bildirý.Emotsııalyq qoldaýdan bastartý, ızolıatsııa, nemese lańkestik jasaý,qorqytý emotsıaaldi kúshteýdiń túri bolyp sanalady. Bala kýágeri bolǵan úıdegi kúshteý de emotsııalyq kúshteýdiń túri bolyp sanalady.\r\n•	__Seksýaldy kúshteý__ – balaǵa jasalǵan úlken adamdy seksýaldy qanaǵattandyrý maqsatyndaǵy kez-kelgen áreket. Buǵan bala túsinbeıtin nemese kelispeıtin nemese zańǵa qaıshy seksýaldi áreketti jatqyzady. Eksgıbıtsıonızm, výarızm nemese balaǵa pornografııa kórsetý seksýaldy kúshteýdiń túrine jatady.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\njaqtyrmaý\r\nnashar qarym-qatynas kórsetý\r\nzorlyq\r\n','translator',9,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jalpaq temiretki ','','','qz','s','',0,'',883,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776460,1574312460,1542776524,'Jalpaq temiretki - bul sırek, qaıtalanatyn teri aýrýy. Ol qyshıtyn, jyltyr, teridegi qyzyl-kúlgin daqty aımaq, aýyzda aq-sur tústi daqty aımaq jáne azdaǵan daqty shash túsken aımaq retinde kórinedi (atrofııalyq tyrtyqty alopetsııa).\r\n\r\nJalpaq temiretkiniń sımptomdary kenetten jáne birtindep paıda bolady. Eń alǵash paıda bolǵan temiretki birneshe aptaǵa nemese aıǵa, al onyń qaıtalanýy birneshe jylǵa sozylýy múmkin.','Jalpaq temiretki - bul sırek, qaıtalanatyn teri aýrýy. Ol qyshıtyn, jyltyr, teridegi qyzyl-kúlgin daqty aımaq, aýyzda aq-sur tústi daqty aımaq jáne azdaǵan daqty shash túsken aımaq retinde kórinedi (atrofııalyq tyrtyqty alopetsııa).\r\n\r\nJalpaq temiretkiniń sımptomdary kenetten jáne birtindep paıda bolady. Eń alǵash paıda bolǵan temiretki birneshe aptaǵa nemese aıǵa, al onyń qaıtalanýy birneshe jylǵa sozylýy múmkin.\r\n\r\nJalpaq temiretki juqpaly emes. Naqty paıda bolý sebebi belgisiz bolsa da, jıi stresste, sharshaǵanda, medıkamentter nemese hımıkattarmen baılanysqanda paıda bolýy múmkin. Erlerge qaraǵanda áıelderde jıi kezdesedi.\r\n\r\nJalpaq temiretkiniń emi dárilik kremder arqyly qyshýdy jeńildetýge baǵyttalǵan. Qatty qyshý kezinde retsept boıynsha ishke dári-dármek qabyldaýy múmkin nemese jeńil terapııa taǵaıyndaıdy.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nteri aýrýy\r\nqyshý\r\nqyzyl-kúlgin daq\r\nshashtyń túsýi\r\n\r\n','translator',8,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Plevralyq jalqyq','','','qz','s','',0,'',1226,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776520,1574312520,1542776584,'\'\'__Bul ne?__\'\' Plevralyq jalqyq – keýde qýysy men ókpeni bóletin ókpeqap qýysynda suıyqtyqtyń jınalýy. Suıyqtyqtyń jınalýyna ákeletin negizgi sebepteri qabyný protsessi, júrek jetkiliksizdigi, qaterli isik jáne uıqy beziniń qabynýy bolyp tabylady. Plevralyq jalqyq ókpe týberkýlezinde jıi baıqalady.','\'\'__Bul ne?__\'\' Plevralyq jalqyq – keýde qýysy men ókpeni bóletin ókpeqap qýysynda suıyqtyqtyń jınalýy. Suıyqtyqtyń jınalýyna ákeletin negizgi sebepteri qabyný protsessi, júrek jetkiliksizdigi, qaterli isik jáne uıqy beziniń qabynýy bolyp tabylady. Plevralyq jalqyq ókpe týberkýlezinde jıi baıqalady.\r\n\r\nPlevralyq jalqyq \'\'__sımptomdaryna__\'\' tynys alýdyń qıyndaýy, keýdedegi aýyrsyný sezimi, qaqyryqsyz jótel, dene temperatýrasynyń kóterilýi bolýy múmkin. Eger plevraldi jalqyq azdaǵan bolsa, sımptomdary bolmaýy da múmkin. Suıyqtyqtyń kóptep jınalýy tynys alýdyń qıyndaýyn shaqyryp, ókpeniń tolyq tolýyna kedergi keltiredi.\r\n\r\n\'\'__Dıagnostıkasy__\'\'. Dáriger plevralyq jalqyqty qaraý kezinde anyqtap, keýde qýysynyń rentgenografııasy arqyly dıagnozdy dáleldeýi múmkin.\r\n\r\n\'\'__Emdeý__\'\'. Eger plevralyq jalqyq azdaǵan bolsa, onda bul dárigerdiń aralasýyn qajet etpeıdi. Eger emdeý qajet bolsa, eń aldymen plevrotsentez arqyly (ıneni ókpeqap qýysyna engizý arqyly) suıyqtyqtyqty soryp alý kerek. Alynǵan suıyqtyqty laboratorııaǵa jiberip, óz kezeginde onyń jınalý sebebin anyqtaý múmkindigi týady.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nsuıyqtyq \r\nqabyný\r\njúrek jetkiliksizdigi\r\ntýberkýlez\r\nókpe aýrýlary \r\nınfektsııa\r\nAlmatyda ókpe aýrýlaryn emdeý\r\n','translator',10,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jazý kezindegi qoldyń qurysýy ','','','qz','s','',0,'',556,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776580,1574312580,1542776616,'Jazý kezindegi qoldyń qurysýy qolmen nemese saýsaqpen qozǵalysty kóp ret qaıtalaǵanda, mysaly, jazǵanda nemese baspa quralymen tergende damıdy. Aýyrsyný ádette qozǵalysty úzilissiz qaıtalaǵanda órshı túsedi.','Jazý kezindegi qoldyń qurysýy qolmen nemese saýsaqpen qozǵalysty kóp ret qaıtalaǵanda, mysaly, jazǵanda nemese baspa quralymen tergende damıdy. Aýyrsyný ádette qozǵalysty úzilissiz qaıtalaǵanda órshı túsedi.\r\n\r\nJazý kezindegi qoldyń qurysýy jıi úzilis jasaǵanda báseńdeýi múmkin. Basqa tásildermen, ıaǵnı qozǵalysty ózgertý arqyly terip nemese jazyp, sondaı-aq baspa quralyn aýystyrý edáýir kómetesedi.\r\n\r\n \r\n__Tegter: __\r\n\r\njazý kezindegi qoldyń qurysýy \r\njazý kezindegi qoldyń qurysýynyń sebepteri\r\nterý nemese basý kezinde týyndaıtyn qoldyń qurysýy \r\n\r\n\r\n','translator',12,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Aýyzda pırsıng bolǵan jaǵdaıda múmkin bolatyn problemalar ','','','qz','s','',0,'',918,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776580,1574312580,1542776668,'Erin, til, bettiń ishki jaǵynda pırsıng bolǵan jaǵdaıda, mynadaı asqynýlar týyndaýy múmkin:\r\n\r\n•	Aýyrsyný;\r\n•	Qansyraý;\r\n•	Pırsıng aımaǵynyń juqpalanýy;\r\n•	V gepatıti, S gepatıti, AITV, sıfılıs sekildi ınfektsııalar;\r\n•	Sóıleýde qıyndyqtardyń bolýy;\r\n•	Shaınaý jáne jutýda qıyndyqtardyń bolýy;\r\n•	Tistiń zaqymdalýy, úgilýi, buzylýy nemese syzattar;\r\n•	Tyrtyq tin;\r\n•	Jutqynshaqtyń bitelýine ákeletin isikter.','Erin, til, bettiń ishki jaǵynda pırsıng bolǵan jaǵdaıda, mynadaı asqynýlar týyndaýy múmkin:\r\n\r\n•	Aýyrsyný;\r\n•	Qansyraý;\r\n•	Pırsıng aımaǵynyń juqpalanýy;\r\n•	V gepatıti, S gepatıti, AITV, sıfılıs sekildi ınfektsııalar;\r\n•	Sóıleýde qıyndyqtardyń bolýy;\r\n•	Shaınaý jáne jutýda qıyndyqtardyń bolýy;\r\n•	Tistiń zaqymdalýy, úgilýi, buzylýy nemese syzattar;\r\n•	Tyrtyq tin;\r\n•	Jutqynshaqtyń bitelýine ákeletin isikter.\r\n\r\nAýyzda pırsıng bolǵan jaǵdaıda áshekeıdi alyp tastaýǵa múmkindik baryna kóz jetkizý kerek. Áshekeıdi ońaı qoıyp nemese alyp tastaýǵa gantel pishindegi shardy burap shyǵarýǵa múmkindik bolýy kerek. Qozǵalmaly áshekeıdi abaısyzda jutyp qoısa, ol óz kezeginde jaraqattyń sebebi bolyp, nátıjesinde hırýrgııalyq aralasýǵa ákelýi múmkin.   \r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\ntildegi pırsıng \r\nbettegi pırsıng\r\nerindegi pırsıng\r\njuǵý qaýpi\r\naýyrdaǵy pırsıngtiń asqynýy\r\nqansyraý\r\npırsıngtegi ınfektsııalar\r\nsóıleýdei qıyndyqtardyń bolýy\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Pırsıng salýdaǵy qaýipsizdik erejeler (tatýırovka jáne pırsıng salý stýdııalarynda pırsıng salý kezindegi qaýipsizdik sharalardyń tizimi)','','','qz','s','',0,'',2445,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776640,1574312640,1542776731,'Eger siz ózińizdiń deneńizge tatý nemese pırsıng salǵyńyz kelse, onda aldymen ózin jaqsy usynǵan stýdııalardyń birine baryńyz.','Eger siz ózińizdiń deneńizge tatý nemese pırsıng salǵyńyz kelse, onda aldymen ózin jaqsy usynǵan stýdııalardyń birine baryńyz.\r\n\r\nSodan soń kelesilerge kóz jetkizińiz nemese surap alyńyz:\r\n\r\n•	Stýdııa taza ma? Barlyǵy tolyǵymen taza bolýy kerek (sonymen qatar jýynatyn bólmesi de).\r\n•	Stýdııa qandaı sterıldeý protsedýrasyn qoldanady? Atalmysh protsedýralar sıpattalǵan ba nemese nusqaýlyqtary bar ma? Surap alyńyz.\r\n•	Qaıta qoldanatyn quraldardy sterıldeýge arnalǵan avtoklav qoldanyla ma? Avtoklav – bul qyzdyrý arqyly sterıldeýge qoldanylatyn mashına. Qaıta qoldanylatyn quraldar mindetti túrde sterıldenip, sterıldik sıymdylyqtarda saqtalýy kerek\r\n•	Sterıldeýge bolmaıtyn quraldarmen qalaı jumys isteıdi? Avtoklav kómegimen sterıldeýge bolmaıtyn quraldar nemese aspaptardy ár paıdalanǵannan keıin dezınfektsııalaýshy nemese aǵartqysh eritindimen zararsyzdandyrý kerek.\r\n•	Pırsıngke qoldanylatyn ıneler sterıldengen be? Ineler sterıldi pakette saqtalýy kerek, bir ret qana paıdalanylyp qoldanylǵannan keıin qaýipsiz konteınerge tastalynýy kerek.\r\n•	Tatý nemese pırsıng jsaýshy adam qandaı daıyndyqtan ótedi?\r\n•	Tatý nemese pırsıng jasaýshy adam sterıldi qolqap kıe me? Árbir protsedýraǵa jańa sterıldi qolqap paıdalanýy qajet. Operatordyń qolqap kıer aldynda qolyn jýǵanyna kóz jetkizińiz. Protsedýra barysynda operator telefonmen sóılesse nemese basqa nárselermen aınalyssa qolǵabyn aýystyrýyn surańyz.\r\n•	Protsedýra barysynda pırsıngke arnalǵan pıstolet qoldanylady ma? __EShQAShAN pıstolettiń kómegimen pırsıng jasatpańyz!__ Bul quraldar asqyný qaýpin týdyrady, óıtkeni ony protsedýra arasynda sterıldeýge bolmaıdy.\r\n•	Pırsıngke qandaı áshekeıler qoldanylady? Tek allergendi emes áshekeıler qoldanyńyz. Jańadan jasalǵan pırsıngke tek hırýrgııalyq, tot baspaıtyn bolat, altyn, kúmis, nıobıým,tıtannan jasalǵan áshekeıler paıdalanady.\r\n•	Nıkelden nemese jezben qaptalǵan áshekeıdi paıdalanbańyz.\r\n•	Qoldanylmaǵan jáne avtoklavta sterıldenbegen áshekeıdi tańdańyz. \r\n\r\nJalpy pırsıng ındýstrııasy qadaǵalanbasa da, densaýlyq saqtaýǵa qatysty bolǵasyn olar gıgıenalyq standartqa saı, tatý tájirbıesiniń qaýipsizdigine kepildik berýi kerek. Siz barǵaly otyrǵan nemese qyzmetin paıdalanyp júrgen stýdııaǵa shaǵymdardyń bar-joǵyn ózińizdiń qalalyq densaýlyq saqtaý departamentinen nemese sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmetten tekserińiz.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\ntatýırovka\r\npırsıng\r\ntatý salýdaǵy qaýipsizdik sharalary\r\navtoklav\r\nqoldanylǵan quraldardy sterıldeý\r\nasqyný qaýpi\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Bet nervisiniń shetki saldanýy ','','','qz','s','',0,'',832,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776700,1574312700,1542776776,'__Bettiń bir jaǵyndaǵy bulshyqettiń álsizdigi nemese saldanýy__ - bul dám sezýge, jas túzilý jáne silekeı túzilýge áser etetin bettiń bir jaǵynyń salbyraýyna ákep soqtyrady.','__Bettiń bir jaǵyndaǵy bulshyqettiń álsizdigi nemese saldanýy__ - bul dám sezýge, jas túzilý jáne silekeı túzilýge áser etetin bettiń bir jaǵynyń salbyraýyna ákep soqtyrady.\r\n\r\nKóptegen jaǵdaıda bettiń shetki saldanýy bettiń bir jaǵyndaǵy bulshyqet nerviniń qabynýyna baılanysty paıda bolady. Qabynýdyń sebebi belgisiz, biraq vırýsty ınfektsııalarmen baılanysty bolýy múmkin.\r\n\r\nBet nervisiniń shetki saldanýy kenetten, jıi túnde paıda bolyp, ádette emdeýsiz ózdiginen birneshe apta aralyǵynda jazylady nemese jaqsarady. Qurǵaýdan nemese jaraqattan saqtaný úshin túnge qaraı kózge zaqymdalǵan aımaqqa tańǵysh baılaımyz. Qabynýdy tómendetý úshin dáriger kortıkosteroıdtar taǵaıyndaýy múmkin.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nbet bulshyqetiniń saldanýy\r\nshetki saldaný\r\nbet nervisi\r\nbulshyqet álsizdigi\r\nbet bulshyqetiniń saldaný sebebi\r\nkortıkosteroıdtar\r\n\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Perıferııalyq neıropatııa ','','','qz','s','',0,'',1008,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776760,1574312760,1542776884,'__Perıferııalyq neıropatııa__ – mıdyń qımyl qozǵalysty baqylaıtyn, bulshyqet qyzmetine jaýap beretin qozǵalys nervterine, sondaı-aq vıbratsııaǵa, temperatýraǵa, sezimtaldyqqa, aýyrsynýǵa jaýap beretin sezimtal nerv qyzmetteriniń jalpy joǵalýymen sıpattalady. Perıferııalyq neıropatııa negizinde tabandy, aqıaq-qoldy zaqymdaıdy.','__Perıferııalyq neıropatı__ıa – mıdyń qımyl qozǵalysty baqylaıtyn, bulshyqet qyzmetine jaýap beretin qozǵalys nervterine, sondaı-aq vıbratsııaǵa, temperatýraǵa, sezimtaldyqqa, aýyrsynýǵa jaýap beretin sezimtal nerv qyzmetteriniń jalpy joǵalýymen sıpattalady. Perıferııalyq neıropatııa negizinde tabandy, aqıaq-qoldy zaqymdaıdy.\r\n\r\nSımptomdary birtindep paıda bolady jáne mynalardy qamtıdy:\r\n\r\n•	Jansyzdaný, kúıdirý men shanshý;\r\n•	Sezimtaldyqtyń joǵalýy;\r\n•	Zaqymdalǵan aımaqta aýyrsyný.\r\n\r\nPerıferııalyq neıropatııa dıabet tárizdi zat almasý buzylysyn, AITV tárizdi qabyný úrdisin shaqyrýy múmkin. Basqa da sebepterge toksıkalyq zattardyń áseri men belgili bir dárilik preparattarǵa reaktsııanyń bolýyn jatqyzýǵa bolady.\r\n\r\nPaıda bolǵan sebepterge baılanysty em taǵaıyndalady. Eger nervtiń zaqymdalýy jeńil bolsa, Perıferııalyq neıropatııany sebepteri boıynsha emdeý báseńdetedi.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\nperıferııalyq neıropatııa\r\nqoldyń jansyzdanýy\r\ntabannyń jansyzdanýy\r\nqoldyń shanshýy\r\ntabandaǵy shanshý\r\nsezimtaldyqtyń joǵalýy\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Perıkardıt','','','qz','s','',0,'',2230,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542776880,1574312880,1542777008,'__Bul ne? Perıkardıt__ - bul perıkardtyń (júrektiń aınalasyndaǵy qorǵap turatyn qaltanyń) qabynýy. Perıkardıt perıkardııa men júrek arasynda suıyqtyqtyń anomaldi bólinýinen  paıda bolýy múmkin (perıkardıaldy effýzııa).','__Bul ne? Perıkardıt__ - bul perıkardtyń (júrektiń aınalasyndaǵy qorǵap turatyn qaltanyń) qabynýy. Perıkardıt perıkardııa men júrek arasynda suıyqtyqtyń anomaldi bólinýinen  paıda bolýy múmkin (perıkardıaldy effýzııa).\r\n\r\n__Perıkardıttiń sebebi.__ Perıkardıttiń eń kóp taraǵan sebebi vırýstyq ınfektsııa bolyp tabylady. Taǵy bir mańyzdy sebep - mıokard ınfarktisi, sondaı-aq revmatıkalyq júrek aýrý. Perıkardıt bakterııalyq ınfektsııadan - revmatıkalyq júrek aýrýynan, merezden, týberkýlezden jáne sańyraýqulaq sekildi ınfektsııalardan týyndaýy múmkin. Ýremııanyń búırektiń buzylýyna baılanysty nesepnár jınaýymen baılanysty bolǵandyqtan, ol da perıkardıtke uryndyrýy múmkin. Radıoterapııa, onkologııalyq aýrýlar jáne júrek-qan tamyrlary operatsııalary da perıkardıtti týdyratyn sebepter tizimine kiredi.\r\n\r\n__Perıkardıttiń sımptomdary:__ Ortańǵy nemese keýdediń sol jaǵynda  kenetten qatty aýyrsyný týyndaıdy, ol  moıynǵa, arqaǵa, ıyqqa jáne qolǵa taralýy múmkin. Tereń tynys alý, qozǵalys nemese jatý kezinde aýyrsynýy jıi kúsheıedi. Tizerlep otyrǵan kezde aýrýy azdap basylýy múmkin.\r\n\r\nBasqa sımptomdary – azdap dene qyzýy kóterilip, jalpy álsizdik sezimi nemese sharshaý, depressııa jáne azǵaǵan eseńgireýler bolýy múmkin.\r\n\r\nPerıkardıtke elektrokardıografııanyń (EKG) kómegimen __dıagnoz__ qoıylady. Rentgendik zertteý arqyly perıkardııadaǵy suıyqtyqty ornatýǵa múmkindik týady. Perıardıtti emdeý qabynýdy azaıtatyn jáne aýyrsynýdy jeńildetetin dárilerdi, al bakterııalyq ınfektsııa kezinde antıbıotıkterdi qamtýy múmkin. Eger suıyqtyqtyń jınaqtalýy bolsa - ony alyp tastaý usynylady (aǵyzý).\r\n\r\n__Saldary.__ Perıkardıt kóbinese  jazylady, júrekke zııan keltire qoımaıdy. Alaıda, eger perıkardıt kezinde suıyqtyqtyń jınaqtalý protsessi jyldam júrse, onda júrekte qysym sırek kúsheıedi, odan júrek toqtaýy múmkin, ondaı kezdi «júrek tyǵyndalýy» dep ataıdy. Jedel perıkardıt júrektiń qalypty jumysyna kedergi keltiretin tigisti ózinen keıin qaldyrady. Bul jaǵdaı jıi hırýrgııalyq aralasýdy qajet etetin sozylmaly konstrıktıvti perıkardıt dep atalady.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nperıkardıttiń paıda bolý sebepteri\r\nperıkardııa\r\nrevmatıkalyq júrek aýrýy\r\ntýberkýlez\r\nperıkardıttiń belgileri\r\njúrek tyǵyndysy\r\nkonstrýktıvtik perıkardıt\r\nhırýrgııalyq operatsııa\r\n\r\n','translator',9,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Urshyq býyny súıekteriniń synýy','','','qz','s','',0,'',584,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777000,1574313000,1542777042,'__Urshyq býyny súıekteriniń synýy__ – bul san súıeginiń joǵarǵy bóliginiń, ıaǵnı san súıegi men jambas súıeginiń qosylǵan jeriniń synýy (urshyq býynynda). Urshyq býyny súıekteriniń synýy kóbine san súıeginiń moıyn jaǵynan tómen jáne urshyqaralyqtan sál tómen aýmaqta kezdesedi.  Kóptegen jaǵdaıda urshyq býyny súıekteri tolyǵymen synady. Tolyq emes synýy da bolýy múmkin (synyq túrine baılanysty), biraq bul jaǵdaı keń taralmaǵan jáne ol rentgendik zertteýde kórinbeýi de yqtımal. ','__Urshyq býyny súıekteriniń synýy__ – bul san súıeginiń joǵarǵy bóliginiń, ıaǵnı san súıegi men jambas súıeginiń qosylǵan jeriniń synýy (urshyq býynynda). Urshyq býyny súıekteriniń synýy kóbine san súıeginiń moıyn jaǵynan tómen jáne urshyqaralyqtan sál tómen aýmaqta kezdesedi.  Kóptegen jaǵdaıda urshyq býyny súıekteri tolyǵymen synady. Tolyq emes synýy da bolýy múmkin (synyq túrine baılanysty), biraq bul jaǵdaı keń taralmaǵan jáne ol rentgendik zertteýde kórinbeýi de yqtımal. \r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nurshyq býyny súıekteriniń synýy \r\nsan súıeginiń moıny\r\nurshyq býyny\r\nrentgendik zertteý\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Buǵananyń synýy','','','qz','s','',0,'',3513,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777060,1574313060,1542777167,'Buǵana degenimiz ne?\r\n\r\nBuǵana - ıyq býynynyń negizgi súıekteriniń biri. Ol ıyqty ustap turady jáne shyntaqpen jáne topshy-buǵanalyq býynmen birge turaqtylyqty jáne ıyqty kúshpen qamtamasyz etedi. Buǵanalar sonymen qatar moıyn men ıyq aımaǵyndaǵy nervter men qan tamyrlaryn qorǵaıdy.','Buǵana degenimiz ne?\r\n\r\nBuǵana - ıyq býynynyń negizgi súıekteriniń biri. Ol ıyqty ustap turady jáne shyntaqpen jáne topshy-buǵanalyq býynmen birge turaqtylyqty jáne ıyqty kúshpen qamtamasyz etedi. Buǵanalar sonymen qatar moıyn men ıyq aımaǵyndaǵy nervter men qan tamyrlaryn qorǵaıdy.\r\n\r\n__Buǵananyń  synýyna ne sebep bolady?__\r\n\r\nBuǵananyń synýy, ádette, qoldy tirep qulaǵanda nemese buǵana ne, ıyqpen tikeleı baılanysta bolǵannan oryn alyp jatady.. Bul kóbinese fýtbol, kúres nemese hokkeı sııaqty sport túrlerimen aınalysýshylar arasynda jıi týyndap jatatyn jaǵdaı.\r\nBuǵana - jıi synýǵa beıim súıekterdiń biri. Kóptegen jaǵdaılarda 13-pen 20 jas aralyǵyndaǵy jastar buǵanasyn syndyryp alady, jas balalar da oıynap júrip buǵanasyn syndyryp alýy múmkin.\r\n\r\n__Synǵan buǵananyń sımptomdary:__\r\n\r\n•	Buǵana jaqpen qulap túsip nemese buǵana ne, ıyq aımaǵyn soǵyp alǵannan keıin dereý aýyrsyný.\r\n•	Aýyrsyný saldarynan zardap shekken qoldy kótere almaý.\r\n•	Zaqymdalǵan qoldy kóterýge tyrysqanda qysym seziledi.\r\n\r\nZaqymdalǵan ıyq árdaıym ornynan kete bermeıdi, biraq deformatsııa oryn alsa, bul tompaq bolyp kórinýi múmkin nemese topsha-buǵanalyq býynnyń dál úshtinde isik paıda bolady. Súıektiń tenini tesip ótý jaǵdaılary sırek oryn alady, biraq ol terini tompaıtyp ıterip alýy múmkin, ol jerge qalqa tárizdi isik jınalyp qalady. \r\n \r\nBuǵananyń synýy ádette aýyr jaraqat bolyp eseptelmeıdi. Buǵananyń ynýy keıde ǵana  ókpege nemese qabyrǵaǵa zaqym keltirýi múmkin, nemese qoldyń qozǵalýyna kedergi jasap qalýy yqtımal, al keıde qolyńyzdaǵy salqyndyq pen uıymalyq sezimderin týdyrýy múmkin nervterdi nemese qan tamyrlaryn qysyp qalýy da ǵajap emes.\r\n\r\n__Buǵananyń synǵanyn anyqtaý__\r\n\r\nDáriger ádette suraqtardy qoıý jáne naýqasty qaraý arqyly buǵananyń synyǵyn anyqtaı alady. Dáriger mynalardy tekseredi:\r\n\r\n•	Zaqymdalǵan aımaqtan tompaıǵan jerler men isikterdi izdeıdi.\r\n•	Qan aǵymy - ımpýlsty eseptep, teriniń túsin tekserip jáne temperatýrany ólsheıdi.\r\n•	Nerv jáne qan tamyrlaryna zııan kelgen-kelmegenin anyqtaıdy.\r\n•	Iyq pen basqa býyndardy qozǵaltý múmkindigin qaraıdy.\r\n•	Iyq bulshyqetteriniń kúshi tekseredi.\r\n\r\nDáriger ádette synyqtyń ornyn jáne aýyrlyq dárejesin anyqtaý úshin rentgennen ótkizedi.\r\n\r\n__Emdeý ádisi__\r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda synǵan buǵana ózdiginen emdeledi jáne sırek jaǵdaıda operatsııany talap etedi. Súıekti emdeý kezinde qol men ıyqtyń qozǵalmaýyn qamtamasyz etý úshin myqty baılammen baılap qoıady.. Eresek adam birneshe kúnnen, aptaǵa deıin myqty ustap turatyn kıim kııýi kerek; balaǵa 3-4 apta qajet bolýy múmkin. Sondaı-aq, ásirese balalar úshin, segizge uqsatyp aıqastyryp tańǵyshty baılaýǵa bolady. Keıde keıde ıyqty durys qalypta ustaý úshin tańǵyshty túzetý qajet bolýy múmkin.\r\n\r\nSodan keıin qarapaıym jattyǵýlardy bastaı berýge jáne aýyrsynýdy týyndatpasa jattyǵýlardy e birte-birte kúsheıte berýge de bolady. Dárigerden jattyǵýdy bastaý týraly surap alyńyz. Eger ol erte bastalsa, buǵananyń synyǵy durys emdelmeýi múmkin. Eger ıyqty ońaı jyljytý múmkin bolmasa jáne ıyq myqty bolmasa, belsendi adamdar sportpen jáne basqa da is-sharalarmen aınalysa almaıdy.\r\n\r\nAspırın, ıbýprofen nemese nafroksen sııaqty atsetamınofendi nemese sterıoıdty emes qabynýǵa qarsy preparattardy aýrýdy jeńildetý úshin qoldanýǵa bolady. Reı sındromyna baılanysty 20 jasqa tolmaǵan adamdarǵa aspırın berýge bolmaıdy.\r\n\r\nAýyr synyqtarda hırýrgııalyq aralasýlar usynylýy múmkin.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nbuǵananyń synýy\r\nıyq býyny\r\nbuǵana synyǵynyń sımptomdary\r\nnervtiń zaqymdalýy\r\nqoldyń terleýi\r\nqoldyń uıýy\r\nbuǵana synýynyń emdelýi\r\n\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','San súıeginiń synýy ','','','qz','s','',0,'',553,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777120,1574313120,1542777219,'__San súıeginiń synýy__ – bul san súıeginiń joǵary bóliginiń, ıaǵnı san súıegi men jambas súıeginiń qosylǵan jeriniń synýy (urshyq býynynda) bolyp tabylady. San súıeginiń synýy kóbine san súıeginiń moıyn jaǵynan tómen jáne urshyqaralyqtan  sál tómen aýmaqta kezdesedi.  Kóptegen jaǵdaıda san súıegi tolyǵymen synady. Tolyq emes synýy da bolýy múmkin (synyq túrine baılanysty), biraq bul jaǵdaı keń taralmaǵan jáne ol rentgendik zertteýde kórinbeýi de yqtımal.','__San súıeginiń synýy__ – bul san súıeginiń joǵary bóliginiń, ıaǵnı san súıegi men jambas súıeginiń qosylǵan jeriniń synýy (urshyq býynynda) bolyp tabylady. San súıeginiń synýy kóbine san súıeginiń moıyn jaǵynan tómen jáne urshyqaralyqtan  sál tómen aýmaqta kezdesedi.  Kóptegen jaǵdaıda san súıegi tolyǵymen synady. Tolyq emes synýy da bolýy múmkin (synyq túrine baılanysty), biraq bul jaǵdaı keń taralmaǵan jáne ol rentgendik zertteýde kórinbeýi de yqtımal.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\nsan súıeginiń synýy\r\nurshyq býyny\r\nsan súıeginiń moıny\r\nrentgendik zertteý\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jatyr tútikterin baılaý','','','qz','s','',0,'',498,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777180,1574313180,1542777266,'__Jatyr tútikterin baılaý__ – bul turaqty túrde júktiliktiń aldyn alýǵa (sterıldeý) áıel adamdarǵa jasalatyn operatsııanyń túri. Jatyr tútikterin baılaǵanda uryqtanýdyń aldyn alý maqsatynda fallopıı tútigi jabylyp, ol sháýettiń analyq jasýshaǵa túsýin aldyn alady.','__Jatyr tútikterin baılaý__ – bul turaqty túrde júktiliktiń aldyn alýǵa (sterıldeý) áıel adamdarǵa jasalatyn operatsııanyń túri. Jatyr tútikterin baılaǵanda uryqtanýdyń aldyn alý maqsatynda fallopıı tútigi jabylyp, ol sháýettiń analyq jasýshaǵa túsýin aldyn alady.\r\n\r\nFallopıı tútigi alynyp tastalýy, qysqyshtarmen jabylýy, baılanýy múmkin. Sondaı-aq onyń ushtary kúıdirý arqyly dánekerlenýi múmkin.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\njatyr tútigin baılaý\r\njúktiliktiń aldyn alý\r\nsterıldeý\r\nfallopıı tútigi\r\nuryqtaný\r\n','translator',14,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Tistiń túsýi kezindegi kórsetiletin alǵashqy kómek ','','','qz','s','',0,'',2106,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777240,1574313240,1542777599,'Kóptegen jaraqattar nátıjesinde tistiń túsýi óz kezeginde basqa tister nemese aýyz qýysynyń basqa qurylymdarynyń (mysaly, tańdaı, ıek nemese bettiń) jaraqattanýy múmkin. Túsken tistiń ornyna jańa turaqty tis qoıýǵa bolady (reımplantant). Eger otyz mınýt ishinde tisti reımplantatsııalasa, jaqsy nátıjege qol jetkizýge bolady. Al eki saǵat ótkennen keıin sátti ımplantatsııalaý múmkindigi azady.','Kóptegen jaraqattar nátıjesinde tistiń túsýi óz kezeginde basqa tister nemese aýyz qýysynyń basqa qurylymdarynyń (mysaly, tańdaı, ıek nemese bettiń) jaraqattanýy múmkin. Túsken tistiń ornyna jańa turaqty tis qoıýǵa bolady (reımplantant). Eger otyz mınýt ishinde tisti reımplantatsııalasa, jaqsy nátıjege qol jetkizýge bolady. Al eki saǵat ótkennen keıin sátti ımplantatsııalaý múmkindigi azady.\r\n\r\n1. __Tisti taýyp alyńyz.__\r\n\r\n•	Sút tisterge: qansyraýdy toqtatý úshin taza dákeni qyzyl ıekke jáne tis oıysyna qoıyp, 15 mınýt aralyǵy ustap turyńyz. Sút tister qaıta ımplantatsııalanbaıdy, óıtkeni ımplantatsııalaý ósip kele damıtyn turaqty tisterdiń damýyna kedergi keltirýi múmkin. Eger balanyń tisi túsýge daıyn tursa da, ony mindetti túrde stomatologqa kórsetý kerek.\r\n•	Turaqty tisterge: Taza dákeni qoıyp, tómendegi sıpattalǵan qadamdardy oryndańyz.\r\n\r\n2. Tisińizdi abaılap tistiń joǵarǵy jaǵynan ustap (tissaýyttan) aǵyndy sýmen __shaıyńyz__. Tisti ysqylamańyz jáne tis túbirinen ustamańyz.\r\n\r\n3. Stomatologqa tasymaldaý úshin tisińizdi qajetti túrde __daıyndańyz__.\r\n\r\n•	Eń jaqsy tasymaldaý ádisi – bul tisti óz oıysyna qoıý. Abaılap tisińizdi óziniń qalypty ornyna qoıyńyz. Sál shyǵyp tursa da, oǵan alańdamańyz.Tisti ustap turý úshin taza dákeni nemese ylǵaldanǵan sháı qaltashasyn tisińizben tisteńiz. Tasymaldaý kezinde tisińizdi oıysynda saýsaǵyńyzben ustap turyńyz. Eresek adam nemese jasóspirimder tisin qyzyl ıek pen urt arasynda nemese til astynda jutyp qoımaýǵa tyrysyp ustaýyna bolady (kishkentaı jastaǵy balalarǵa muny jasaýǵa bolmaıdy).\r\n•	Eger eresek adam nemese bala tisin oıysynda ustap turýǵa óte mazasyz bolsa, onda sútke salyńyz. Sút bolmaǵan jaǵdaıda sýǵa nemese Hanka nemese Save-A-Tooth sekildi dárigerdiń retseptinsiz jiberiletin eritindilerge salyńyz.\r\n•	Tisti tuzdy sýǵa, alkogol nemese aýyz shaıqaýǵa arnalǵan suıyqtyqtarǵa salýǵa bolmaıdy.\r\n\r\n4.  __Emdeýdi uıymdastyrý úshin tez arada stomatologqa habarlasyńyz.__ Eger habarlasýǵa múmkindik bolmasa, tez arada jedel járdem kómegimen barý kerek. Tisti umytyp ketpegenińizge kóz jetkizińiz.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\njaraqat\r\ntistiń túsýi\r\nsút tister','translator',10,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Paronıhııa (tyrnaq kóbesiniń qabynýy) - tyrnaqtyń aınalasyndaǵy teriniń ınfektsııasy','','','qz','s','',0,'',1465,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777660,1574313660,1542777808,'Bul ne? Paronıhııa - tyrnaq aınalasynda teriniń ınfektsııasy (sańyraýqulaqtyq nemese bakterııalyq). Bul, qan aınalymynyń buzylýynyń, psorıazdyń nemese dermatıt ınfektsııanyń saldarynan bolýy múmkin. Negizgi sebebi sańraýqulaq tuqymynyń Candida albicans bakterııalary bolyp tabylady.\r\n','Bul ne? Paronıhııa - tyrnaq aınalasynda teriniń ınfektsııasy (sańyraýqulaqtyq nemese bakterııalyq). Bul, qan aınalymynyń buzylýynyń, psorıazdyń nemese dermatıt ınfektsııanyń saldarynan bolýy múmkin. Negizgi sebebi sańraýqulaq tuqymynyń Candida albicans bakterııalary bolyp tabylady.\r\n\r\n__Onyń sımptomdary qandaı?__ Jedel jaǵdaılarda qyzarý nemese isiný belgileri kenetten paıda bolýy múmkin jáne qysqa ýaqytta oryn alady. Sozylmaly jaǵdaılarda sımptomdar úzdiksiz nemese mezgil-mezgilimen paıda bolýy múmkin. Sozylmaly paronıhııa –  kásibı ydys jýýshylardyń, kir jýatyndardyń, barmender men shashtarazdardyń arasynda kezdesip jatady. Óıtkeni ınfektsııalaný sýǵa qoldy  jıi malǵannan, qyryný kezinde kesip alǵannan, nemese tyrnaqty tazalaý barysynda syzyp alǵannan bolyp qalýy múmkin.\r\n\r\nNe isteý kerek? Úı jaǵdaıynda kózge kórinbeıtin, kishigirim qyzarýlar nemese isinýler abaılap tazalap tursa, ketip qalady,  Keıbir jaǵdaılarda jergilikti antıbıotıktermen nemese antıgendi zattarmen emdeý qajet bolýy múmkin. Keıde dárigerge emdeý úshin  kishkentaı hırýrgııalyq aralasý qajet bolýy múmkin  - zardap shekken aımaqty drenajdaý kerek bolýy yqtımal.\r\n\r\n\'\'__Terińizdiń durys emdelý joldaryn bilý úshin ne odan da kúrdeli aralasý qajet ekenin talqylaý úshin jergilikti teri aýrýlarynyń mamanymen habarlasyńyz.__\'\'\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nteri zaqymdanýy\r\nsańyraýqulaq ınfektsııasy\r\nbakterııalyq ınfektsııa\r\npsorıaz\r\ndermatıt\r\nparonıhııa belgileri\r\nkásibı aýrýlar\r\nhırýrgııalyq aralasýlar\r\ndrenaj\r\n\r\n','translator',9,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Sal aýrýy ','','','qz','s','',0,'',841,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777780,1574313780,1542777848,'__Sal aýrýy__ – nerv qyzmeti men bulshyqet kúshiniń joǵalýynyń nátıjesinde paıda bolatyn qımyl-qozǵalys qabiletiniń bolmaýy. Bulshyqet nervi jaraqat nemese aýrý áserinen mıda nemese deneniń basqa bóliginde zaqymdalǵan jaǵdaıda, atalmysh nervter nemese jasýshalarmen baqylanatyn mıdyń bóligi qyzmetin toqtatady.    ','__Sal aýrýy__ – nerv qyzmeti men bulshyqet kúshiniń joǵalýynyń nátıjesinde paıda bolatyn qımyl-qozǵalys qabiletiniń bolmaýy. Bulshyqet nervi jaraqat nemese aýrý áserinen mıda nemese deneniń basqa bóliginde zaqymdalǵan jaǵdaıda, atalmysh nervter nemese jasýshalarmen baqylanatyn mıdyń bóligi qyzmetin toqtatady.    \r\n\r\nZaqymdaný qyzmettiń azdap nemese aıtarlyqtaı, sondaı-aq turaqty nemese ýaqytsha joǵalýyna ákelýi múmkin.\r\n\r\nSal aýrýy aýyrlyq dárejesi mynadaı keledi:\r\n\r\n•	Zaqymdanǵan nerv jasýshalardyń tıpine, eger sal mıdyń zaqymdanýymen shaqyrylǵan jaǵdaıda mıdyń zaqymdaný kólemine baılanysty.\r\n•	Keri qanaınalym jyldamdyǵyna, ıaǵnı nervtegi qysymnyń nasharlaýyna, problema týyndatqan aýrýdyń jazylýyna baılanysty. \r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nqımyl-qozǵalys qabiletsizdigi\r\nnerv qyzmetiniń joǵalýy\r\nmıdyń zaqymdalýy\r\nýaqytsha saldaný\r\nturaqty saldaný\r\n','translator',8,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Pankreatıt','','','qz','s','',0,'',2130,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777840,1574313840,1542777898,'Pankreatıt – bul asqazannyń joǵarǵy bóliginde ornalasqan, as qorftý fermentteri men ınsýlın  bólip shyǵaratyn asqazan ústi bezi (uıqy beziniń) qabynýy.  Pankreatıt kútpegen jerden ishte aýyrsynýdy, júrektiń aınýyn jáne qusýdy jáne qaltyraýdy týdyrýy múmkin.','Pankreatıt – bul asqazannyń joǵarǵy bóliginde ornalasqan, as qorftý fermentteri men ınsýlın  bólip shyǵaratyn asqazan ústi bezi (uıqy beziniń) qabynýy.  Pankreatıt kútpegen jerden ishte aýyrsynýdy, júrektiń aınýyn jáne qusýdy jáne qaltyraýdy týdyrýy múmkin.\r\n\r\nPankreatıttiń eń kóp taralýynyń sebebi – shamadan tys ishimdik ishý men uıqy bezinen ash ishektiń bastalǵan jerine (on eki eli ishekke) deıin ót qaby tastaryniń (tas túıirshikteriniń) arnaǵa jınatyp, tirelip qalýy bolyp tabylady. Pankreatıttiń basqa sebepteri ınfektsııalar, jaraqattar nemese belgili bir dáriler. Bul aýrý kútpegen jerden tap berýi múmkin (ótkir) nemese uzaq merzimdi bolýy múmkin, mezgil-mezgil qaıtalanyp ta turady (sozylmaly sıpatta). Uıqy beziniń zaqymdanýy aýyr azaptan, aýyr eseńgireýge deıin týyndaýy múmkin. Patsıentterdiń arasynda áıelder kóp: bul, ádette, holelıtııas aýrýy men maıdyń metabolızminiń buzylýyna baılanysty da oryn alady. Patsıentterdiń edáýir bóligi qart jáne ulǵaıǵan jastaǵy adamdar.\r\n\r\nPankreatıttiń negizgi kórinisteri: uıqy beziniń bas jaǵy zaqymdalǵanda, ishtiń oń jaq joǵarǵy jartysy aýyrady;  uıqy bezi aıryqsha zaqymdanǵanda – tóstiń tómengi jaǵy aýyrady;  uıqy beziniń quıryq jaǵy  zaqymdanǵanda – sol jaq qabyrǵalar aýyrady; eger uıqy bezi túgeldeı derlik zaqymdansa, ómirge qaýip tónedi.   \r\n\r\nÚlken dáreti kezinde titirkený sezimi bolady. Úlken dáretinde qorytylmaǵan tamaq qaldyqtary bolady jáne syrtqy kórinisi botqa keıpine uqsap turady. Nájis kólemi jaǵynan kóp bolyp kórinedi. Jaǵymsyz ıisi múńkip turady. Dárethana ýnıtazyna ábden shashyraýy múmkin, ony jýýda ońaıǵa soqpaıdy. \r\n\r\nEmhanalyq jaǵdaıda emdeýde aýrýdy basatyn dáriler men suıyqtyqtar tamyr arqyly ishke engiziledi, klınıkalyq jaǵdaıy ońalmaıynsha, isingen uıqy bezi joıylmaıdy. Pankreatıtti odan aıyn asqynyrmaý úshin, tamaq tútikshe arqyly berilýi múmkin, al aldyn alý úshin antıbıotıkter qoldanylady. Adamdardyń kópshiligi pankreatıtpen tolyq emdelse de, qan ketý, ınfektsııalaný, aǵzalyq jetispeýshilik sııaqty asqynýlar oryn alýy múmkin.\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nótkir pankreatıt\r\nsozylmaly pankreatıt\r\nalkogoldi asyra paıdalaný\r\npankreatıt asqynýlary\r\npankreatıttiń emi\r\n','translator',10,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Seks, ıis túısigi, ımmýndyq gender jáne evolıýtsııa','','','qz','s','',0,'',5173,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542777960,1574313960,1542778123,'Er de, áıel de bes negizgi sezimmen jaralǵan - kórý, estý, ıis sezý, túısik, dám ajyratý jáne sensorly sıgnaldardy qabyldaý qabiletine ıe. Bul sezimder fızıkalyq jaqyndasýda  úlken ról atqarady. Bul, ásirese, uzaq ýaqyt boıy ǵylymı zertteý salasynan tys qalǵan jynystyq tartymdylyqtyń eń kúshti ıngredıentteriniń biri bolyp tabylatyn áıeldik ótkir ıis sezý sezimine qatysty.','{img type=\"fileId\" fileId=\"463\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEr de, áıel de bes negizgi sezimmen jaralǵan - kórý, estý, ıis sezý, túısik, dám ajyratý jáne sensorly sıgnaldardy qabyldaý qabiletine ıe. Bul sezimder fızıkalyq jaqyndasýda  úlken ról atqarady. Bul, ásirese, uzaq ýaqyt boıy ǵylymı zertteý salasynan tys qalǵan jynystyq tartymdylyqtyń eń kúshti ıngredıentteriniń biri bolyp tabylatyn áıeldik ótkir ıis sezý sezimine qatysty.\r\n\r\nSán óndirýshiler men stılısterlerdiń baǵyndyra almaǵyn bir shyńy bar, ol seksýaldy seriktesterdi tartymdy etetin birden-bir faktor - ıis. Jasandy parfıýmniń ısi emes, adamnyń kádimgi jeke  ısi. Adam, tabıǵatynan feromondar dep atalatyn hımııalyq baılanystardy óndirýge qabiletti, onyń arqasynda árbir jeke tulǵa ózindik ıiske ıe.  Mine sol ıis, adamardyń bir-birine degen tartymdylyqty sezinýine yqpal jasaıdy. Bul hımııalyq protsess arqyly  biz, qandaı	da bir sebeptermen ózimizge bir adamdy súıikti ete alamyz jáne, sonymen qatar,  keıbir adamdardy ózimizden sol hımııalyq bólindiniń áserimen jıerkendirip qoıamyz.\r\n\r\nÁrıne, mahabbat pen qumarlyq – kúrdeli emotsııalyq jaǵdaı bolyp tabylady. Onyń ishinde azdaǵan sáttilikter,  bir shama kúsh-jiger, jáne kózge kórinbes bolsa da  «hımııanyń»  da  úlesi bar.  Bul taza bıologııalyq turǵydan qaraǵanda, atalmysh hımııalyq qosylystar - mıǵa,   sizdiń mahabbat sezimderine joǵary daıyndyqta ekenińizdi bildiredi jáne odan basqa ómirge qajetti, sanaly sıgnaldardy jibermeı turý úshin áreket etedi. Bul sıgnaldar sizdiń mıyńyzdaǵy oılaý jáne logıkalyq qasıetterińizdi aınalyp ótip, sondaı-aq  mıdyń emotsııaǵa jaýap beretin, mıdyń shoǵyrlandyrý protsessin retteıtin  dán tárizdes denesin (Amigdala) baǵyndyryp alady. Sondyqtan kúshti mahabbat emotsııalary «ishte kóbelekter ushyn júrgendeı» sekildi sezimderdi týdyrýy múmkin.\r\n\r\nÓzderińiz biletindeı, kúshti psıhologııalyq astasýlar ıispen baılanysty. Iisti eske alý arqyly sanaǵa,  sol ıistiń ıesin jáne bútindeı sarqylmas emotsııany keltirýge bolady. Keıde bul ıis sezý túısiginiń ádetten tys qurylymynda bolady, ol bútindeı mı arqyly ótetin, basqa múshelerden aqparat tasymaldaıtyn nervterden  erekshelenedi.Bul qurylym mıǵa kez-kelgen oqıǵalardyń emotsııalyq estelikterin qandaı da bir ıistik aqparatpen baılanystyrýǵa kómektesedi. Shıelenisken emotsııa jáne ıis sezý sezimi mańyzdy faktorlar bolyp tabylady;  bul árıne tańqalarlyq, biraq  áńgime jynystyq áýestik jaıynda órbigen kezde, áıelder úshin ıisi sezimi mańyzdy ról atqaratyny sózsiz.\r\n\r\nAmerıkalyq Braýn ýnıversıtetiniń zertteýshileri «Sezimtal yntalandyrý jáne jynystyq qatynasqa baǵa berý» atty ǵylymı aspapty paıdalanyp, anyqtaýy boıynsha, áıelder  jynystyq seriktestikti tańdaǵanda, eń aldymen ıiske asa mán beretini belgili boldy. Áıelderdiń jynystyq qozýy jaǵymdy ıistiń áserinen kúsheıip, jaǵymsyz ıisten basylady eken.  Alaıda, ol jaǵdaıda «jaǵymdy» nemese «jaǵymsyz» ıis neni sheshe alady?\r\n\r\nMundaı, áıeldiń jynystyq tartymdylyǵyna ıistiń aıtarlyqtaı áseri bolatyny - salystyrmaly túrde jaqynda ǵana belgili boldy. Bul qubylystyń alǵashqy tujyrymdamasy óte erekshe boldy: áıelderdiń ıis ezý qyzmeti ovýlıatsııa kezinde shyńyna jetedi - aılyq etekkir tsıkli kezinde jıyrma tórt saǵattyń ishinde, ol  júkti bolýy múmkin. Ǵalymdar osyny ekere kele áıeldiń ıis sezimi reprodýktıvtik fýnktsııada belgili bir ról atqarýy múmkin dep sanaıdy. Muny ǵalymdar ımmýndyq júıeni zerttemeı turyp - ártúrli aýrýlarǵa qarsy deneniń qorǵanysyn zertteı bastaǵanda dáleldeı almaǵan edi - sol kezde bul baılanystyń bar ekeni anyqtalǵan bolatyn.\r\n\r\nÁıelder óz ımmýnıtetiniń gender jıyntyǵy arqyly olardy tolyqtyratyn erkekterdi tańdaıdy, ıaǵnı ózderiniń ıisterin tolyqtyra alady. Al keıbir erlerdiń genetıkalyq keshendi ımmýndyq genderi olardikine uqsasa, kerisinshe jıirkenderedi.   Bul qyzyq kórinýi múmkin, biraq áıelder óz aǵzasy genderiniń ımmýndyq qorǵanysyn «ıis» arqyly dálme-dál sezine alady. \r\n\r\nNıý-Meksıko ýnıversıtetindegi evolıýtsııalyq psıhologııa mamany Krıstına Garver-Apgar jáne onyń áriptesteri áıelder men erkekterdiń ımmýnıtet genderiniń uqsastyǵyn anyqtady, áıelderdiń seriktesterine seksýaldyq tartylýy tómenirek boldy. Áıelder men olardyń seriktesteriniń, ımmýndyq geni  uqsas bolsa,  onda olarda jynystyq qatynasqa degen qulshynysy onsha bolmaıdy. Mundaı juptar, gendik jaǵdaıy úılesetin jutarmen salymtyrmaly túrde qaraǵanda óz serikterimen qalaýynsha qatynasqa túse almaıdy, tipti qatynas jasaýdan qashqalaqtaıdy. \r\n\r\nBeımaza faktor bolyp – ımmýnıteti genderine uqsas erlermen qarym-qatynasta bolatyn áıelder , ásirese, ovýlıatsııa kezinde óz serigin emes, basqa er adamdy oılap turady. Jáne bul jynystyq qııal olardyń tek oılarynda ǵana emes, is júzinde de oryndalyp ketýi yqtımal. Mundaı áıelder bógde erlerdiń qushaǵyna ońaı qulaıtyn bolady. Immýndyq gender reaktsııasynyń 50 paıyzǵa jýyǵy, jynystyq qatynastan qashqalaqtaý jaǵdaılardyń 50% -ynda da kezdesedi.\r\n\r\nSondyqtan, eger áıel  óziniń jynystyq qatynas jasaqan eriniń jaǵymdy ıisi týraly aıtsa, onyń jynystyq qushtarlyǵy tamyrynda jasyrylǵan evolıýtsııalyq adaptatsııadan ekenin túsinýge bolady. Ondaı kezde áıelder «esinen tanǵan kúıindegi»  deńgeıde  genetıkalyq jaǵynan úılesetin erlerge tartylady.\r\n\r\n__Derekkóz:__ Materıaldy daıyndaǵan medıtsına professory Almaz Sharman\r\n\r\n','translator',8,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Seks jáne sımmetrııa','','','qz','s','',0,'',2884,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542778080,1574314080,1542778236,'Adamnyń denesi sımmetrııadyq qasıettermen qamtamasyz etilgen: sol jaq bilek, dál oń jaq bilekten aýmaıdy; sol qulaqtyń kólemi - oń qulaqtyń kólemimen birdeı; eki kózdiń dál ortasynan bólip qaraǵanda adamnyń bir jaq denesi ekinshi jaq denesi bir-biriniń tura kóshirmesi sekildi. Degenmen, ár adamnyń minsiz sımmetrııadan shaǵyn aýytqýlary da kezdesip jatady.','Adamnyń denesi sımmetrııadyq qasıettermen qamtamasyz etilgen: sol jaq bilek, dál oń jaq bilekten aýmaıdy; sol qulaqtyń kólemi - oń qulaqtyń kólemimen birdeı; eki kózdiń dál ortasynan bólip qaraǵanda adamnyń bir jaq denesi ekinshi jaq denesi bir-biriniń tura kóshirmesi sekildi. Degenmen, ár adamnyń minsiz sımmetrııadan shaǵyn aýytqýlary da kezdesip jatady.\r\n\r\nBet pen deneniń aıqyn asımmetrııasy  eki faktorǵa balanysty bolýy múmkin. Olardyń biri - genetıka. Adamda bolatyn genetıkalyq mýtatsııalarynyń jalpy sany mýtatsııalyq júkteme dep atalady. Árbir adamnyń boıynda belgili bir genetıkalyq mýtatsııa sanynyń bolýy qalypty bolyp esepteledi (ortasha eseppen olardyń birneshe júzdegeni anyqtalǵan). Alaıda, keıbir adamdardyń joǵary mýtatsııalyq júktemesi bar, odan asımmetrııanyń damýy  múmkin.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"464\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nEkinshi faktor – ekologııa bolyp tabylady. Keıbir adamdar ósýi men damýy kezinde basqa adamdarǵa qaraǵanda jıi aýyrady, joǵary satydaǵy parazıttik ınvazııalarǵa ushyraıdy , jaraqattarǵa jáne qolaısyz ekologııalyq orta faktorlaryna tap bolyp jatady. Munyń barlyǵy bet pen deneniń asımmetrııasynyń damýyna áser etedi.\r\n\r\nDemek, sımmetrııa myqty densaýlyqtyń belgisi bolyp tabylady, adamnyń tómengi mýatsııalyq júktemesi bar ındıkator, ol qorshaǵan ortadaǵy jaǵymsyz áser etetin faktorlarǵa ushyraǵan nemese olardan densaýlyǵyna asa  zııan keltirmeı qalyptasyp alǵan degen sóz.\r\nAlǵashynda dene sımmetrııalary tartymdy bolýy múmkin. Biraq, mynany este ustaý kerek, áıelder sanaly deńgeıde sımetrııadan azdap aýytqýǵa qabiletti, ol, árıne, paıdaly daǵdylar bolyp tabylady, ásirese asımetrııanyń faktolaryn esepteı kelse onyń túrlerin birden taný múmkin emes. \r\n\r\nÁıel dene sımmetrııasynyń ıisin ajyrata ala ma? Bir ǵylymı zertteýlerde er adamdar eki tún boıy aq maqtaly fýtbolkalar kıip jatty. Osydan keıin fýtbolkalar polıetılen paketterine toǵytyldy. Sodan keıin zerthanada túrli ólsheý quraldaryn qoldaný arqyly ǵalymdar sımmetrııaǵa baılanysty birqatar antropologııalyq ólsheýler jasady. Atap aıtqanda, bilekterdiń aınalasy, shyntaqtyń jáne qulaqtardyń aınalasy baǵalandy. Keıin, áıelderden ár fýtbolkalardyń ıisin baǵalaýy suraldy. Denesi tartymdy erlerge tán fýtbolkalardyń ısi olarǵa tartymdy bolyp sezildi, al kez-kelgen dene asımmetrııaly qandaıda bir erlerdiń  fýtbolkalarynyń ıisi olarǵa onsha unaı qoımady, tipti keı bireýlerinen jıerkenip ketti.  Bul tujyrym tórt táýelsiz zertteýden keıin bekitildi.\r\n\r\nÁıelder ovýlıatsııa kezinde sımmetrııany jaqsy sezinedi, ıaǵnı, etekkir tsıkliniń fazasy kezinde, ol kez názik jandylardyń uryqtanýǵa beıim bolyp turǵan kezi. Bul áıelderdiń densaýlyǵy myqty jáne joǵary sapaly gender jıyntyǵyna ıe erlermen kóbeıýine evolıýtsııalyq beıimdelýi bolýy múmkin. Nekesiz  seriktes retinde áıelder, dene sımetrııasymen erekshelenetin erlerdi tańdaýǵa beıim keledi, bul sımmetrııanyń seksýaldyq tartymdylyǵynyń taǵy bir mańyzdy dáleli.','translator',9,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Ót qabyndaǵy tastar','','','qz','s','',0,'',2834,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542788820,1574324820,1542789439,'Ót qaby – bul baýyrdyń astynda ornalasqan, almurt tárizdi múshe. Onyń ishinde maılardy qorytý úshin qyzmet etetin, baýyrda óndiriletin suıyqtyq bolady. Asqazan  men ishek tamaqty aınaldyryp jatqanda, «jalpy ót tútigi» dep atalatyn tútik arqyly ót qabynan suıyqtyq jiberiledi. Bul tútik ót qaby men baýyrdy ash ishekpen jalǵaıdy.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri jáne sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Emdeý__{ALINK} \r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nÓt qaby – bul baýyrdyń astynda ornalasqan, almurt tárizdi múshe. Onyń ishinde maılardy qorytý úshin qyzmet etetin, baýyrda óndiriletin suıyqtyq bolady. Asqazan  men ishek tamaqty aınaldyryp jatqanda, «jalpy ót tútigi» dep atalatyn tútik arqyly ót qabynan suıyqtyq jiberiledi. Bul tútik ót qaby men baýyrdy ash ishekpen jalǵaıdy.\r\n \r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"465\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\n\'\'Ishtiń músheleri: óńesh, asqazan, toq jáne ash ishekter, baýyr, ót qaby jáne uıqybezi taǵamnyń qorektik zattekterin energııaǵa aınaldyrady jáne taǵamnyń qorektik emes bólikterin qoqystarǵa ydyratady, keıinnen olar organızmnen syrtqa shyǵarylady.\'\'\r\n \r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"466\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Baýyr  - adam organızmindegi eń úlken múshe. Ol ishtiń oń jaq qabyrǵa aýmaǵynda ornalasqan. Baýyr eki bólikten turady – úlken ólshemdi oń bóligi jáne kishi sol bóligi. Baýyr birqatar mańyzdy qyzmetti atqarady. Baýyr qannan zııandy zattekterdi syrtqa shyǵarady. Sondaı-aq, baýyr asty qorytýǵa kómektesetin fermentter men ótti óndiredi. Ol taǵamdyq zattekterdi zat almasýynda, aǵzanyń ósýi men damýynda qatysatyn usaq qosylystarǵa deıin ydyratady. Baýyr qandy eki qantamyry arqyly alady. Negizgi tamyr – baýyrdyń qaqpa venasy. Ekinshisi – baýyr arterııasy.\'\'\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"467\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nÓt qaby baýyrdyń astynda ornalasqan qaltasha tárizdi bolady. Ol baýyrda óndiriletin ótke tolǵan. Ót ishekke maılardy qorytýǵa kómektesedi.\r\n {ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri jáne sımptomdary__\r\nEger ót tútikterinen óttiń aǵýyna birdeńe kedergi bolsa, onda jaısyzdyq paıda bolýy múmkin. Ádette, mundaı jaǵdaıǵa óttegi tastar sebepker bolyp jatady. Ót qabynda tastyń túzilýi óttiń quram bólikteriniń qataıýyna baılanysty oryn alady. Ót tas aýrýynyń ustamalary ádette tamaq ishkennen keıin mazalaıdy. Ót tas aýrýynyń sımptomdary: júrektiń aınýy, qusý, ishtegi, arqadaǵy nemese oń qoldyń astyndaǵy aýyrsyný sezimderi. \r\nÓt qabynyń tastary kóbinese  egde jastaǵy adamdarda, áıelderde, artyq salmaǵy bar adamdarda kezdesedi .\r\n {ANAME()}3{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nÓt qabynyń tastary basqa aýrýlardy tekserý barysynda jıi anyqtalyp jatady. Eger sımptomdary bolmasa, arnaıy emdeýdi qajet etpeıdi.  Jalpy bul jaǵdaıdy ońtaıly sheshýdiń keń taralǵan ádisi – ót qabyn alyp tastaý. Adamdar ót qabynsyz da ómir súre beredi. Ót suıyqtyǵy ash ishekke basqa tásildermen de túsedi.\r\nDerekkóz: AQSh-tyń Ulttyq densaýlyq saqtaý ınstıtýtarynyń derekqorynan alyndy: http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/gallstones.html\r\nKóp qaıtalanbaly qusý (erlerde | áıelderde)\r\nAsqazannyń aýrýy (erlerde)\r\n\r\n__Tegter:__\r\n \r\ntastar\r\nót\r\nót qaby\r\nbaýyr\r\nót qabyndaǵy tastar\r\n','student_k',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Metabolııalyq sındrom (Insýlınrezıstenttilik)','','','qz','s','',0,'',3420,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542789540,1574325540,1542789770,'__Metabolııalyq sındrom__ - júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń, ınsýlttiń jáne eki tıpti qant dıabetiniń paıda bolý qaýpin arttyratyn qaýip-qater faktorlarynyń toptary bolyp tabylady.','__Metabolııalyq sındrom __- júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń, ınsýlttiń jáne eki tıpti qant dıabetiniń paıda bolý qaýpin arttyratyn qaýip-qater faktorlarynyń toptary bolyp tabylady.\r\n \r\n__Sebepteri__\r\nǴalymdar metabolııalyq sındromnyń qandaı da bir sebepterden paıda bolatynyna áli de senimdi emes. Degenmen, bul sındrommen baılanysty  bir belgilisi,  semizdik nemese jaı artyq salmaqtan  osy aýrýdyń týyndaıtyny anyqtaldy.\r\n\r\nMetabolııalyq sındromnyń eń negizgi qaýip faktorlary:\r\nDeneniń ortańǵy jáne joǵarǵy bólikterinde  (ortalyq semirý) maıdyń  jınalýynan  paıda bolady, mundaı deneni «alma tárizdi» dep sıpattaýǵa bolady.\r\nInsýlınge tózimdilik. Dene ınsýlındi qalypty jaǵdaıǵa qaraǵanda tómen paıdalanady. Jalpy ınsýlın aǵzadaǵy qantty baqylaý úshin qajet. Insýlındi tıimsiz paıdalanýdyń nátıjesinde, aǵzadaǵy qant pen maıdyń mólsheri artady.\r\n\r\nBasqa da qaýipti faktorlar, myna jaıttarmen tolyǵady:\r\n•	Jasy\r\n•	Metabolııalyq sındromnyń paıda bolýyna genetıkalyq beıimdilik\r\n•	Gormonaldy ózgerister\r\n•	Fızıkalyq belsendiliktiń jetkiliksizdigi\r\nMetabolııalyq sındromnan zardap shekken adamdar basqa da qıyndyqtarǵa tap bolady. Olar,  aýrýdyń aǵymyn odan saıyn kúrdelendiretin  nemese osy aýrýdyń paıda bolýyna sebepker  bolýy múmkin jaıttar. Mysaly:\r\n•	Qannyń shamadan tys uıýy\r\n•	Aǵzadaǵy qabyný belgisin kórsetetin zattardyń qanda joǵarylaýy\r\n \r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"468\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nEger tómende kórsetilgen úsh nemese odan da kóp sımptomdar kórinis berse, patsıent metabolııalyq sındromnan zardap shegedi degen sóz:\r\n•	Qan qysymy 130/85 mm syn.baǵ. joǵary bolsa;\r\n•	Ash qarynda qandaǵy qanttyń deńgeıi 100 mg / dl joǵary bolsa.\r\n•	Úlken bel aınalymy:\r\nErlerde – 100 santımetrden joǵary\r\nÁıelderde – 88 santımetrden joǵary\r\n•	Joǵarǵy tyǵyzdyqty lıpoproteınderdiń quramyndaǵy holesterın deńgeıiniń tómen bolýy;\r\nErlerde – 40 mg/dl tómen\r\nÁıelderde – 50 mg/dl tómen\r\n•	Úshglıtserıdterdiń deńgeıi 150 mg / dl joǵary\r\n \r\n__Emdeý__\r\nBul aýrýdy emdeý úshin eń bastysy - júrek aýrýlary men qant dıabetiniń paıda bolý qaýpin azaıtý kerek. Emdeýshi dáriger naýqasqa ómir súrý saltyn ózgertýdi talap etip, sondaı-aq, qan qysymyn, JTLP holesterındi, qandaǵy qant deńgeıin tómendetýge baǵyttalǵan dári-dármekterdi qoldanýdy usynady.\r\nArtyq salmaqtan arylý kerek. Metabolııalyq sındromnan zardap shekken adam salmaǵynyń 7-10 paıyzyn túsirýi kerek. Bir kúnde ishken asynyń kalorııasyn 500-1000 –ǵa deıin azaıtý qajet.\r\nOrtasha qarqyndy fızıkalyq jattyǵýlar úshin kem degende 30 mınýt ýaqytyn bólgeni jón, mysaly, aptasyna 5-7 ret jaı júrse de jaıraıdy.\r\n\r\nAryqtaý arqyly qandaǵy holesterın deńgeıin tómendetý kerek. Fızıkalyq belsendilik  pen holesterın deńgeıin tómendetýge arnalǵan preparattardy qoldaný arqyly osy maqsatty júzege asyrýǵa bolady.\r\nAryqtaý arqyly, sondaı-aq, arterııalyq qan qysymy deńgeıin tómendetý kerek. Ol úshin fızıkalyq jattyǵýlar jasap, dárilik preparattardy qoldaný kerek. \r\nShylym shegetin adamdar zııandy ádetten arylý kerek.\r\n\r\n__Aýrý aǵymy__\r\nMetabolııalyq sındromy bar adamdarda júrek aýrýyna, 2-shi tıptegi dıabetke, ınsýltke, búırek aýrýlaryna shaldyǵý qaýpi joǵary bolady jáne aıaqtarynyń qandanýy jetkiliksiz bolýy múmkin.\r\n \r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nEger sizde osy aýrýdyń belgileri nemese sımptomdary bolsa, dárigerge qaralyńyz.\r\n \r\n__Sınonımy:__ \r\nInsýlınge tózimdilik sındromy; X sındromy.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nsemizdik\r\nAQQ\r\nınsýlın\r\nqant\r\nınsýlt\r\nınfarkt\r\nsalmaq\r\n','student_k',9,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Bitelmeli trombangııt','','','qz','s','',0,'',4793,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542789840,1574325840,1542790425,'Bitelmeli trombangııt – sırek kezdesetin aýrý túri,  aıaq-qoldyń qantamyrlarynyń bitelýimen sıpattalady.\r\n\r\nBitelmeli  trombangııt (Bıýrger aýrýy) usaq qantamyrlardyń qabynýy men isinýinen týyndaıdy. Sondaı-aq qan tamyrlary tarylady nemese olar trombpen (tromboz) biteledi. Kóptegen jaǵdaılarda  aıaq-qoldyń  qantamyrlary biteledi. Kóktamyrǵa qaraǵanda arterııalar jıi zaqymdalady. Aýrý belgileri shamamen - 35 jastaǵy adamdarda jıi kezdesedi. Degenmen bul aýrýdan áıelder men qarttardyń zardap shegýi  sırek kezdesedi.','__Mazmuny__ \r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý __{ALINK}\r\n {ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n\r\nBitelmeli trombangııt – sırek kezdesetin aýrý túri,  aıaq-qoldyń qantamyrlarynyń bitelýimen sıpattalady.\r\n {ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nBitelmeli  trombangııt (Bıýrger aýrýy) usaq qantamyrlardyń qabynýy men isinýinen týyndaıdy. Sondaı-aq qan tamyrlary tarylady nemese olar trombpen (tromboz) biteledi. Kóptegen jaǵdaılarda  aıaq-qoldyń  qantamyrlary biteledi. Kóktamyrǵa qaraǵanda arterııalar jıi zaqymdalady. Aýrý belgileri shamamen - 35 jastaǵy adamdarda jıi kezdesedi. Degenmen bul aýrýdan áıelder men qarttardyń zardap shegýi  sırek kezdesedi.\r\n\r\nAtalmysh aýrýǵa kóbinese 20-40 jastaǵy temeki shegetin jáne tabak qoldanatyn er adamdar shaldyǵady. Áıelderdiń  10-nan 1-i  ǵana osy aýrýdy shaldyǵatyn kórinedi. Mundaı patsıentterdiń  kópshiliginde kezdesetin bir sebep, aýyz qýysynyń gıgıenasyn múldem saqtamaǵandyǵy, sondaı-aq, tabak qoldanýymen baılanysty.\r\n\r\nBul aýrý keıde aýtoımmýndy aýrýlary bar balalarda da kezdesip jatady.\r\n\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"469\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\n\'\'Bitelmeli  trombangııt - aıaq -qol  qantamyrlarynyń bitelýine ákeletin aýrý. Bul indet paıda bolǵanda qan tamyrlarynyń sańylaýy tarylady nemese qabyný men trombtardyń saldarynan tolyǵymen biteledi, bul qannyń tinge ótýin tómendetedi. Bitelmeli trombangııtpen 20-40 jas aralyǵyndaǵy temeki shegetin jáne tabak qoldanatyn er adamdar zardap shegedi.\'\'\r\n {ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Aıaq-qol saýsaqtarynyń bozarýy, qyzarýy nemese kógerýi jáne muzdaýy\r\n•	Aıaq-qoldardyń aýyrsynýy\r\n•	Ótkir,kúshti aýyrý sezimi\r\n•	Kúıgendeı sezim bolady  nemese ter shyǵa beredi\r\n•	Tynyshtalǵan kezde jıi paıda bolady\r\n•	Emotsıonaldyq kúızelisten nemese sýyqtan keıin nasharlaýy múmkin\r\n•	Júrgen kezde (ara-kidik aqsańdaý)sandaǵy, tobyqtaǵy nemese tabandaǵy aýyrý sezimi taban kúmbezinde jıi paıda bolady.\r\n•	Teridegi ózgerister, aıaq-qoldyń saýsaqtarynda jaralardyń paıda bolýy\r\n•	Aıaq-qoldardardyń  eki nemese odan kóp zaqymdany.\r\n {ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nKelesi tekserýler zaqymdanǵan aıaq nemese qol qantamyrlarynyń bitelisin anyqtaýy múmkin:\r\n•	Pletızmografııa – aıaq-qoldardy arnaıy ýltradybystyq tekserý\r\n•	Aıaq-qoldardyń ýltradybystyq dopplerografııasy\r\n•	Basqa aýrýlardy (vaskýlıt, trombozben kórinetin) joqqa shyǵarý úshin qan analızi kerek. Olarǵa qant dıabeti, sklerodermııa jáne ateroskleroz jatady.  Keı jaǵdaıda dıagnoz qoıýda qıyndyqtar týsa qan tamyrlarynyń bıopsııasyn júrgizedi.\r\n {ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nBitelmeli trombangııttiń arnaıy emi joq. Emdeýdiń negizgi baǵyty aýrýdyń sımptomdaryn baqylaý jáne naýqastyń jaǵdaıynyń nasharlaýyna jol bermeý bolyp tabylady.\r\nPatsıent tabakty paıdalanýdy toqtatý kerek. Sondaı-aq, qol men aıaqtaǵy qan aǵymyn azaıtatyn sýyq temperatýra men basqa jaǵdaılardan abaılaǵany jón.\r\nJylyýdy  basý, massaj jáne jeńil jattyǵýlar naýqastyń jaǵdaıyn jeńildetýi múmkin.\r\nQantamyrlaryn keńeıtetin (vazodılatorlar) aspırın men dárilik preparattardy qabyldaý kómektesedi. Aýyr jaǵdaılarda aıaq-qoldardyń aýyrsynýy ýzaq ýaqyt  basylmaı qoısa,  zaqymdalǵan jerdegi júıke tamyrlaryn alyp tastaý kózedeledi (hırýrgııalyq sımpatektomııa) ol úshin hırýrgııalyq operatsııa jasalady.\r\nNekroz nemese gangrena (tinniń ınfektsııasy men óliettenýi) bolǵanda, aıaq-qoldyń ampýtatsııasy qajet.\r\n {ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\n\r\nShylym shegýdi jáne tabak qoldanýdy toqtatqan kezde bitelmeli trombangııttiń sımptomdary joǵalýy múmkin. Tabak qoldanýdy toqtatpaǵan adamdarǵa aıaq-qol saýsaqtarynyń zaqymdanǵan jerine qaıtadan ampýtatsııa jasaý qajet bolýy yqtımal.\r\n{ANAME()}7{ANAME} \r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n•	Gangrena (tinderdiń óliettenýi)\r\n•	Qol nemese aıaq saýsaqtarynyń ampýtatsııasy\r\n•	Zaqymdalǵan aıaq-qoldardaǵy qanaınalymnyń toqtaýy\r\n {ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nMedıtsınalyq kómekke mynandaı jaǵdaıda júginińiz:\r\n•	Bitelmeli  trombangııttiń sımptomdary paıda bolsa;\r\n•	Siz bitelmeli trombangııtpen zardap shekseńiz jáne onyń sımptomdary em júrgizilgen jaǵdaıda da kúsheıse;\r\n•	Jańa sımptomdarpaıda bolsa;\r\n {ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\n\r\nReıno aýrýymen aýyratyn, aıaq-qoldarynda oıyq jaralary bar jáne aıaq-qol saýsaqtarynyń kógerýi men aýyrsynýynan zardap shekken adamdar shylym shegý jáne tabak qoldanýdy múldem toqtatýy kerek.\r\n\r\n__Sınonımderi:__  \r\n\r\nBıýrger aýrýy\r\n\r\n\r\n__Tegter:__ \r\n\r\nbitelmeli trombangııt\r\nBıýrger aýrýy\r\nqantamyrlar \r\nqantamyrlardyń bitelýi\r\naýtoımmýndy aýrýlar\r\n','student_k',17,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Júrektiń toqtaýy','','','qz','s','',0,'',1497,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542790620,1574326620,1542790740,'Júrekte júrek soǵysynyń yrǵaǵyn basqaratyn elektr júıesi bar. Júrekte bolatyn aýytqýlardyń sebebi osy  yrǵaqtyń buzylý saldarynan týyndaıdy. Muny arıtmııa dep ataıdy.\r\nArıtmııanyń birneshe túri bar. Arıtmııa kezinde júrek óte jıi nemese óte baıaý soǵady, nemese júrek múldem soqpaı qalady. Kenetten bolatyn júrek toqtaýlary da osy arıtmııanyń saldarynan bolady. Júrektiń toqtaýy men júrek ustamasy bir-birinen aıyrmashylyǵy bar,  ustama kezinde qan aǵymy tejeledi, al júrek soǵysy toqtamaıdy.\r\n','Júrekte júrek soǵysynyń yrǵaǵyn basqaratyn elektr júıesi bar. Júrekte bolatyn aýytqýlardyń sebebi osy  yrǵaqtyń buzylý saldarynan týyndaıdy. Muny arıtmııa dep ataıdy.\r\n\r\nArıtmııanyń birneshe túri bar. Arıtmııa kezinde júrek óte jıi nemese óte baıaý soǵady, nemese júrek múldem soqpaı qalady. Kenetten bolatyn júrek toqtaýlary da osy arıtmııanyń saldarynan bolady. Júrektiń toqtaýy men júrek ustamasy bir-birinen aıyrmashylyǵy bar,  ustama kezinde qan aǵymy tejeledi, al júrek soǵysy toqtamaıdy.\r\nJúrektiń kenetten toqtaýynyń kóptegen sebepteri bar. Sebepterine júrek-qantamyr aýrýlary, fızıkalyq kúızelis, sondaı-aq týa bitken aýrýlardyń keıbir túrleri jatady. Keıde dárigerler júrek toqtaýynyń sebepterin tipti anyqtaı da almaı jatady.\r\n\r\nBul jaǵdaı oryn alǵanda  dereý medıtsınalyq kómek kórsetilmese, adam birneshe mınýt ishinde ólip ketýi múmkin. Eger naýqastar júrek defıbrıllıatsııasyn ótkizse, keıbir jaǵdaılarda  ólim  aýzynan aman saqtalyp qalýyna múmkindik týar edi. Defıbrıllıatsııa - elektrlik belsendilikti qalpyna keltirý úshin júrek bulshyqetine elektrlik ımpýlspen áser etý ádisi. Defıbrıllıatsııaǵa deıin, júregi toqtap qalǵan adamǵa júrek-ókpe reanımatsııasyn jasaý kerek, sodan keıin ǵana defıbrıllıatordy qoldanǵan abzal.\r\n\r\nEger sizdiń júregińiz buryn  kenetten  toqtaǵan bolsa, mynany eskerińiz! Implantatsııalanǵan defıbrıllıator arqyly qaıtalanǵan júrek toqtaýynan adamnyń qyrshynynan qıylyp ketýiniń aldyn alýǵa bolady.\r\n\r\n__Tegter: __\r\nJúrek toqtaýy\r\nKenetten júrek toqtaýy\r\nJúrek-qantamyr júıesi\r\n','student_k',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('',' Osteomalıatsııa (súıektiń jumsarýy)','','','qz','s','',0,'',3200,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542790740,1574326740,1542790961,'__Osteomalıatsııa __– adam cúıekteriniń  D vıtamıniniń jetkiliksizdiginen  jumsaryp ketýi nemese aǵzanyń D vıtamınin sińire almaýy jáne durys paıdalanýǵa múmkindiginiń bolmaýy.','__Osteomalıatsı__ıa – adam cúıekteriniń  D vıtamıniniń jetkiliksizdiginen  jumsaryp ketýi nemese aǵzanyń D vıtamınin sińire almaýy jáne durys paıdalanýǵa múmkindiginiń bolmaýy.\r\n\r\n__Paıda bolýy sebepteri __\r\nOsteomalıatsııa kezinde súıekter jumsarady, biraq aǵzanyń súıektik massasyn quraıtyn kollagenniń qalypty mólsheri qalpyn buzbaıdy. Dese de, naýqastyń súıekterinde kaltsıı mólsheriniń jetkiliksizdigi baıqalady.\r\nOsteomalıatsııanyń týyndaýynyń kóptegen sebepteri bar. Aýrý balalarda paıda bolǵan kezde, ol rahıt dep atalady jáne aǵzadaǵy D vıtamıniniń tómen deńgeıin kórsetedi.\r\n\r\nOsteomalııaǵa ákeletin basqa da sebepterge mynalar jatady:\r\n•	Dıetada D vıtamıniniń jetispeýshiligi\r\n•	Aǵzadaǵy D vıtamınin óndirýge yqpal etetin kún sáýlesiniń jetispeýshiligi\r\n•	Ishekte D vıtamıniniń sińirilýiniń buzylýy\r\nAǵzadaǵy D vıtamıniniń jetispeýshiligine myna jaıttar sebep bolady:\r\n•	Kúnniń kózinde óte sırek bolý\r\n•	Kúndizgi ýaqytty qysqartý\r\n•	Tútin\r\n•	Kúnnen qorǵaıtyn asa kúshti kremdi qoldaný\r\nQart adamdarda jáne tamaqtaný ratsıonynan sútti shektegen adamdarda osteomalıatsııanyń paıda bolý qaýpi joǵary.\r\nOsteomalııaǵa ákeletin basqa aýrýlarǵa mynalar jatady:\r\n•	Qaýipti isik\r\n•	D vıtamıni metabolızminiń buzylýy\r\n•	Búırek jetispeýshiligi jáne atsıdoz\r\n•	Ratsıonda jetkilikti fosfattardyń bolmaýy\r\n•	Baýyr aýrýlary\r\n•	Tyryspany emdeý úshin (tyryspaǵa qarsy preparattar) qoldanylǵan keıbir dárilik zattardyń janama áserleri\r\n \r\n__Aýrý sımptomdary__\r\nAýrýdyń sımptomdary negizinen aǵzadaǵy kaltsııdiń tómen deńgeıine qatysty bolady. Aýrýdyń sımptomdary:\r\n•	Aýyz aınalasynyń uıýy\r\n•	Aıaq-qoldardyń uıýy\r\n•	Qol men aıaqtyń qurysýy\r\n__Taldaýlar men testter__\r\n•	Qan analızi D vıtamınin, kreatının, kaltsıı jáne fosfat deńgeıin tekserý úshin júrgiziledi.\r\n•	Súıek bıopsııasy arqyly súıek tininiń jumsarǵanyn anyqtaýǵa bolady.\r\n•	Súıek rentgeni men súıek qattylyǵyn anyqtaýǵa baǵyttalǵan test súıektegi jalǵan syzattardy, súıek tininiń joǵalýyn jáne súıek tyǵyzdyǵynyń azaıǵanyn anyqtaýǵa kómektesedi.\r\nPatsıentte búırek aýrýlarynnyń bar-joǵyn anyqtaý úshin nemese aýrýdyń qandaı da bir basqa sebepterden týyndaǵanyn anyqtaý úshin basqa da analızder jasaýǵa bolady.\r\nQosymsha taldaýlar:\r\n•	Siltili fosfostazǵa (SF) taldaý\r\n•	Qalqanshamańy beziniń gormonyna taldaý\r\n__Emdeý__\r\n•	Emdelý úshin D vıtamıni, kaltsıı, fosforlyquramdyq taǵamdarmen qorektený kerek.  Ishekte D vıtamıniniń sińirilýi buzylǵan adamdar, D vıtamıniniń jáne kaltsııdiń úlken mólsherin qabyldasa bolady.\r\n•	Belgli bir aýrýlarǵa shaldyqqan adamdar qanyndaǵy fosfor men kaltsııdiń deńgeıin únemi baqylap otyrý kerek.\r\n \r\n__Aýrý aǵymy__\r\nVıtamınderdiń jetispeýshiliginen zardap shekken keıbir adamdar birneshe apta ishinde emniń áserin sezinedi. 6 aı ishinde tolyq qalpyna kelge bolady.\r\n \r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nSımptomdary qaıtalanýy múmkin\r\n \r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nSúıek jumsarýy sımptomdary baıqalǵan jaǵdaıda dárigerge qaralyńyz.\r\n \r\n__Aldyn alý __\r\nD vıtamınine baı taǵamdardy qabyldap jáne kún energııasynan qabyldaý arqyly aǵzany aýrýdan qorǵaýǵa bolady.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nsúıekterdiń jumsarýy\r\nsúıekterdiń synǵyshtyǵy\r\nD vıtamıniniń jetispeýshiligi\r\nosteomalıatsııa\r\nkún kóziniń jetispeýshiligi\r\nsynyqtar\r\nkaltsııdiń jetispeýshiligi\r\nqoldyń uıýy\r\nqoldyń qurysýy\r\n','student_k',17,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jatyr moınynyń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',30606,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1543204140,1574740140,1543204895,'Jatyr moıny - áıeldiń óndiristik orny bolyp tabylady. Ol jatyrdyń tómen ornalasqan tar bóligi. Jatyr – ózi tolyq bir múshe bolyp sanalady, onyń keıpi almurt tárizdes. Ornalasqan jeri - qursaq quysynyń tómengi bóliginde. Jatyr moıny jatyrdy qynappen baılanystyrady. Qynap músheniń syrtqy aınalasyn tolyq qamtıy. Moıyndyq arna baılanystyrýshy tútik bolyp tabylady. Ol arqyly áıeldiń etekkiri kezinde jatyrdaǵy qan  qynapqa keledi. Jatyr moınynda da shyshysh óndiriledi.  Shyrysh sháýettiń qynaptan jatyrǵa qaraı kóterilýine jaǵdaı jasaıdy. Júktilik kezinde jatyr moıny ishtegi uryqty ustap turý úshin myǵym jabylyp turady. Bosaný kezinde moıyndyq balany qynaptan shyǵarý úshin keriledi (ashylady). ','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Sizge jatyr moınynyń qaterli isigi jaıly ne bilý kerek» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. (What do you need to know about colorectal cancer).\'\'\r\n\r\n__Jatyr moıny__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"470\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJatyr moıny - áıeldiń óndiristik orny bolyp tabylady. Ol jatyrdyń tómen ornalasqan tar bóligi. Jatyr – ózi tolyq bir múshe bolyp sanalady, onyń keıpi almurt tárizdes. Ornalasqan jeri - qursaq quysynyń tómengi bóliginde. Jatyr moıny jatyrdy qynappen baılanystyrady. Qynap músheniń syrtqy aınalasyn tolyq qamtıy. Moıyndyq arna baılanystyrýshy tútik bolyp tabylady. Ol arqyly áıeldiń etekkiri kezinde jatyrdaǵy qan  qynapqa keledi. Jatyr moınynda da shyshysh óndiriledi.  Shyrysh sháýettiń qynaptan jatyrǵa qaraı kóterilýine jaǵdaı jasaıdy. Júktilik kezinde jatyr moıny ishtegi uryqty ustap turý úshin myǵym jabylyp turady. Bosaný kezinde moıyndyq balany qynaptan shyǵarý úshin keriledi (ashylady). \r\n\r\n__Qaterli isik jaıly túsinik__\r\n\r\nQaterli isik, qurylym elementterinen, tinderden jınaqtalǵan jasýshalardan bastaý alady. Búkil aǵzadaǵy tinderden túziledi.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter __zalaldy__ jáne __zalalsyz__ bolyp bólinedi:\r\n\r\n__Zalalsyz iskterde__ qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\n__Zalaldy isikter__ qaterli isikpen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.\r\n•	Zalaldy isikter zalalsyzdarǵa qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaterli isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaýipti isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaýipti isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\n__Jatyr moıny qaterli isiginiń qaýip faktorlary__\r\n\r\nDárigerler nege keıbir áıelderde jatyr moıny obyry damıdy, al keı bireýlerde múldem bolmaıdy degen suraqtyń jaýabyn áli kúnge deıin taba alǵan joq.  Biraq bizge bir belgilisi áıelderde belgili bir qaýip faktorlarynyń áserinen tservıkaldi obyr damýy múmkin.  Aýrýdyń damytýy múmkin qaýipti faktorlardyń bári – qaýip faktory dep atalady. Zertteýler barysynda tservıkaldi obyrdy damytatyn faktorlar tizimi tabyldy.  Bul faktorlar tipti de joǵary qaýippen astasyp ketýi múmkin:\r\n\r\n•	Adam papılloma vırýsy (APV): APV ınfektsııasy tservıkaldi obyr úshin eń negizgi faktor bolyp tabylady. APV – bul jatyr moınyn ınfektsııalaıtyn vırýstar toby. APV ınfektsııassy óte keń taralǵan. Bul vırýstar adamnan adamǵa jynystyq qatynas arqyly juǵady.  Kóbinese eresek adamar óz ómiriniń belgili bir kezeńderinde APV – juqtyryp alyp jatady. APV-nyń keıbir túrleri jatyr jasýshalaryn ózgertýi múmkin. Bul ózgerýler: genıtaldi súıel, obyr  jáne t.b. máselelermen sıpattalýy múmkin. Dárigerler APV boıynsha tekserýge súıel bolmasa, basqada sımptomdar bolmasa da baǵyttaýy múmkin.\r\n•	Eger áıelde APV anyqtalsa, ony dáriger basqa adamdarǵa vırýs juqtyrmas úshin túrli ádister jaıynda  áńgimelesedi. Papanıkolaý boıynsha juǵyndy alý APV-dan týyndaǵan jatyrdaǵy jatyrdaǵy jasýshalardyń ózgeriin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Jasýshalardaǵy bul ózgeristi emdese, tservıkaldi obyrdyń aldyn alýǵa bolady. Ol úshin birneshe emdeý ádisi de bar: ınfektsııalanǵan tinderdi qatyrý nemese kúıdirý. Keıbir jaǵdaılarda dárilerde óz paıdasyn tıgizýi múmkin.\r\n•	Papanıkolaý boıynsha juǵyndyny turaqty túrde almaý: Tservıkaldi obyr Papanıkolaý boıynsha juǵyndynyń kómegimen turaqty túrde tekserýden ótpeıtin áıelder arasynda keńinen taralǵan. Bul tekserý arqyly dárigerler obyr aldy jaýshalardy taýyp alady. Ózgergen obyr aldy jasýshalardy emdese jatyr moıy obyrqa tap bolýdan aman bolady.\r\n•	Immýn júıesiniń álsireýi (aǵzany qorǵap turatyn tabıǵı júıe):AITV (JITS týdyratyn vırýs) ınfektsııasy bar nemese ımmýn júıesin demeý úshin dári qoldanyp júrgen áıelder tservıkaldi obyrdyń joǵarǵy satysyna tap bolý qaýpinde bolyp sanalady. Mundaı áıelderge dárigerler tservıkaldi obyrdyń belgilerine qarsy turaqty túrde skrınıngtik tekserýden ótip turýyna keńes beredi. \r\n•	Jasy: Jatyr moıny qaterli isigi 40 jatan asqan áıelder arasynda kezdesip jatady. \r\n•	Jynystyq qatynastyń keri saraptasy: Kóp adammen jynystyq qatynasqa túetin áıelderde tservıkaldi obyrǵa tap bolý qaýpi ortashadan joǵary bolyp sanalady. Sondaı-aq, kóptegen áıeldermen jynystyq qatynas jasaıtyn erkekpen baılanysqan áıel de tservıkaldi obyrdyń damýy yqtımal toptyń qatarynda bolyp sanalady. Eki jaǵdaıda da tservıkaldi obyrdyń damý qaýpi joǵary sebebi bul áıelderde APV ınfektsııasynyń týyndaý qaýpi ortashadan joǵary bolyp tabylady.\r\n•	Shylym shegý: APV ınfektsııasy bar,  temeki shegetin áıelmerdiń  atalmysh  ınfektsııasy bar, biraq shylym tartpaıtyn áıelderge qaraǵanda tservıkaldi obyrǵa tap bolýy qaýpi basymyraq bolyp keledi eken.    \r\n•	Júktilikke qarsy dárileri uzaq ýaqyt qoldaný: Júktilikke qarsy dárilerdi uzaq ýaqyt boıy (5 nemese odan da kóp jyl) qoldaný, APV bar áıeldiń tservıkaldi obyrǵa tap bolý qaýpin arttyrady.\r\n•	Kóp balaly áıelder: Zertteýshilerdiń aıtýynsha, APV bar áıel kóp bosansa, ol tservıkaldi obyrdyń joǵarǵy satysymen aýrý qaýpinde bolyp esepteledi eken.\r\n\r\nJatyr moıny obyry boıynsha  qaýip faktorlary bolyp tabylatyn qandaı da bir sebepen alańdap júrgen áıel, óziniń máselesi tóńireginde dárigerge qaralyp kórgeni durys.\r\n\r\n__Skrınıng__\r\n\r\nTservıkaldi ózgeristerden onyń sımptomdarynyń paıda bolǵanyna deıin anyqtaý úshin skrınıng óte mańyzdy bolyp tabylady. Skrınıng dárigerge obyr damyǵanǵa deıin anomaldi jaýshalardy tabý úshin kómek berýi múmkin. Anomaldi jassýshalardy tabý jáne olardy emdeý arqyly tservıkaldi obyrdy túıyqtaýǵa bolady. Skrınıng budan basqa, obyr jasýshasyn bastapqy satysynda-aq anyqtaýy múmkin. Onyń arqasynda jaqsy áser beretin em júrgizýge múmkindik týady.\r\n\r\nSońǵy  birneshe on jyldyqtarda kún saıyn «tservıkaldi obyr» dep dıagnoz qoıylatyn áıelderdiń sany azaıýda. Dárigerler bul ásirese skrınıngti sátti júrgizip turǵannyń arqasynda dep sanaıdy.\r\n\r\nDárigerge tservıkaldi obyrdyń damý qaýpin tómendetý úshin Papanıkolaý testileýinen turaqty túrde ótip turýyna keńes beredi.   Papanıkolaý testi (keıde Papanıkolaý boıynsha juǵyndy aýl nemese tservıkaldi juǵyndy dep atalady) jatyr moıny jasýshalaryn tekseretin qarapaıym test bolyp tabylady. Negizi  test kóptegen áıelderge júrgizgende aýyrta bermeıdi. Papanıkolaý testi dáriger bólmesinde nemese  jambasty tekserý kezinde klınıkada júrgiziledi. Dáriger nemese medbıke jatyr moınynyń jasýshasynyń úlgisin soryp alady, sodan soń áınekti slaıdta jasýsha juǵyndysyn jasaıdy. Papanıkolaý testiniń jańa nusqasy (Papanıkolaý testi suıyqtyq negizde), ishine suıyqtyq quıylǵan shaǵyn konteınerdiń ishinde jasýshanyń jýylýyn qarastyrady. Arnaıy qurylǵy slaıdtyń ústindegi jasýshalardy aralastyrady. Testileýdiń eki nusqasynda da zerthana  mamany  mıkroskoptyń kómegimen slaıdtaǵy jasýshalardyń qalyptan tys zattaryn tekseredi.\r\n   \r\nPapanıkolaý testi tservıkldi obyrdy anyqtaıdy nemese tservıkaldi obyrdy damytatyn anomaldi jasýshalardy tabady. Dárigerler ádette, mynadaı joldardy usynady:\r\n\r\n•	Áıelder kámelet jasyna nemese 21 jasqa  jetkennen keıin ár 3 jyl saıyn Papanıkolaý testin júrgizip turýy kerek.\r\n•	Áıelderdiń kópshiligi Papanıkolaý testinen 3 jyldan da jıi aralyqta ótip turýy kerek.\r\n•	 65 ter 70 jaqa deıingi jasqaǵy áıelder sońǵy úsh ret ótkizilgen Papanıkolaý tesinen qalypty nátıje kórsetse, jáne birde-bir testten sońǵy 10 jylda anomaldi jasýshalar kezdespese, dárigermen keńesip alǵannan keıin tservıkaldi obyr boıynsha skrınıng ótkizýden bas tartsa\n da bolady.\r\n•	Gısterektomııadan (hırýrgııalyq operatsııa) ótkennen keıin, jatyry men jatyr moınyn alyp tastasa,  ony totaldi gısterektomııa dep ataıdy, oǵan da tservıkaldi obyr boıynsha skrıng júrgizýdiń qajeti joq. Biraq hırýrgııalyq operatsııa obyr aldy jasýshaalarǵa nemese obyrǵa júrgizilse, áıelder skrınıntik teksserýden ótýin jalǵastyra berse bolady.\r\n\r\nÁıelder Papanıkolaý testinen ótýdi bastamas buryn, oǵan qashan jáne qansha ýaqyt ótip turýy jaıynda  óz dárigerlerimen keńesip alǵany jón.  Bul ásirese tserkldi obyrdyń damýy ortashadan joǵary áıelder úshin mańyzdy bolmaq.\r\n\r\nPapanıkolaý testiniń nátıjesinde keıbir áserler anomaldi jasýshalardy jasyryp qalýy múmkin, jáne kórsetýi de yqtımal. Dárigerler kelesideı keńesterdi usynady:\r\n\r\n•	48 saǵat testke deıin búrkilip almaýy kerek.\r\n•	Testke deıin 48 saǵat tósek qatynasyna barmaý kerek.\r\n•	Qynaptyq dárilerdi (dárigerdiń taǵaıyndaǵandaryn qospaǵanda) nemese júktilikke qarsy penkalardy, kremderdi nemese gelderdi teske deıin 48 saǵan boıy qoldanbaý kerek\r\n\r\nSondaı-aq dárigerler áıelderge Papanıkolaý tesine qatysýdy etekkirdiń alǵashqy kúninen  10 nan 20 kún aralyǵynda josparlaýy kerek.\r\n\r\nAnomaldi jasýshalar kóbinese Papanıkolaý tesi kezinde anyqtalady, jáne ol kezde olar qaterli isik bolyp tabylmaıdy. Biraq, keıbir anomaldi jaǵdaılar ýaqyt óte kele obyrǵa jol ashýy múmkin:\r\n\r\n•	===__ÁTEZ__=== (álsiz tesip ótken ishki epıtealıılik zaqymdaný):  álsiz tesip ótken ishki epıtelıılik zaqymdaný, bul jatyr moınynyń ústińgi jaǵyndaǵy jasýshalardyń ortasha ózgerisi. Mundaı ózgerýler APV ınfektsııasynyń aldarynan jıi bolyp turady. Atalmysh zaqymdaný ásirese jas áıelder arasynda jıi kezdesedi.  Álsiz teip ótken ishki  epıtelıılik zaqymdaný – qaterli isik bolyp sanalmaıdy. Bul aýrýdy emdemese ol órshimeıdi, jáne bul jaǵdaı ózdiginen ońalady. Biraq, beı-jaı qaramaý kerek, múmkin aıqyn zaqymdalyp qalsa, qaterli isikke ulasym ketpesine kim kepil.\r\n•	 ===__ATEZ__=== (aıqyn tesip ótken ishki epıtelıılik zaqymdaný): Bul jaǵdaı – Qaterli isik bolyp sanalmaıdy, biraq emdelmese qaterli isikke ulasyp ketýi yqtımal. Obyr aldy jasýshalar jatyr moınynyń ústińgi jaǵyndda boı kórsetýi múmkin. Olar túr jaǵynan qalypty jasýshalardan aıshyqtaanady.\r\n\r\n__Jatyr moıny qaterli isiginiń sımptomdary__\r\n\r\nObyr aldy ózgerýler jáne jatyr moıny qaterli isiginiń batamasynda aýrý sezimderi men basqa da sımptomdar kórinis bermeıdi.  Dárigerdiń qabyldaýyna deıin aýrýdy kútýdiń qajeti joq.\r\n\r\nÁıelderdiń jaǵdaıy nasharlaı bastaǵanda tómendegideı birneshe sımptomdar paıda bolýy múmkin:\r\n\r\n	Qynaptan ádettegiden tys qan ketedi\r\no	Turaqty etekkirler arasynda qan kete bastaıdy;\r\no	Jynystyq qatynastan keıin, jambasqa tekserý júrgizgende qan ketedi;\r\no	Etekkir burynǵysynan qaraǵanda aýyr bolady, jáne uzaqqa deıin toqtamaıdy;\r\no	Menopaýzadan keıin qan ketedi:\r\n	Qynaptan bólindiler kóp shyǵa bastaıdy;\r\n	Jambas jaqtyń aýrýy kúsheıedi;\r\n	Tósek qatynasyna túsken kezde aýrý sezimi mazalaıdy.\r\n\r\nBul sımptomdar sondaı-aq, ınfektsııa nemese densaýlyqqa baılanysty basqa da máseleler týyndaǵanda týyndaýy da múmkin. Naqtysyn sizge, tek dárigerińiz aıtyp bere alady. Osyndaı kez-kelgen sımptomy bar áıelder dárigerge qaralýy kerek, sebebi, dıagnoz qansha erte qoıylsa, emdeý de sonshalyqty ýaqytymen júrgiziledi.\r\n\r\n__Jatyr moıny qaterli isiginiń dıagnostıkasy__\r\n\r\nÁıelderde sımptomdar paıda bola bastaǵan kezde nemese Papanıkolaý testiniń nátıjesinde obyraldy jasýshalar kórinse nemese jatyr moıny qaterli isigi paıda bolsa, dáriger aýrýdy dıagnoz qoıý úshin basqa protsedýralarǵa baǵyttaıdy.  \r\n\r\nOlar:\r\n\r\n 	Kolposkopııa: Dáriger jarytdy qaraý úshin kolposkop qoldanady. Kolposkop degen ótkir jaryq jáne lýpame úlkeıtiledi, tindi anyq kórýge múmkindik týǵyzady. Ol jatyrǵa kirgizilmeıdi. Kolposkop ádette klınıkada dárigerdiń keńsesinde júrgiziledi. \r\n 	Bıopsııa: Dáriger obyraldy jáne obyrly jasýshalardy anyqtaý úshin tinderdi joıady. Kóptegen áıelder bıopsııany jerligikti anestezııamen dárigerdiń keńsesinde jasatady. Potologanotom mıkroskoppen tindi zertteıdi.\r\no	Shertpeli bıopsııa: dáriger tservıkaldi tinniń azdaǵan úlgisin shertý úshin ótkir, ishi qýys quraldy paıdalanady.\r\no	Tuzaqshaly elektrohırýrgııalyq zertteý (aǵylshynsha transkrıptsııasy LEEP): Dáriger tin aýmaǵynan jińishke domalaq kesindini alý úshin elektirlik symdy ilmekti qoldanady. Keıbir dárigerler qyrnaýyshtyń ornyna jińishke, jumaq shetkany qoldanýy múmkin.\r\no	Oraqtárizdes bıopsııa (konızatsııa): Dáriger tinniń úlgisin konýs formasynda  joıady. Konızatsııa nemese oraqtárizdes bıopsııa, potologanotomdarǵa jatyrdyń jasýshalarynyń joǵarǵy qabatynda anomaldi jasýshalardyń bar-joqtyǵyn kórýge múmkindik beredi. Dáriger bul testi emhanada jalpy narkozben ótkizýi múmkin. Konızatsııa obyra ldy jaqtardy da joıý úshin qoldanylýy múmkin.\r\n\r\nJatyr moınyń tinin joıǵannan keıin azdaǵan qansyraýlar men bólinýler týyndaýy múmkin. Sondaı-aq áıelder etekkirge uqsaıtyn  kishigirim aýrý ezimderin de baıqaýy múmkin. Biraq, bul jaısyzdyqty dári-dármekterdiń kómegimen de retteýge bolady.\r\n\r\n__Satylaryn anyqtaý__\r\n\r\nEger bıopsııadan  sizde qaterli isiktiń bar ekeni rastalsa, dárigerińiz jambas jaǵyńyzǵa muqııat tekserý júrgizedi jáne tinniń qosymsha aýmaqtaryn joıýy múmkin. Ol arqyly sizdiń aýrýyńyzdyń damý satysyn anyqtap alýǵa bolady. Satylar, isik ózine qatysty tinderde ósti me, qaterli isik taraldy ma, eger taralǵan bolsa, qandaı aǵzaǵa taralydy degen zertteýler negizinde anyqtalady.\r\n\r\nTservıkaldi qaterli isiktiń atylary:\r\n\r\n•	0 satysy: qaterli isik tinniń joǵarǵy qabatyndaǵy moıynǵa tóselgen jasýshalarda ǵana kórinedi.\r\n•	I satysy: Qaterli isik moıynnyń ústińgi qabatyndaǵy jasýshalardan kóriniss beredi. Ol tek jatyr moınynda ǵana boı kórsetedi.\r\n•	II satysy: Qaterli isik jatyr moınynyń qabyrǵasyn tesip ótip irgeles tinderge taralady. Ol qynaptyń joǵarǵy bóligine ornalasady.  Qaterli isik qynaptyń tómengi bóliginen nemese jambas qýysynyń qabyrǵasynda kórinbeıdi.\r\n•	III satysy. Qaterli isik qynaptyń tómengi bóligine taralady. Ol sondaı-aq, jambas qabyrǵalaryna jáne irgeles lımfotúıinderge taralady.\r\n•	IV satysy. Qaterli isik qýyqqa, tik ishekke nemese basqa múshelerge taralady.\r\n•	Qaıtalanatyn obyr:  Obyr emdelip, keıin qalyp qoıǵan bóligi birneshe ýaqyttan keıin qaıta boı kórsetýi múmkin. Ondaı obyr jatyr moınynda nemese basqa múshede paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nAýrýdyń damý satysy anyqtalyp, emdeý kýrstary jalǵasyp, sodan naýqas tekserýdiń kelesideı túrlerine baǵyttalýy múmkin.\r\n\r\nKeýde jasýshasyn rentgennograıfııadan ótkizý: Rengenografııa obyrdyń ókpege taralǵan-taralmaǵandyǵyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. \r\n\r\nKompıýterli tomografııa: Kompıýterge jalǵanǵan rengenologııalyq qurylǵynyń kómegimen, múshelerdiń anyq keskindeme serııalary jasalynady. Naýqastarǵa kontrasty zattar berilýi múmkin, ınektsııa  sizdiń ıyǵyńyzǵa nemese bilegińizge, aýyz arqyly ne bolmasa klızmanyń kómegimen engizilýi múmkin. (keıbir adamdardyń kontrasty zattarǵa allergııasy bolady, quramynda ıod bolsa. Eger sizde osyndaı allergııa bolsa dárigerge nemese medbıkege aıtyp qoıyńyz). Kontrasty zattar anomaldi aýmaqtardy anyq kórýge múmkindik týǵyzady. Kompıýterli tomografııada búırek isigi, ókpe isigi nemese qandaı da bir jerde isik bolsa, sol kórinetin bolady.\r\n\r\n•	IaMR: kompıýterge jalǵanǵan kúshti magnıt, qursaq qýysy men jambas qýysy músheleriniń anyq keskindemelerin jasaý úshin qoldanylady.  Dárigerler bul keskindemelerdi monıtrodan kórýi múmkin nemese taspaǵa da basyp shyǵarady. IaMR qatyrli isiktiń jaıylǵandyǵyn kórsetedi. Keıde kontarsty zattar anomaldi jasýshalardy keskindemeden jaqsy kórinetindeı etedi.\r\n•	Ýltradybys: Ýltradybysty qurylǵy qursaq qýysyna qarama-qarsy ornatylady nemese qynaptan engiziledi.  Qurylǵy adamdar estı bermeıtin  dybys tolqynyn jiberedi. Tolqyndar jatyr moıny qabyrǵasynan jáne irgeles tinnen sekirip ótip turady, al kompıýter osyjańǵyryqty paıdalana otyryp, kekin quraıdy. Isikter tinderdiń shyǵaratyn dybysynan ózge jańǵyryq shyǵarýy múmkin. Bul keskinnen de isiktiń taralǵan-taralmaǵandyǵy jaıynda bilýge bolady.\r\n\r\n__Jatyr moıny qaterli isiginiń emelýi__\r\n\r\nTservıkaldy obyrǵa shaldyqqan kóptegen áıelder medıtsına turǵysynan ózderine degen kómektiń túrlerinen habardar bolǵysy keledi. Naýqastardyń aýrý týraly jan jaqty tanysyp, onyń emdeý joldaryn izdestirýi árıne belgili. Alaıda obyr aýrýyna shaldyqqany týraly habardan esterin jııa almaǵan naýqastar, dárigerge naqty jáne qajet suraqtardyń bárin qoıa almaı qalady. Mundaı másele  dárigerge barmastan buryn, suraqtardy daıyndap, tolyqtyryp jazyp alý arqyly sheshimin tabady.\r\n\r\nDárigerdiń aıtqandaryn este saqtap qalý úshin, patsıentter jazbalar jasaýyna bolady nemese ruqsat surap dıktafonnyń  kómegine júginedi. Sondaı –aq keıbir patsıentter dárigermen sóılesý  barysynda týysqandarynyń nemese dosynyń áńgimelerine qatysyp, jazba jasap nemese jaı ǵana tyńdap otyrýy úshin, birge bolýyn qalaıdy.\r\n\r\nSizge birden  barlyq suraqtardy qoıý mindet emes. Keıbir túsinksiz jaıttardy nemese       qosymsha aqparat alý úshin dárigerińizden keńes alý múmkin bolady. dárigerińiz arnaıy mamandarǵa joldaıdy nemese ózińiz mundaı joldamany surap alýyńyz múmkin. tservıkaldy obyrdy emdeıtin aranaı mamandarǵa - gınekolog,  gınekolog- onkologtar, medıtsınalyq onkologtar jáne onkolog – radıologtar bolyp tabylady.\r\n\r\n__Emdelýge daıyndalý__\r\n\r\nEmdeý ádisi negizinen isiktiń mólsheri men onyń taralyp taralmaıtynyna baılanysty tańdalady.  Bala kóteretin jastaǵy áıelder bolsa,emdeý túrin  bolashaqta ana atanǵysy keletinin nemese kelmeıtinine baılanysty surastyrylyp taǵaıyndaıdy.\r\n\r\nDárigerińiz ár túrli  emdeý tásilderimen jáne kútiletin nátıjelerdiń ár jaǵdaıda ár túrli bolatynyn habarlaýy  múmkin. Siz jáne dárigerińiz medıtsınalyq kórsetilimderge  jáne jeke bastyń qundylyqtaryna baılanysty qarastyra otyryp, emdeý josparyn jasap alýlaryńyzǵa bolady. \r\n\r\n__Emdeý tásilderi__\r\n\r\nTservıkaldy obyrǵa shaldyqqan áıelderdi hırýrgııalyq operatsııamen,\n sáýleli terapııa jáne hımıoterapııamen nemese osy úsh ádisti birge qoldaný arqyly emdeýge bolady.\r\n\r\nTservıkaldi obyry bar áıel  aýrýdyń kez-kelgen satysynda aýrýdy jáne basqa da sımptomdardy baqylaý, janama áserlerdi basý úshin, sondaı-aq emotsııalyq jáne tájirıbelik máselelerdi sheshý úshin em júrgizýi múmkin. Mundaı emder kútimilge qoldaý kórsetý, sımptomıkalyq emdeý nemese pallıatıvti kútim dep atalady.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdeý__\r\n\r\nJatyr moıny obyry, sol aýmaq, oǵan jaqyn issikter hırýrgııalyq jolmen emdeledi. Tservıkaldi obyrdyń bastapqy formasyna tap bolǵan kóptegen áıelder jatyr moınyn jáne jatyryn aldyrý úshin (totaldi gısterektomııa jatý úshin) hırýrgııalyq emge barady. Keıde tipti tservıkaldi obyrdyń eń bastapqy satysyna (0 satysy) tap bolǵan jandarǵa gısterektomııany da oryndaý múmkin bolmaı jatady. Obyr jasýshalaryn joıýǵa baǵyttalǵan basqa da ádisterge konızatsııa, kırohırýrgııa, sáýleli hırýrgııa nemese LEEP-terdi jatqyzýǵa bolady.\r\n\r\nKeıbir aýqastarǵa radıkaldi gısterektomııa qajet bolady. Bul operatsııa túri jatyrdy, jatyr moınyn jáne qynaptyń bóligin alyp tastaýǵa baǵyttalady.\r\n\r\nTotaldi nemese radıkaldi gısterektomııany orydaý barysynda hırýrg fallopıev tútigin jáne analyq bezdi alyp tastaýy múmkin.(Bul shara salpıngo-oofrektomııa dep atalady).\r\n\r\nHırýrg sondaı-aq obyr jasýshasynyń bolýyna qaraı isiktiń qasynda ornalasqan lımfatúıindi de alyp tastaýy múmkin. Eger obyr jasýshasy lımfatúıinderge jetse, onda aýrý, basqa da músheler men deneniń bólikterine taralý múmkindigi bolady degen sóz.\r\n\r\n__Sáýleli terapııa__\r\n\r\nSáýleli terapııa (radıoterapııa dep te atalady) obyr jasýshasyn joıý úshin joǵary-energııalyq sáýleni qoldanady. Ol ózi túsirilgen, ıaǵnı áýle shaǵylysqan jerge ǵana áser etedi.\r\n \r\nRadıatsııalyq terapııasynyń naýqastarǵa yńǵaıyna qaraı, hımıoterapııa nemese hımıoterapııa men hırýrgııany qatar qoldaný taǵaıyndalady. Dáriger sáýleli terapııamen hırýrgııalyq operatsııany, tek medıtsınalyq sebepterge baılanysty hırýrgııalyq em ońtaısyz bolyp qalǵan jaǵdaıda ǵana qoldanylady. Jatyr moıny mańyndaǵy taralǵan obyry bar aýrýlardyń kópshiligi sáýleli jáne hımıoterapııanyń kýrsyna baryp turady. Belgili bir múshelerge obyr issigi jaıylyp ketse, sáýleli terapııa taǵaıyndalýy múmkin.\r\n\r\nDáriger tservıkaldi obyrdy emdeý úshin sáýleli terapııanyń eki túrin qoldanýy múmkin. Keıbir naýqastarǵa eki túri de emdelýge jaraıdy.\r\n\r\n•	Syrtqy sáýlelendirý: Sáýleniń negizgi kózi úlken qurylǵy, ol deneden tys júzegeasady. Áıelder ádette, ambýlatorıalyq jaǵdaıdaǵy emhana nemese klınıkaǵa emdelýge barady. Sosyn, syrtqy sáýlelendirýge aptasyna 5 kúni, birneshe apta boıy em alýy múmkin.\r\n•	Ishki sáýlelendirý (ishki-qýystyq sáýlelendirý): Quramynda radıoaktıvti zat bar, júńishke tútikshe (ımplant dep te atalady) qynap ishinde  birneshe saǵattan 3 kúnge deıin qaldyrylady. Mundaı kezde áıelder emhanada jatqyzylady. Aınalasyn radıatsııadan qorǵaý úshin, tútikter ishte qalady. Áıelge kelýshiler kirgizilmeıdi ol kezde, kirgizilse de óte qysqy ýaqytqa kirip shyǵady. Tek  áıeldiń aǵzasy radıoaktıvtenip bolǵannan keıin ǵana tútikter alynady. Ishki sáýlelendirý eki ret ótkiziledi nemese birneshe aptadan keıin júrgizledi.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııa obyr jassýshalaryn joıý úshin obyrǵa qarsy dárilerdi qoldaný arqyly júzege asady. Ol júıeli terapııa dep atalady, sebebi, dári barlyq aǵzaǵa áser etý úshin qan aǵymyna quıylady. Tservıkaldi obyrdy emdeý kezinde, hımıoterapııa sáýleli terapııasymen birge qoldanylady. Eger obyr, belgili bir múshelerge jaıylyp ketse, tek hımıoterapııa ǵana qoldanyladdy.\r\n\r\nTservıkaldi obyrǵa qarsy qolanylatyn  dáriler, ádette, ishki tamyrǵa engiziledi. Em, óz joly boıynsha emhananyń bólmelerinde nemese dárigerdiń jeke keńsesi, ne bolmasa úıinde júrgiziledi. Keıde, naýqasty emdeý ýaqytynda gosspıtalızatsııallaý qajet bolady.\r\n\r\n__Emniń janama áserleri__\r\n\r\nObyrdy emdeý barysynda saý tinder men jasýshalar zaqymdanady, onyń saldarynan jaǵymsyz janama ásserler týyndaıdy. Ol emniń negizi men qarqyndylyǵyna baılanysty bolady. Jana áserler ár naýqasta ártúrli bolady, jáne emdeýdiń kýrstarynda ózgeristeri de bir-birine uqsaı bermeıdi. Emdeýdiń bastapqy kezinde medıtsınalyq mamandar, naýqasqa janama áserler jaıynda aıtady, jáne onymen qalaı kúresýi kerektigi jóninde kómek boltyn joldardy qarastyrady.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq em__\r\n\r\nHırýrgııalyq operatsııadan keıin jazylý úshin birneshe ýaqyt kerek, jáne ol ýaqyt ár naýqasta ártúrli. Sizdiń del-sal kúıińiz birneshe aptaǵa deıin jalǵasýy múmkin. Biraq, aýrý jaıttary ádette, dárigerlerdiń qadaǵalaýynda bolady. Operatsııaǵa deıin aýrýdy basatyn amaldar jaıynda dáriger nemesse medbıkeler birlesip jospar qarastyryp alý kerek. Operatsııadan keıin dárigerińiz sizdiń qajetińizge qaraı jospardy saralap túzetýi múmkin.     \r\n\r\nEger sizge jatyr moınynyń ústińgi jaǵyn joıýǵa baǵyttalǵan operatsııa júrgizilgen bolsa, onda sizde quryspa aýrýlar boı kórsetýi múmkin jáne qan ketýler men sýly bólindiler shyǵady. Eger sizge gısterektomııa júrgizilse, sizdi emhanada birneshe kúnnen, birneshe aptaǵa deıin jatqyzyp qoıýy múmkin. Birneshe ýaqytqa deıin sharshaý, álsireý degen sekildi sezimder bolady. Júrek aınýy da, qusý da múmkin, sondaı-aq qýyqta, ishekte de máseleler týyndaýy yqtımal. Aldymen dárigerińiz  dıetańyzdy tek qana suıyq aspen ǵana shekteıdi. Keıinnen  az mólsherden bastap, ulǵaıta otyryp qoıý asqa kóshseńiz bolady. kóptegen áıelder operatsııadan keıin 4-8 apta ishinde óz qalypty ómir súrý deńgeıine oralady.\r\n\r\nGısterektomııadan keıin áıelderdiń etekkiri kelýin toqtatady. Bala kóterý múmkin bolmaıdy. Jumyrtqalaryn alyp tastaǵannan keıin birden menapaýza bastalyp ketedi.  Operatsııadan keıin ornaǵan  menapaýza jáne onyń basqa sımptomdary tabıǵı túrde ornaǵan menapaýzaǵa qaraǵanda aýyr sıpatta bilinedi. Qalasańyz, bul máseleni  dárigerińizben operatsııaǵa deıin talyqalap alýyńyzǵa bolady. Zertteı kele, keıbir preparattardy operatsııaǵa deıin qoldansa,  sımptomdardyń biline bastaǵan kezinde jaqsy áser etetini baıqalǵan. \r\n\r\nOperatsııadan  keıin keıbir áıelderdi seksýaldy qarym qatynas jaǵdaıy alańdatady. Kóptegen áıelderge bul suraqty óz serikterimen talqylaý kómektesedi. Mundaı alańdaýshylyqty talqylaý úshin jubaılar keńes alatyn jerge barsa bolady.\r\n\r\n__Sáýleli terapııa__\r\n\r\nRadıatsııanyń janama áseri onyń qoldanylǵan mólsherimen emdelgen dene bólshegine baılanysty paıda bolady. jambas aýmaǵyn jáne  kishi jambasty sáýlelendirý júrek aınýdy, qusýdy, dıareıany nemese zár shyǵarý sıstemasynyń máselelerin týyndatýy múmkin. genıtalııa aýmaǵyndaǵy túkter túsip qalýy múmkin. sonymen qatar, sáýlelendirgen aýmaq terisi qyzaryp, qurǵap, sezimtal bolyp ketedi.\r\n\r\nQynap aýmaǵynda qurǵaqtyq paıda bolyp, qyshý nemese ashý sezimderi paıda bolý múmkin. sáýlelendirý qynaptyń tarylýyna áser etedi. dáriger nemese medbıke jaǵymsyz ássserlerdiń azaıýyna nusqaýlyqtar beredi. Aldaǵy ýaqytta tekserýlerdiń jeńil ótýi úshin, qynapty keńitetin arnaıy ádister bar. Dárigerińiz, em qabyldaý barysynda tósek qatynasyn toqtata turýyńyzǵa keńes beredi. Biraq  kóptegen  áıelder em aıaqtalǵannan keıingi  birneshe aptadan soń jynystyq qatynasta bola alady.  \r\n\r\nÁsirese, radıoterapııamen emdelý kezeńiniń sońǵy aptalarynda, siz ózińizdi erekshe sharshańqy sezinýińiz múmkin . Tynyǵý óte mańyzdy nárse, degenmen dárigerler emdelýshilerge belsendi ómir saltyn ustanýdy usynady.Sáýlelendirý terapııasy aıtarlyqtaı jaǵymsyz bolǵanymen, dárigerińiz jaǵdaıyńyzdyń jaqsarýy úshin túrli joldaryn qarastyrýy múmkin.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııanyń jaǵymsyz áseli negizinen dári-dármekterdiń erekshelikteri men qoldaǵan mólsherine bılanysty bolady.  Dáriler obyr jasýshalaryna áser etedi de, snymen qatar, jasýshalarǵa jyldam taralyp ketedi:\r\n\r\n•	Qan jasýshalary: Bul jasýshalar ınfektsııamen kúresedi, qan aınalymyna qatysady jáne búkil aǵzaǵa ottek tasymaldaýǵa yqpal etedi.  Dáriniń qan jasýshalaryna áser etýinen aǵzadaǵy ınfektsııanyń kóterilýi múmkin, kógerýler lezde túziledi, adam ózin-ózi álsiz jene sharshańqy sezinedi.\r\n•	 Shash túbiri jasýshalary: Hımıoterapııanyń áserinen shasha túsýi múmkin. Alaıda, ol qaıta ósedi, tek túsi men qurylymy ózgerýi múmkin.\r\n•	As qorytý joldaryndaǵy shyryshty jasýshalar: Hımıoterapııadan tábet nasharlaýy múmkin, júrek aıný, qusý, ish ótý nemese aýyz ben erinniń oıylýy degen sekildi yńǵaıyzdyqtar bolýy yqtımal.\r\n\r\nTservıkaldi obyrdy emdeýge arnalǵan dáriler teriden bórpeler shyǵarýy múmkin, qurǵaý sekildi, tepe-teńdikti joǵaltý sııaqty, sonymen qatar buıyndardyń aýrýy ne bolmasa baltyr men tabandardyń isinýi degendeı janama áserler týyndaýy múmkin. Alaıda, dárigerińiz sizge mundaı jaǵymsyz áserlerdi baqylaýda ustaýdyń túrli nusqaaryn usynýy ǵajap emes.\r\n\r\n__Qosymsha jáne alternatıvti medıtsına__\r\n \r\nObyrǵa shaldyqqan keıbir adamdar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınany tańdaıdy:\r\n\r\nQosymsha ádis dep - obyrdy emdeýdiń standartty túrimen qatar júrgiziletin em shara túrin aıtady. Mysaly hımıoterapııa jáne radıoterapıany qoldaný. Alternatıvti ádis –standartty emdeý ádisiniń ornyna qoldanatyn medıtsınanyń túri bolyp tabylady.\r\nAkýpýnktýra (ıne terapııasy), emdik massaj, óndirilgen shópter,dárýmender nemese arnaıy dıeta,  vızýalızatsııa, medıtatsııa  jáne rýhanı turǵydan emdeý qosymsha jáne alternatıvti medıtsına túrlerine jatady.\r\n\r\nQosymsha jáne alternatıvti ádisteriniń terapııasynyń nátıjesinde, keıbir ankologııalyq naýqastardyń jaǵdaılarynyń jaqsara túskenderi baıqalady. Alaıda qosymsha jáne alternatıvti ádisteriniń keıbir túrleri hımıoterapııa jáne radıoterapııanyń áseriniń mehanızmin ózgertip jiberýi múmkin. Bul ózgerister naýqasqa zııanyn tıgizip jiberetinin eskerý kerek. Sonymen qatar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń keıbir túrlerin  bólek qoldanǵan jaǵdaıda da zııandy bolyp jatady. Keıbir qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń túrleriniń aqysy qymbat turady.\r\n\r\n__Aýrýlardyń kútimine qoldaý kórsetý__\r\n\r\nQaterli isik sekildi kúrdeli aýrýmen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa bul aýrýmen baılanysty emotsıonaldyq jáne praktıkalyq\n máselelerin sheshý úshin kómek qajet. Ondaı jaǵdaıda aýrýǵa qandaı jaǵynan bolsyn kómek qolyn sozsa da paıdaly bolmaq. Bul uıǵarym ásirese batys jaqta jaqsy damyǵan. Qaterli isikpen aýyratyndar men atalmysh toptar bas qosyp turady, árqaısysy óz jaǵdaıymen bólisip, aýrýmen kúresýde jáne aýrý saldarynan týyndaǵan máselelerdi sheshýde ózderiniń bilimi men tájirıbelerimen almasady.\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýy bar adamdar óz otbasy jaıly kóp oılaıdy, óziniń jumys ornynyń saqtalýyn, kúndelikti turmys-tirshiligin jıi ýaıymdap júredi. Tekserilý, em qabyldaý, aýrýhanaǵa jatý týraly ýaıymdar, ankologııalyq naýqas adamdarǵa tán bolyp keledi. Onkologııalyq aýrýlardy alańdatatyn kóptegen suraqtaryna ádette medıtsına qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n\r\n__Tamaqtaný jáne dene belsendiligi __\r\n\r\nOnkologııalyq naýqastardyń ózderin kútimildep júrýleri óte mańyzdy. Árıne, bul jaqsy tamaqtaný men dene belsendiliginiń maksımaldy túrde qalypta ustaýlaryn bildiredi. Mundaı naýqastarǵa salmaqtaryn túsirip almaý úshin, qajetti mólsherdegi kalorııany tutyný qajet. Jetkilikti mólsherde aqýyzdardy paıdalanǵan jón. Jaqsy tamaqtaný -jaǵdaılarynyń jaqsaryp jáne kóp energııa jınaý úshin kómektesedi.\r\n\r\nÁsirese, em qabyldaý kezeńinde nemese em qabyldap bolǵannan soń  tábettiń nasharlaýy múmkin.  Olar ózderin jaısyz sezinip,  sharshap nemese aýyzdarynyń dám sezýi ózgerýi. Sondaı -aq emdik sharalardyń janama áserlerinen, mańyzdy máseleler týyndaýy múmkin. Dáriger, dıetolog nemese basqa  da medıtsına qyzmetkeri tamaqtanýǵa baılanysty týyndaǵan máselelerdi sheshý túrlerin usynyp, kómektesedi.\r\n\r\nÓz belsendilikterin túsirmegenniń arqasynda kóptegen naýqastar ózderin jaqsy sezinedi. Júrý, ıogamen aınalysý, júzý jáne basqa da jattyǵýlar myqty bolýǵa, energııany saqtap, ómirlik tonnýssty túsirmeýge kómektesedi. Jattyǵýlar júrek aınyǵandy jáne aýyrsynýdy basyp, sol arqyly em júrgizý protsessterine jeńildik týdyrady.  Sonymen qatar, kúızelisten de aryltady. Fızıkalyq turǵydan salmaq túsirmeı turyp óz dárigerińizben keńesip alǵanyńyz jón. Eger fızıkalyq jattyǵýlar aýyrsynýdy  nemese basqa máselelerdi týyndatsa, dárigerińizge aıtyp, fızıkalyq jattyǵýlardy ózgertý aıasynda keńes alǵanyńyz jón.\r\n\r\n\r\n','translator',11,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Toq ishek pen tik ishektiń qaterli isigi (kolorektaldi obyr)','','','qz','s','',0,'',32664,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1543219620,1574755620,1543219692,'__Kóldeneń jıek ishek jáne tik ishek__ – as qorytý júıesiniń  bólikteri bolyp tabylady. Olar bulshyq etti uzyn tútiksheni qurady, ony – toq ishek dep ataıdy. Kóldeneń jıek ishek – bul toq ishektiń 122-153 sm uzyndyqtaǵy bóligin qamtıdy, al  qalǵan birneshe bóligi tik ishektiki.\r\n\r\nAsh ishekte jartylaı qorytylǵan tamaq toq ishektiń joǵarlaǵan bóligine túsedi. Toq ishekte sý men tamaqtyq ónimderi sińirilip, qalǵan qaldyq nájis tuzýge qatysady. Qaldyq ónimder toq ishektiń qalǵan bóligi arqyly tik ishekke baryp, artqy anal tesigi arqyly syrtqa shyǵady.','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Sizge toq ishek pen tik ishektiń qaterli isigi jaıly ne bilý kerek» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. (What do you need to know about colorectal cancer).\'\'\r\n \r\n__Kóldeneń jıek ishek (toq ishek) jáne tik ishek__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"471\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\n__Kóldeneń jıek ishek jáne tik ishek__ – as qorytý júıesiniń  bólikteri bolyp tabylady. Olar bulshyq etti uzyn tútiksheni qurady, ony – toq ishek dep ataıdy. Kóldeneń jıek ishek – bul toq ishektiń 122-153 sm uzyndyqtaǵy bóligin qamtıdy, al  qalǵan birneshe bóligi tik ishektiki.\r\n\r\nAsh ishekte jartylaı qorytylǵan tamaq toq ishektiń joǵarlaǵan bóligine túsedi. Toq ishekte sý men tamaqtyq ónimderi sińirilip, qalǵan qaldyq nájis tuzýge qatysady. Qaldyq ónimder toq ishektiń qalǵan bóligi arqyly tik ishekke baryp, artqy anal tesigi arqyly syrtqa shyǵady.\r\n\r\n__Qaterli isik degen ne?__\r\n\r\nQaterli isik, qurylym elementterinen, tinderden jınaqtalǵan jasýshalardan bastaý alady. Tinder búkil aǵzany túzedi.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter __zalaldy__ jáne __zalalsyz__ bolyp bólinedi:\r\n\r\n__Zalalsyz isikterde__ qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\n__Zalaldy isikter__ qaterli isikpen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter zalalsyzdarǵa qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaterli isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaterli isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaterli isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\n__Qaýip faktorlary__\r\n\r\nKolorektaldy qaterli isiktiń paıda bolý sebepterin eshkim bilmeıdi. Dárigerler kóbinese bul aýrýdyń bir adamda nege damyp, al ekinshisinde esh damymaıtyndyǵyn túsindire almaıdy. Alaıda, bir biletinimiz kolorektaldy qaterli isik juqpaly emes. Bul  adamnan adamǵa taralmaıdy.\r\n\r\nZertteýler dáleldegendeı, belgili bir qaýip faktorlaryna ushyraǵandar kolorektaldy qaterli isikti damytý múmkindigine ıe. Qaýip faktorlary - aýrýdyń damý múmkindigin arttyrady.\r\n\r\nZertteýler nátıjesi boıynsha kolorektaldy qaterli isikke shaldyqtyratyn faktorlar bolyp:\r\n\r\n• 50 jastan joǵary: Kolorektaldy qaterli isikti damytý yqtımaldyǵy jas boıynsha artady. Qoıylǵan  dıagnozdyń  90% -dan astamy  50 jastan asqan adamdarda kezdesýde. Dıagnoz qoıylatyn ortasha jas mólsheri 72 jas.\r\n• Kolorektaldy polıpter: Polıpter jıek  ishektiń nemese tik ishektiń ishki qabyrǵasynda ósedi. Olar 50 jastan asqan adamdarda jıi kezdesedi. Kóp jaǵdaılarda polıpter qaterli bola bermeıdi (rak emes), biraq olardyń keıbireýleri (adenomalar) qaterli isikke aınalýy múmkin. Polıpterdi anyqtap, joıý arqyly, kolorektaldy qaterli isiktiń damý qaýpin tómendetýge bolýy múmkin.\r\n• Áýletinde kolorektaldy qaterli isiktiń bolýy: Kolorektaldy qaterli isigi bar adamnyń jaqyn týystary (ata-analar, aǵalar, apaly-sińliler nemese balalar) bul aýrýdy tassymaldaýy múmkin, ásireseǵ ol adam jas shaǵynda  obyr aýrýyna shaldyqqan bolsa. Eger birneshe jaqyn týystarynyń kolorektaldy qaterli isigi bolǵan bolsa, onda obyrǵa shaldyǵý qaýpi tipten joǵary bolmaq.\r\n• Genetıkalyq ózgerister: Keıbir genderdegi ózgerister kolorektaldy qaterli isiktiń damý qaýpin arttyrady.\r\n• Jıek ishektiń tuqym qýalaıtyn polıpozdy emes qaterli isigi (NNPROK) kolorektaldi qaterli isiktiń eń kóp taraǵan túri bolyp tabylady. Ol jıek jáne tik ishek qaterli isiginiń barlyq jaǵdaıynyń 2% - ǵa jýyǵyn quraıdy. Bul NNPROK geniniń ózgerýimen baılanysty. Ózgertilgen NNPROC genomy bar adamdardyń kópshiliginde jıek ishek obyry damıdy jáne bul oryn aýysý jaǵdaıyna baılanysty dıagnoz qoıylatyn ortasha ja  - 44 jas bolyp tabylady.\r\n•  Tuqym qýalaıtyn adenomatozdy polıpoz (NAP) – bul sırek kezdesetin tuqym qýalaıtyn jaǵdaı, bul protsesste kóldeneń jáne tik ishekten júzdegen polıpter qalyptasady. Buǵan birden-bir sebepshi - APC dep atalatyn belgili bir genniń ózgerýi. Eger NAP  emdelmese,  adamnyń 40 jasynda kolorektaldy qaterli isiktiń damýyna soqtyrady. NAP-tyń asqynýy,  kolorektaldy qaterli isiktiń barlyq týyndaý jaǵdaılarynyń 1 paıyzynan kemin quraıdy.\r\n\r\nNNPROK nemese NAP-tan zardap shekkenderdiń otbasy músheleri belgili genetıkalyq ózgeristerdi anyqtaý úshin genetıkalyq testileýden ótýi múmkin. Mundaı ózgerister anyqtalǵan jaǵdaıda medıtsına qyzmetkerleri kolorektaldy qaterli isiktiń damýyn tómendetý nemese osy aýrýdyń ońaı týyndaýyn azaıtý joldaryn usynýy múmkin. NAP-pen aýyratyn eresek adamǵa, dáriger, jıek ishek pen tik ishekti, nemese onyń bóligin alyp tastaý úshin hırýrgııalyq operatsııany usynyp kórýi múmkin.\r\n\r\n• Onkologııalyq aýrýy bar adamnyń syrqatnamasy: Eger adamda buryn kolorektaldy qaterli isik bolǵan bolsa, onda ol kesel onyń boıynan qaıta boı kórsetýi múmkin. Sonymen qatar, analyq,  (endometrııaly) nemese sút bezi obyrymen aýrǵan áıelderde kolorektaldy qaterli isiktiń damý múmkindikteri áldeqaıda basyp bolyp keledi.\r\n• Oıyq jaraly kolıt nemese KRON aýrýy: Kóptegen jyldar boıy bolǵan kóldeneń ishektiń qabynýynan zardap shekken  adamdarda da (mysaly, oıyq jara kolıt nemese Kron aýrýy),  kolorektaldy qaterli isik damıdy.\r\n• Tamaq ratsıony: Zertteýler nátıjesinde, maılarǵa baı (ásirese janýarlardan alynatyn maılar) tamaq ratsıondary, quramynda mysaly kaltsıı, folıı jáne jasunaǵy mol taǵamdar  kolorektaldy qaterli isiktiń damý qaýpin arttyrýy múmkin degen boljam bar. Sonymen qatar, birqatar zertteýlerdiń nátıjeleri boıynsha tamaq ratsıonynda  jemis-jıdekti kóp paıdalanbaıtyn adamdarda da kolorektaldy qaterli isikke urynýy múmkin toptardyń qatarynda bolyp sanalady eken.  Degenmen,  tamaq ratsıonyna qarasty kóptegen zertteý nátıjeleri bir-birimen tolyqqandy sáıkes kelmeı jatady, sondyqtan bur máeleni áli de tereńirek zertteý kerek. Sonda ǵana qandaı jaǵdaıda tamaq ratsıondary  kolorektaldy qaterli isiktiń damýyna sebep bolatyndyǵyn naqty aıtyp qalarmyz.  \r\n• Shylym shegý: shylym shegetinderde polıpter men kolorektaldy qaterli isik aýrýy damıdy. Kolorektaldi qaterli isikke shaldyqqan adamdar, ol indetke  qaıta tap bolatyndyqtan, óz kezeginde turaqty tekserýden ótip turýy óte mańyzdy bolyp tabylady. Eger sizde kolorektaldy qaterli isik bolsa, sonda óz otbasy múshelerińizde osy keseldiń týyndaýynan qaýiptenýińiz oryndy. Ózderin qaýip faktory bolyp sanalatyn toptaǵy adamdar  dárigerlerimen keńesý kerek. Dáriger qaýp-qaterdi tómendetý joldaryn jáne tıisti medıtsınalyq tekserý kestesin josparlaýdy usyna alady.\r\n\r\n__Skrınıng__\r\n\r\nSkrınıngtik tekserýler sizdiń dárigerińizge sımptomdar paıda bolǵanǵa deıin polıpterdi nemese qaterli isik aýrýlaryn tabýǵa kómektesedi. Polıpter anyqtalsa jáne joıylsa kolorektaldy qaterli isiktiń damýyna aıtarlyqtaı kedergi bolady. Sonymen qatar, eger aýrýǵa erte kezeńde dıagnoz qoıylsa, kolorektaldy qaterli isikti emdeý barynsha ońtaıly bolady.\r\n\r\nPolıpterdi nemese erte satydaǵy kolorektaldi qaterli isikti anyqtaý:\r\n\r\n• 50 jastan asqan adamdar skrıngtik tekserýden ótýi  kerek.\r\n• Kolorektaldi qaterli isiktiń damý yqtımaldylyǵy bar, ortasha qaýip faktoryndaǵy adamdar dárigermen keńese otyryp, 50 jasqa deıin testileýden ótýi kerek pe, qandaı synaqtar júrgiziledi, ár tekserýdiń artyqshylyqtary qandaı bolady jáne árbir synaqtyń qaýiptiligi qandaı bolmaq, sondaı-aq, tekserý, qansha ýaqyt jıiliginde júrgiziledi degendeı saýaldar tóńireginde suhbattasyp, máselesin sheship alýy kerek.\r\n\r\nKelesi skrınıngtik synaqtar polıpterdi, qaterli isikterdi nemese basqa da qalypty aımaqtardy anyqtaý úshin paıdalanylýy múmkin. Sizdiń dárigerińiz ár tekserý jaıynda barynsha tereńdetip aıtyp bere\n alady:\r\n\r\n• Fecal jasyryn qan analızi (AFSA): Keıde obyr isikteri nemese polıpter qansyraıdy, ol kezde AFSA  qan arnalaryndaǵy mınımaldy mólsherdi anyqtaı alady. Eger qan taldamasynda anyqtalsa, qannyń qaınar kózin anyqtaý úshin qosymsha tekserý qajet. Zalalsyz túzindiler de (gemorroı sııaqty) nájiste qannyń paıda bolýyna sebep bolýy múmkin.\r\n• Sıgmoıdoskopııa: Dáriger tik ishekti jáne jıek ishektiń tómengi bóliginiń ishki jaǵyn sıgmoıdoskop dep atalatyn, ushynda  shamy bar tútiksheniń kómegimen tekseredi. Eger polıpter tabylsa, dáriger olardy alyp tastaıdy. Polıpterdi joıý protsedýrasy polıpektomııa dep atalady.\r\n• Kolonoskopııa: Dáriger tik ishek pen barlq jıek ishektiń  ishki bóligin kolonoskop dep atalatyn  ushynda jaryǵy bar uzyn tútiksheri qoldana otyryp tekseredi. Dáriger, eger, polıpter tabylǵan jaǵdaıda olardy alyp tastaıdy.\r\n• Qos kontrastty barııli klızma: Patsıentke barııdiń eritindisimen klızma jasalady, sodan keıin  ishek aýa soryp alady. Jıek jáne tik ishekterdiń birneshe rentgen keskindemeledi túsiriledi. Barıı men aýa jıek ishektiń jáne tik ishektik keskindemelerin kórýge kómektesedi. Tipti siz, sodan polıpter men isikterdi de kóre alasyz.\r\n• Tik ishek aımaqtaryn saýsaqpen tekserý: Tik ishek aýmaǵyn tekserý  kóbinese kúndelikti fızıkalyq tekserýge negizdelgen. Anomaldi aımaqtardy palpatorly túrde  anyqtaý úshin, dáriger, saýsaǵyna qolǵap kıip, tik ishekke kirgizedi.\r\n• Vırtýaldy kolonoskopııa: Bul ádis qazirgi ýaqytta zerttelýde.\r\n\r\n__SIMPTOMDARY__\r\n\r\nKolorektaldy qaterli isiktiń jalpy sımptomy ishektiń ádettegi qozǵalysynyń ózgerýi bolyp tabylady. \r\n\r\nBelgileri:\r\n\r\n• Dıareıa nemese ish qatý\r\n• Ishektiń tolyq emes qozǵalysy.\r\n• Nájiste qan (qyzyl nemese óte kúńgirt) anyqtalý\r\n• Nájis kólemi qalyptymen salystyrǵanda kishkentaı kórinedi.\r\n• Jıi bolatyn gazdy nemese quryspaly aýrý sezimi nemese qatty toıý, ne bolmasa,ish kebý sezimderi\r\n• Belgisiz sebepten salmaq joǵaltý.\r\n• Ylǵı sharshap turý\r\n• Júrek aınýy nemese qusý\r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda bul belgiler qaterli isikke baılanysty bola bermeıdi. Basqa aýrýlar  da, osyndaı sımptomdardy týdyrýy múmkin. Kez-kelgen adam dıagnoz qoıǵyzý jáne emdelý úshin dərigerge barynsha erte kezeńde baryp qaralýy kerek.\r\nÁdette  qaterli isik bastapqyda asa qatty aýrý týdyrmaıdy. Ony dárigerge kórsetý úshin sımptomnyń paıda bolýyn kútpeý kerek.\r\n \r\n__DIAGNOSTIKASY__\r\n\r\nEger skrınıngtik tekserýdiń nátıjeleri rak aýrýy bar ekendigin nemese onyń belgileri paıda bolǵanyn kórsetse, dáriger, bul jaǵdaıda onkologııalyq aýrý nemese basqa sebepterge baılanysty ekenin bilýi kerek. Dáriger sizdiń aýrýyńyzdyń syrqatnamasyn suraıdy jáne otbasyńyzdaǵy aýrýy bar adamdar týraly da suraıdy, sodan fızıkalyq tekserý júrgizedi. Skrınıng bóliminde sıpattalǵan bir nemese birneshe testiler taǵaıyndalýy múmkin.\r\n\r\nEger fızıkalyq tekserý jáne test nátıjeleri obyrdy kórsetpese, dáriger qosymsha synaqtardyń qajet emestigine jáne emdelýdiń qajettiligi joq dep sheshim qabyldaıdy. Degenmen, ol qaıta tekserý josparyn usynýy da ǵajap emes.\r\n\r\nEger tekserý kezinde ádetten tys aımaqtar (polıp sııaqty) anyqtalsa, rak jasýshalaryn anyqtaý úshin bıopsııa qajet bolýy múmkin. Kóbinese, kolonoskopııa nemese sıgmoıdoskopııa kezinde qalypty tinniń alynýy múmkin. Patologanatom mıkroskoptyń kómegimen obyr jasýshalarynyń tinin zertteıdi.\r\n\r\n__KEZEŃDERINIŃ ANYQTALÝY__\r\n\r\nEger bıopsııa nátıjesinde onkologııalyq aýrýlardyń bar ekeni kórinse, dáriger eń tıimdi emdeý jolyp josparlaýy úshin aýrýdyń satysyn (kezeńin) anyqtaıdy. Isik satysy, isikpen irgeles tinderdiń zaqymdalýyna qarap, basqa múshelerge qaterli isiktiń qanshalyqty taralǵanyn eskerip, sondaı-aq, eger  obyr bar bolsa, qandaı múshede bolýy múmkin, degen sııaqty jaıttardy tekserý arqyly anyqtalady.\r\n\r\n__Dáriger tómende kórsetilgendeı saraptama túrlerin taǵaıyndaýy múmkin:__\r\n\r\n• \'\'__Qan taldamasy__\'\': Dáriger kartsınoembrıonıkalyq  antıgen (KEA)  jáne basqa zattar úshin qandy tekseredi. Kolorektaldy qaterli isigi jáne basqa da aýrýy bar  keıbir naýqastardyń qan quramynda aýrýy KEA –niń joǵary deńgeıi baıqalady. \r\n• \'\'__Kolonoskopııa__\'\': Eger dıagnoz qoıylǵan kezde kolonoskopııa ótkizilmese, dáriger kolonoskoppen  jıek  jáne tik ishektiń durys emes jerlerin tekseredi.\r\n• \'\'__Endorektaldi ýltradybystyq tekserý__\'\': Ýltradybystyq zondty tik ishekke engizedi. Ol adamǵa  estilmeıtin dybystyq tolqyndar jiberedi. Tolqyndar ishektiń qabyrǵasynan jáne qorshaǵan tinderden shyǵady, al kompıýter jańǵyryqtyń sıpatyn –keskin túrine túsiredi. Onda isiktiń tik ishekke qanshalyqty tereńdeı túskenin nemese obyrdyń lımfa túıinderine qanshalyqty keńinen taralǵanyn nemese basqa qorshaǵan tinderge taralǵan-taralmaǵanyn kórýge bolady.\r\n• \'\'__Keýde rentgeni__\'\':  isiktiń ókpege jaıylǵanyn ne jaıylmaǵanyn kórsetedi.\r\n• \'\'__Kompıýterli tomografııa__\'\': kompıýterge qosylǵan rentgen apparatýrasy patsıenttiń denesiniń jeke aımaqtarynyń birneshe tolyq sýretin jasaıdy. Oǵan kontrasty  zatty  ınektsııalaýǵa bolady. Kompıýterli tomografııa qaterli isiktiń  baýyrǵa, ókpege nemese basqa múshelerge taralǵan-taralmaǵandyǵyn anyqtaýǵa kómektesedi.\r\n\r\nSonymen qatar, dáriger qaterli isiktiń taralýyn anyqtaý úshin basqa da synaq túrlerin (mysaly, IaMR sekildi) taǵaıyndaı alady. Keıde ony joıý sátine deıin onkologııalyq kezeńin anyqtaý múmkin bolmaıdy. (Kolorektaldy qaterli isikti hırýrgııalyq emdeý «emdeý» bóliminde sıpattalǵan.)\r\n\r\nDárigerler kolorektaldy qaterli isiktiń kelesi kezeńderin qarastyrady:\r\n\r\n• 0-kezeń: qaterli isik tik ishektiń astynada eń tereń qabattarynda ǵana kezdesedi. Kolorektaldy qaterli isiktiń bul kezeńi sonymen qatar jergilikti kartsınoma dep atalady.\r\n• I kezeń: Isik ishektiń ishki qabyrǵasyna nemese tik ishekke deıin ósedi. Isik qabyrǵadan ótip óspeıdi.\r\n• II kezeń: Isik ishektiń qabyrǵasyna nemese tik ishekke tereń enedi nemese onyń janyna shyǵyp ósedi. Ol kórshi tinderdi de jaýlaıdy, alaıda obyr jasýshalry lımfa túıinine túspeıdi.\r\n• III etap: obyr lımfa túıinderine taralady, biraq basqa múshelerge taralmaıdy.\r\n• IV kezeń: obyr baýyr nemese ókpe sııaqty basqa múshelerge taralady.\r\n• Retsıdıv ( Ótkizý): Bul biraz ýaqyt anyqtalmaı qalǵan, emdelýden keıin qaıta paıda bolǵan obyr isigi. Aýrý tik ishekte nemese basqa aǵazaǵa qaıta paıda bolýy múmkin.\r\n\r\n__EMDEÝ__\r\n\r\nKolorektaldy qaterli isigi bar naýqastardyń kópshiligi medıtsınalyq kómekke qatysty sheshimder qabyldaýǵa belsendi qatysady. Árıne, olar óz aýrýlary men emdeý múmkindikteri týraly múmkindiginshe barlyǵyn bilgisi keledi. Alaıda, onkologııalyq dıagnoz qoıylǵannan keıin patsıentter eseńgirep, boılaryn kúızelis bılep dárigerge   barlyq qajetti suraqtardy qoıa almaı qalady. Bul máseleni dárigerge barar aldynda suraqtar tizimin jasap alý arqyly retteýge bolady.\r\n\r\nDárigerdiń aıtqandaryn este saqtaý ońaı bolýy úshin patsıentter qajetti málimetterdi jazyp alady nemese dıktofon paıdalanýǵa ruqsat suraıdy. Keıbir naýqastar ózderiniń týystary men dosynyń  dárigermen sóıleskende, talqylaýǵa qatysýǵa, jazbalar jasaýǵa nemese jaı tyńdaýǵa qatysqanyn qalaıdy.\r\n\r\nSizge birden barlyq suraqtardy qoıýdyń qajeti joq. Sizdiń áli alda dárigerge nemese meıirbıkeńizge túsiniksiz nárseni  túsindirýin ótinýińizge nemese qosymsha aqparattar alý úshin múmkindikter bolady. Sizdiń dárigerińiz sizdi kolorektaldy qaterli isikti emdeý tájirıbesi bar mamanǵa joldaıdy  nemese oǵan ózińiz surana alasyz. Kolorektaldy qaterli isikti emdeıtin  mamandarǵa gastroenterologtar (as qorytý júıesiniń aýrýlaryna mamandandyrylǵan dárigerler), hırýrgtar, medıtsınalyq onkologtar jáne radıologtar kiredi. Bir naýqasqa birneshe dáriger qajet bolýy múmkin.\r\n\r\n__EMDEÝ ÁDISTERI__\r\n\r\nEmdeý ádisin tańdaý, negizinen, isikterdiń jıek ishektiń nemese tik ishektiń ornynan qozǵalýyna  sondaı-aq aýrý satysyna baılanysty jasalady. Kolorektaldy qaterli isikti emdeý hırýrgııa, hımıoterapııa, bıologııalyq terapııa nemese radıatsııalyq terapııany qamtýy múmkin. Keıbir jaǵdaılarda biriktirilgen emdeýler júrgiziledi.\r\n\r\nKeıde jıek ishektiń obyryn emdeýi tik ishektegi  qaterli isikti emdeýden erekshelenedi. Tómende eki túrli jaǵdaıdaǵy obyrdy emdeý tásilderi bólek-bólek jazylǵan.\r\n\r\nDáriger naýqasqa emdeý ádisterin jáne kútiletin nátıjeler týraly aıtyp beredi. Naýqas pen dáriger birlese otyryp qajetti jaǵdaılarǵa jaýap beretin emdeý josparyn jasaı alady.\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlardy emdeý jergilikti nemese júıeli bolýy múmkin:\r\n\r\n• \'\'__Jergilikti terapııa__\'\': Hırýrgııalyq aralasý jáne sáýleli terapııa jergilikti terapııanyń túrleri bolyp tabylady. Olardyń kómegi arqyly jıek ishektegi nemese tik ishektiń nemese jaqyn jerde ornalasqan qaterli isikter joıylady nemese buzylady. Kolorektaldy qaterli isik basqa múshelerge taralsa, jergilikti terapııa osy aýmaqtardaǵy aýrýdy baqylaý úshin paıdalanylýy múmkin.\r\n• \'\'__Júıelik terapııa__\'\': hımıoterapııa jáne bıologııalyq terapııa  júıeli terapııaǵa jatady. Dárilik zattar qan quramyna enedi jáne búkil aǵzada obyr kletkalarynyń ósýin buzady nemese tejeıdi.\r\n\r\nQaterli isik aýrýlaryn emdeý ádisteri kóbinese saý kletkalar men tinderge zııan keltirgendikten, janama áserler óte kóp kezdesip jatady. Mundaı janama áserler, negizinen, emdeýdiń túri men uzaqtyǵyna baılanysty bolady. Olar sondaı-aq ártúrli patsıentte ártúrli bolady jáne ár keıingi emdeý kýrsymen ózgerýi múmkin. Emdeý kýrsyn bastamas buryn, dárigerler yqtımal bolatyn janama áserler týraly patsıentterge aıtady jáne olarmen kúresý  joldaryn usynady.\r\n\r\nAýrýdyń kez-kelgen kezeńinde terapııanyń janama áserlerin azaıtý, aýrýdy jáne basqa da belgilerdi jeńildetý úshin sondaı-aq emotsıonaldy jaǵdaıyn baqylap , qoldaý kórsetiledi.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdeý__\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeý - bul kolorektaldy qaterli isikke arnalǵan eń kóp qoldanylatyn em túri.\r\n\r\n• \'\'__Kolonoskopııa__\'\':  Kolonoskoptyń kómegimen jıek ishek nemese   tik ishektiń joǵarǵy jaǵyndaǵy shaǵyn qaterli polıp alynýy múmkin. Rektýmnyń tómengi bóligindegi keıbir shaǵyn isikter\n anýs arqyly kolonoskopsyz da joıylady.\r\n• \'\'__Laparoskopııa__\'\': Jıek ishek qaterli isigi erte kezeńinde ushynda jaryǵy bar juqa tútikpen(laparoskoppen)  joıylýy múmkin. Bul úshin ish qabyrǵasyn úsh-tórt jerinen juqalap tiledi. Laparoskoptyń kómegimen hırýrg ish qýysynyń múshelerin kóre alady. Isikter men saý ishektiń bir bóligi joıylady. Ishki lımfa túıinderin de joıýy múmkin. Hırýrg qalǵan ishek pen baýyrdy qaterli isikke qarsy tekseredi.\r\n• \'\'__Ashyq hırýrgııa__\'\': Hırýrg isinýdi jáne saý  jıek ishek  pen tik ishektiń bir bóligin alyp tastaý úshin qursaq qýysynyń úlken bóligin kesip tastaıdy. Ol kezde keıbir irgeles lımfa túıinder de joıylýy múmkin. Hırýrg qalǵan ishek pen baýyrdy qaterli isikke qarsy tekseredi.\r\n\r\nJıek ishek nemese tik ishekterdi alyp tastaǵannan keıin, hırýrg ádette saý jerlerdi biriktiredi. Alaıda, keıde qalpyna keltirý múmkin bolmaı qalady. Bul jaǵdaıda hırýrg aǵzanyń shlak  shyǵarýy úshin jańa ádisin jasaıdy. Ishek qýysynyń qabyrǵasynda sańlaý (stoma) jasalady, ishektiń joǵarǵy jaǵyn stomamen baılanystyrady jáne onyń tómengi ushyn jabady. Stomany jasaý operatsııasy kolostomııa dep atalady. Shlak jınaý jáne ony ustap turý úshin stomaǵa arnaıy jelim arqyly jalpaq qap bekitilgen.\r\n\r\nPatsıentterdiń kópshiligi úshin stoma ýaqytsha shara bolyp tabylady. Ol operatsııadan keıin ishektiń jáne tik ishektiń saýyǵýyna deıin qajet. Emdelgennen  keıin hırýrg ishektiń bólikterin biriktiredi jáne stomany jabady. Keıbir naýqastar, ásirese tik ishektiń tómengi bóliginde ornalasqan isigi bolsa, árqashan stomaǵa muqtaj bolyp qalady.\r\n\r\nKolostomııasy bar naýqastar titirkenýi múmkin. Dáriger, meıirbıke nemese enterostomaldi terapevt patsıentke stomanyń aýmaǵyn taza ustap, titirkený men ınfektsııany qalaı boldyrmaý kerektigin úırete alady. Reabılıtatsııa bóliminde stomaǵa qalaı qaraýdy úırený týraly tolyǵyraq aqparat bar.\r\n\r\nÁr patsıenttiń operatsııadan keıingi jazylý ýaqyty ártúrli. Alǵashqy birneshe kún ishinde yńǵaısyzdyq týyndaýy zańdy. Dárigerler aýyrsynýmen kúresýge aıtarlyqtaı járdem beredi. Hırýrgııadan buryn dáriger nemese meıirbıkemen birlese otyryp aýyrsynýdy jeńildetý sharalaryn talqylaý qajet. Hırýrgııalyq operatsııadan keıin dáriger qurylǵan josparda  jetkiliksiz jaıttar bolsa, jospardy túzetýi múmkin.\r\n\r\nBiraz ýaqytqa deıin naýqastar jıi  sharshap, ózderin áliz sezinip júredi. Operatsııanyń áseri, odan ózge,  ish qatý nemese dıareıanyń paıda bolýyna alyp keledi. Dárigerler dereý emdeýdi qajet etetin qan ketý, ınfektsııa jáne basqa da jaıttardyń  yqtımal belgilerin baqylaıdy.\r\n\r\n\'\'__Hımıoterapııa__\'\'\r\n\r\nHımıoterapııada rak jasýshalaryn joıý úshin obyrǵa qarsy preparattar qoldanylady. Bul zattar qanǵa aralasady jáne búkil aǵzadaǵy obyr jasýshalaryna áser etýi múmkin.\r\nObyrǵa qarssy  preparattar ishke engiziledi, alaıda olardyń keıbireýleri aýyz arqyly iship emdelýge negizdelgen. Emdeý ambýlatorııalyq-emhanalyq bólimde, dárigerlik bólimde nemese úıde júrgizilýi múmkin. Sırek jaǵdaıda aýrýhanaǵa jatqyzý qajet bolýy múmkin.\r\nHımıoterapııanyń janama áseri negizinen preparattyń túri men onyń mólsherine baılanysty.\r\n\r\n\'\'Bul preparattar tez bólinýge qabiletti, qalypty jasýshalardy da zaqymdaıdy:\'\'\r\n\r\n•\'\'__ Qan jasýshalary__\'\': Bul jasýshalar ınfektsııamen kúresedi, qannyń uıýyna qatysady jáne barlyq múshelerge ottegin jetkizedi. Dáriden zaqymdanǵan qan jasýshalary ósedi, sodan jıi ınfektsııalaný, qantalaý nemese qan ketý qaýpi artyp, turaqty álsizdik pen sharshaý sezimderi paıda bolady.\r\n• \'\'__Shash túbiri jasýshalary__\'\': hımıoterapııa preparattary shashtyń túsýine áser etýi múmkin. Shash qaıtadan ósedi, biraq burynǵy túster men qurylymdardan biraz ózgeshe bolýy múmkin.\r\n• \'\'__As qorytý joldaryna  demeý beretin jasýshalar__\'\': Hımıoterapııanyń áserinen tábet nasharlap, júrek aınyp, qusý, dıareıa nemese erin men aýzda jara paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nKolorektaldy qaterli isikke arnalǵan hımıoterapııa qoldyń alaqandary men aıaq tabany terisiniń qyzarýy men aýyrsynýyn da týyndatady. Teri túleýi múmkin.\r\n\r\nDárigerler osy janama áserlerdiń kópshiligin baqylaý tásilderin usynady. Alaıda keıinnen emdeý sońynda bári qalpyna kelip jaataddy.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBastapqy oqshaýlaýdan tys taralǵan keıbir kolorektaldy qaterli isik aýrýlary bıologııalyq terapııa túrinde monoklonaldy antıdenelerdi alady. Monoklonaldy antıdeneler kolorektaldy obyr jasýshalaryn baılanystyrady. Olar rak jasýshalarynyń ósýine jáne onkologııalyq aýrýlardyń taralýyna kedergi keltiredi. Monoklonaldy antıdeneler dárigerlik keńsede, aýrýhanada nemese klınıkada ınektsııa túrinde engiziledi. Keıbir naýqastar bir mezgilde hımıoterapııamen qamtamasyz etiledi.\r\n\r\nEmdeý barysynda dárigerler problemalardyń belgilerin baıqaıdy. Keıbir naýqastar allergııalyq reaktsııalardyń aldyn alý úshin dári-dármekterdi qabyldaıdy. Janama áseri negizinen paıdalanylatyn monoklonaldy antıdenelerdiń túrine baılanysty. Jaǵymsyz áserlerge bórtpe, bezgek, ishtiń aýyrýy, qusý, dıareıa, qan qysymynyń ózgerýi, qan ketý nemese dem alýdyń qıyndaýy problemalary jatady. Ádette terapııanyń alǵashqy kýrsynan keıin janama áserler azaıady.\r\n\r\n__Sáýlelik terapııa__\r\n\r\n===\'\'Sáýlelik terapııa\'\'=== (radıoterapııa dep te atalady)  rak jasýshalaryn joıý úshin joǵary energııaly sáýlelerdi paıdalaný arqyly júzege asady. Ol sáýle túsken aımaqtardaǵy  ǵana qaterli isikterge áser  etedi. Dárigerler onkologııalyq aýrýlardy emdeý úshin ár túrli radıatsııalyq terapııany paıdalanady. Keıde eki túrli emdi bir mezgilde taǵaıyndaıdy:\r\n• ===\'\'Syrtqy ekspozıtsııa\'\'===: Radıatsııa qurylǵydan keledi. Radıoterapııa úshin qoldanylatyn apparattardyń eń kóp taraǵan túri - syzyqty údetkish. Patsıentterdiń kópshiligi aýrýhanada nemese klınıkada aptasyna 5 kún, birneshe apta boıy emdeledi.\r\n• ===\'\'Ishki ekspozıtsııa\'\'=== (ımplantatsııalanatyn sáýlelený nemese brahıterapııa): Radıatsııa isiktiń tikeleı nemese janyndaǵy juqa tútikterge ornalastyrylǵan radıoaktıvtik materıaldan shyǵady. Emdeý kezinde naýqas aýrýhanaǵa jatady, al ımplant, ádette, birneshe kún boıy ishte qaldyrylady. Ádette naýqas aýrýhanadan shyqqanǵa  deıin ony alyp tastaıdy.\r\n• ===\'\'Ishki operatsııalyq sáýlelik terapııa\'\'=== (IORT): Keıbir jaǵdaılarda sáýlelendirý hırýrgııalyq operatsııa kezinde oryndalady.\r\n\r\nJaǵymsyz áserler kóbinese alynǵan radıatsııanyń mólsherine jáne qaı músheniń emdelýine baılanysty oryn alyp jatady. Qursaq qýysyna nemese jambas aımaǵyna júrgizilgen radıoterapııadan  júrek aıný, qusý, dıareıa,  nájiste qannyń bolýy nemese ishek qozǵalǵyshtyǵynyń artýy degen sekildi jaǵymsyzdyqtar oryn alýy múmkin. Odan sondaı-aq zár shyǵarýdyń qıyndaýy sııaqty problemalar da týdyrýy múmkin. Sonymen qatar, sáýlelengen aımaqtaǵy teri qyzyl, qurǵaq jáne bújirlenip ketýi múmkin. Anýstyń terisi asa sezimtal bolyp qalady.\r\n\r\nRadıoterapııanyń kýrtaryn qabyldaý baryssynda naýqas ózin óte sharshań sezinýi múmkin, ásirese keıingi emdeý aptalarynda olaı sezinýi údeı túsedi. Bul jaǵdaılarda tynyǵý óte mańyzdy, biraq dárigerler, ádette, patsıentterge eń belsendi ómir saltyn saqtaýǵa keńes beredi.\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııanyń jaǵymsyz áseri unaı bermee de, dárigerdiń olardy emdeýge nemese baqylaýǵa qabileti jetýi kerek. Eger osy jaısyzdyqtardyń bárine shydasa, emdeýdiń sońy qýantarlyq bolmaq.\r\n\r\n__Kolorektaldy qaterli isikti emdeý__\r\n\r\nJıek ishektiń obyry kóbinese hırýrgııalyq jolmen emdeledi. Olardyń keıbireýleri hırýrgııa, sonymen qatar hımıoterapııa. Keıbir jaǵdaılarda aýrýdyń sońǵy kezeńderinde bıologııalyq terapııa taǵaıyndalady.\r\n\r\nJıek ishek obyry bar naýqastarǵa kolostomııa óte sırek jaǵdaıda qajet bolýy múmkin.\r\nRadıatsııalyq terapııa da  jıek ishek obyryn emdeý úshin sırek qoldanylady, biraq keıde aýyrsynýdy jáne basqa belgilerdi jeńildetý úshin qoldanylady.\r\n\r\n__Tik ishektiń qaterli isigin emdeý__\r\n\r\nTik ishektiń qaterli isiginiń barlyq kezeńderinde kóbinese hırýrgııa qoldanylady. Keıbir naýqastarǵa hırýrgııa, radıatsııalyq terapııa jáne hımıoterapııa taǵaıyndalady. Keıbir jaǵdaılarda aýrýdyń sońǵy kezeńderinde bıologııalyq terapııa da taǵaıyndalyp júr. \r\n\r\nRektaldi obyrmen aýyratyn 8 naýqastyń bireýi turaqty kolostomııaǵa muqtaj.\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa operatsııadan buryn jáne keıin qoldanylýy múmkin. Keıbir naýqastar isikke deıin operatsııadan buryn sáýle terapııasyn qabyldaıdy, biraq basqa jaǵdaılarda, isik ornynda qalýy múmkin obyr jasýshalaryn joıý úshin operatsııadan keıin taǵaıyndalady. Keıbir aýrýhanalarda naýqastar hırýrgııa kezinde sáýlelik terapııany qosa qabyldaıdy.  Sondaı-aq, radıatsııanyń terapııasy qaterli isik aýrýlaryn jáne onkologııalyq aýrýlardan bolatyn basqa belgilerdi azaıtý úshin taǵaıyndalýy múmkin.\r\n\r\n__QOSYMShA MEN  ALTERNATIVTI MEDITsINA__\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq naýqastar qosymsha jáne balamaly medıtsına ádisterin unatady:\r\nQosymsha ádisterge qaterli isikke birge qoldanylatyn standartty hımıoterapııa jáne sáýleli terapııa sııaqtylar jatady. Balama ádister - standartty emdeý ádisteriniń ornyna qoldanylatyn ádIster.\r\n\r\nAkýpýnktýra (akýpýnktýra), terapevtik massaj, ósimdik derıvatıvteri, vıtamınder nemese arnaıy dıetalar, vızýalızatsııa, medıtatsııa jáne rýhanı saýyqtyrý - qosymsha nemese balamaly medıtsına túrleri bolyp tabylady.\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq naýqastar qosymsha nemese balama terapııa ádisterin qoldaný nátıjesinde ózderiniń densaýlyq jaǵdaıynyń jaqsarǵanyn atap ótti. Degenmen, qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń keıbir túrleri hımıoterapııa men radıoterapııanyń áser etý mehanızmderin ózgerte alady. Bul ózgerister naýqasqa zııan keltirýi múmkin. Sonymen qatar, qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń belgili bir túrleri jeke-jeke qoldanylǵan jaǵdaıda da zııandy bolýy múmkin. Qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń keıbir túrleri qymbat turady.\r\n\r\n__Onkologııalyq aýrýlardy emdeý jáne qoldaý__\r\n\r\nMundaı qaterli isikpen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdar aýrýymen baılanysty emotsıonaldy jáne praktıkalyq máselelerdi sheshý úshin kómekke muqtaj. Mundaı jaǵdaılarda ózara qoldaý toptary óte paıdaly bolýy múmkin. Bul uǵym kóptegen batys elderinde keńinen taralǵan. Osyndaı toptarda\n onkologııalyq naýqastar ózderiniń bilimderi men tájirıbesin bóliý úshin, aýrýǵa jáne emniń áserine qalaı qarsy turý kerektigi jaıynda áńgimelesý úshin  jınalyp turady.\r\n\r\nQaterli isigi bar naýqastar óz otbasylaryna, jumys oryndaryn saqtap qalýǵa, kúndelikti ómirin saqtap qalýyna asa qatty alańdýshylyq tanytady. Jáne de naýqastardyń emdelýge, aýrýhanaǵa jatýǵa, sondaı-aq medıtsınalyq qyzmetterge aqy tóleý qajettiligine baılanysty alańdaýshylyqtar da janyn jegideı jeıdi. Onkologııalyq naýqastarǵa qatysty kóptegen máselelerge, ádette, densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n\r\n__Tamaqtaný jáne dene belsendiligi __\r\n\r\nOnkologııalyq naýqastardyń ózderin kútimildep júrýleri óte mańyzdy. Árıne, bul jaqsy tamaqtaný men dene belsendiliginiń maksımaldy túrde qalypta ustaýlaryn bildiredi. Mundaı naýqastarǵa salmaqtaryn túsirip almaý úshin, qajetti mólsherdegi kalorııany tutyný qajet. Jetkilikti mólsherde aqýyzdardy paıdalanǵan jón. Jaqsy tamaqtaný -jaǵdaılarynyń jaqsaryp jáne kóp energııa jınaý úshin kómektesedi.\r\n\r\nÁsirese, em qabyldaý kezeńinde nemese em qabyldap bolǵannan soń  tábettiń nasharlaýy múmkin.  Olar ózderin jaısyz sezinip,  sharshap nemese aýyzdarynyń dám sezýi ózgerýi. Sondaı -aq emdik sharalardyń janama áserlerinen, mańyzdy máseleler týyndaýy múmkin. Dáriger, dıetolog nemese basqa  da medıtsına qyzmetkeri tamaqtanýǵa baılanysty týyndaǵan máselelerdi sheshý túrlerin usynyp, kómektesedi.\r\n\r\nÓz belsendilikterin túsirmegenniń arqasynda kóptegen naýqastar ózderin jaqsy sezinedi. Júrý, ıogamen aınalysý, júzý jáne basqa da jattyǵýlar myqty bolýǵa, energııany saqtap, ómirlik tonnýsty túsirmeýge kómektesedi. Jattyǵýlar júrek aınyǵandy jáne aýyrsynýdy basyp, sol arqyly em júrgizý protsessterine jeńildik týdyrady.  Sonymen qatar, kúızelisten de aryltady. Fızıkalyq turǵydan salmaq túsirmeı turyp óz dárigerińizben keńesip alǵanyńyz jón. Eger fızıkalyq jattyǵýlar aýyrsynýdy  nemese basqa máselelerdi týyndatsa, dárigerińizge aıtyp, fızıkalyq jattyǵýlardy ózgertý aıasynda keńes alǵanyńyz jón.\r\n\r\n__REABILITATsIIa__\r\n\r\nSaýyqtyrý - onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń mańyzdy kezeńi. Dárigerler patsıentterdi qalypty ómirge tezirek qaıtarý úshin bar kúsh-jigerin salady.\r\n\r\nNaýqasta stoma bolsa, ol oǵan qalaı qarap, kútim jasaý kerektigin bilýi kerek. Oǵan dárigerler, medbıkeler jáne enterostomdyq terapevtter kómektesedi. Endestomalyq terapevter patsıentke hırýrgııadan buryn naýqasty kútý týraly sóılesý úshin kezdesedi. Operatsııadan keıin naýqasqa stomany qalaı kútimildeý kerektigi jaıynda úıretedi. Olar naýqastyń ómir salty máselelerin, onyń ishinde emotsıonaldy, fızıkalyq jáne jynystyq aspektilerdi talqylaıdy. Ádette, olar resýrstar men qoldaý toptary týraly aqparat bere alady.\r\n\r\n__Keıingi kútim__\r\n\r\nKeıingi kútim, kolorektaldy qaterli isikti emdeýde óte mańyzdy ról atqarady. Tipti qaterli isik tolyq joıylsa nemese buzdyrylsa, aýrý keıde qaıta tap berýi múmkin, óıtkeni anyqtalmaǵan qaterli isik jasýshalary emdeýden keıin denede qaldy. Dáriger naýqastyń saýyǵýyn qadaǵalaıdy jáne onkologııalyq aýrýlardyń qaıtarylanyp qalmaýyn jiti tekserip turady. Merzimdi tekserýler densaýlyq jaǵdaıynyń kez-kelgen ózgeristerin anyqtap, qajet bolǵan jaǵdaıda emdeýge kómektesedi.\r\n\r\nMundaı tekserýler fızıkalyq tekserýden (rektýmnyń tsıfrlyq saraptamasyn qosa), zerthanalyq zertteýlerden (sonyń ishinde fekaldy jasyryn qan synaǵy jáne CEA synaǵy), kolonoskopııadan, flıýoroskopııadan, kompıýterlik tomografııadan nemese basqa da zertteýlerden turady.\r\n\r\n__ALDYN ALÝDAǴY ǴYLYMI ZERTTEÝ__\r\n\r\nKolorektaldy qaterli isikti belgili bir taǵamdyq qospalarmen nemese preparattarmen aldyn alýǵa bolatynyn anyqtaý úshin zertteýler júrgizilýde. Mysaly, búkil el boıynsha zertteýshiler D dárýmenin jáne kaltsıı qospalaryn, selendi jáne Tselekoksıbtiń polıptermen aýyratyn adamdarǵa áserin zertteıdi.\r\n\r\n__Skrınıng jáne dıagnostıka salasyndaǵy zertteýler__\r\n\r\nǴalymdar polıpter men kolorektaldy qaterli isikterdiń bolýyn tekserýdiń jańa ádisterin tekserip jatyr.\r\n\r\n__Emdeýdi zertteý__\r\n\r\nZertteýshiler hımıoterapııa men bıologııalyq terapııa múmkindikterin zerttep jatyr. Olar jańa preparattardy, jańa kombınatsııalardy jáne ártúrli dozalardy zertteıdi. Sonymen qatar, emdeýdiń janama áserlerin azaıtý úshin zertteýler júrgizilýde.\r\n','translator',36,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Búırektiń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',26149,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1543219680,1574755680,1543220235,'__Búırek__ – asqazannyń tómengi bóliginde, omyrtqanyń eki jaǵynda ornalasatyn syńar múshe. Naqty orny - qursaq qýysynyń artqy jaǵy bolyp sanalady. Ár búırektiń kólemi judyryqtaı bolady. Búırektiń joǵarǵy bóliginde búırek ústi bezi ornalasady. Búırek jáne búırek ústi bezi maı tinimen jáne fıbrozdy kapsýlamen (Gerot fastsııasy) qorshalǵan.\r\n\r\nBúırek – zár shyǵarý júıesiniń bir bóligi bolyp sanalady. Onyń  qyzmeti – zármen birge qannan shlaktar men artyq sýlardy bólip shyǵarady. Zár ár búırektiń ortalyq bos keńistigine jınalady. Sosyn, búırek pen qýyqty jalǵastyratyn nesepaǵar arqyly qýyqqa quıylyp, qýyqtan zár shyǵarý tútigi arqyly syrtqa shyǵady.\r\n\r\nTaǵy bir aıta keterligi búırek  qan qysymyn tepe-teńdikte ustaıtyn jáne erıtrotsıtterdiń túzilýine áser etetin hımııalyq zattardy da óndiredi.','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Sizge uıqy beziniń qaterli isigi jaıly ne bilý kerek» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. (What do you need to know about kidney cancer).\r\n\'\'\r\n__Búırek__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"472\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\n__Búırek__ – asqazannyń tómengi bóliginde, omyrtqanyń eki jaǵynda ornalasatyn syńar múshe. Naqty orny - qursaq qýysynyń artqy jaǵy bolyp sanalady. Ár búırektiń kólemi judyryqtaı bolady. Búırektiń joǵarǵy bóliginde búırek ústi bezi ornalasady. Búırek jáne búırek ústi bezi maı tinimen jáne fıbrozdy kapsýlamen (Gerot fastsııasy) qorshalǵan.\r\n\r\nBúırek – zár shyǵarý júıesiniń bir bóligi bolyp sanalady. Onyń  qyzmeti – zármen birge qannan shlaktar men artyq sýlardy bólip shyǵarady. Zár ár búırektiń ortalyq bos keńistigine jınalady. Sosyn, búırek pen qýyqty jalǵastyratyn nesepaǵar arqyly qýyqqa quıylyp, qýyqtan zár shyǵarý tútigi arqyly syrtqa shyǵady.\r\n\r\nTaǵy bir aıta keterligi búırek  qan qysymyn tepe-teńdikte ustaıtyn jáne erıtrotsıtterdiń túzilýine áser etetin hımııalyq zattardy da óndiredi.\r\n\r\n__QATERLI ISIK DEGEN NE?__\r\n\r\nQaterli isik, qurylym elementterinen, tinderden jınaqtalǵan jasýshalardan bastaý alady. Búkil aǵza da tinnen turady.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter zalaldy jáne zalalsyz bolyp bólinedi:\r\n\r\n__Zalalsyz iskterde__ qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\n__Zalaldy isikter__ qaterli isikpen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter zalalsyzdarǵa qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaýipti isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaterli isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaterli isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\nBúırek obyrynyń birneshe túri bar. Eń kóp taralǵan túri búırek adenokartsınomasy  dep, keıde, gıperneforma dep te atalady. \r\n\r\nBúırek obyrynyń basqa formasy ótpeli jasýshaly kartsınoma bolyp tabylady. Ol negizinen búırek astaýyn zaqymdaıdy. Búırek obyrynyń bul formasy qýyq obyryn eske túsiredi, sondyqtan bul formadaǵy obyrdy emdeý joldary da uqsas bolyp keledi.\r\nBalalardaǵy barynsha keń taralǵan búırek obyrynyń formasy Vılms isigi bolyp tabylady. Qaterli isiktiń bul formasy búırek obyrynan  basqasha, jáne basqa túrli emdeý joldaryn talap etedi. \r\n\r\nBúırek obyry turǵylyqty lımfatúıinderge taralady. Ol sondaı-aq, ókpege de, súıekke de, baýyrǵa da taralady. Sonymen qatar bul obyr túri bir búırekten ekinshi búırekke shaýyp kete beredi. \r\n\r\nBul qaterli isik túri taralǵan kezde (metastazdanǵanda), obyrly isigi jańa oryndarda dúmpý týdyrady, ıaǵnı tıip ketken jasýshasyn obyr isigine aınaldyra beredi. Mysaly, búırek qaterli isigi ókpege metasstazdansa, ókpeniń obyr jasýshalary búırek obyr jassýshalaryna aınalyp shyǵa keledi. Sodan keıin bul aýrý, ókpe obyry emes, búırektiń metastazdanǵan aýrýy bolyp esepteledi. Dárigerler muny keıde metastazdanǵan isik deıdi nemese «jasyryn» aýrý dep ataıdy.\r\n\r\n__BÚIREK QATERLI ISIGINIŃ QAÝIP FAKTORLARY__\r\n\r\nBúırek obyry kóbinese 40 jatan asqannan keıin damıdy, biraq, keıbir sebepteriniń neden týyndaıtyny belgisiz. Bir túsinýge qıyn soǵatyn másele, keıbir adamdar qaterli isikpen jeńil aýyrady, al keıbireýleri aýyrmaıdy. Bir belgilisi búırek qaterli isigi juqpaly aýrý emes. \r\n\r\nǴylymı zertteýlerdiń nátıjesine súıensek, keıbir adamdarda basqalardan qaraǵanda búırek obyryn damytatyn qaýip faktorlary bar eken. Ondaı qaýip faktorlaryn tómende tizimdep shyqtyq:\r\n\r\n•	__Shylym shegý__: Temeki shegý búırek obyryn damytatyn birden bir negizgi qaýip faktory bolyp tabylady eken. Kóp shylym shegetinder, shekpeıtinderden qaraǵanda eki ese búırek obyryn damytatyn qaýip faktoryna jatqyzylatyn kórinedi. Sıgara tartý da qaýip faktorynyń qatarynda.\r\n•	__Artyq salmaq__: Semirgen nemese tym kóp artyq salmaǵy bar adamdar, qalypty adamdarǵa qaraǵanda búırek obyryn damytatyn faktorlardyń ishinde erekshe boı kórsetip tur. \r\n•	__Qan qysymynyń kóterilýi__: Qan qysymynyń kóterilýi de búırek obyryn damytatyn qaýip faktorlaryna jatady.\r\n•	__Ýzaq ýaqyt búırek dıalızinde jatqandar__: Dıalız – búırek qyzmeti buzylǵan naýqastardy emdeýge arnalǵan ádis. Dıalızdiń kómegimen qandaǵy artyq zattar joıylady. Kóp jyldar boıy dıalızben emdelip júrgender búırek obyryna shaldyǵyp qalýy da múmkin eken.\r\n•	__Fon Hıppel-Lındaý sındromy__ (FHLS) – bul sırek kezdesetin, tuqym qýalaıtyn genniń buzylysyn anyqtaýǵa negizdelgen  aýrý. FHLS ózgergen geni búırek obyryna shaldyǵý qaýpin týdyrady. Budan ózne búırek, mundaı túri ózgergen gen kóz, mı, jáne basqa da múshelerdiń qaterli isikteriniń qaýpin arttyrady. FHLS ózgergen geni bar otbasy múshesiniń boıynan atalmysh sındormnyń týyndap qalýy ǵajap emes. Ondaı geni bar adamdarǵa búırek obyryna jáne basqa da aýrýlardyń alǵashqy sımptomdaryna deıin erterek dıagnostıka jasatqany durys bolmaq.\r\n•	__Kásiptegi zııandylyqtar__: keıbir adamdar búırek obyryn damytatyn qaýip faktorlarymen qatysty jumys isteıdi. Mysaly ondaı adamdar jurysta ylǵyı belgili bir hımııalyq zattarmen baılanyssta bolýy múmkin. Aıtalyq, bolat quıý óndirisindegi domna oshaqtarynda jumys isteıtin qyzmetkerler búırek obyrymen zaqymdalyp qalýy múmkin eken. Basqa da qaýip faktorlary bolyp asbest jáne kadmı  esepteledi.\r\n•	__Jynysyna qatysty__:  Búırek obyryna áıelderden qaraǵanda erler jıi ushyraıdy eken.\r\n\r\nESKERTÝ! Kóptegen qaýip faktorlaryna jatatyndar, búırek obyryna shaldyqpaı júre berýi múmkin. Degenmen, kerisinshe, tirkelgen búırek qaterli isikteri eshandaı qaýip faktorymen baılanysy bolmaǵan jandar atalmysh indetke tap bolyp jatady. Eger siz, qandaıda bir faktormen zaqymdanyp qaldym dep oılasańyz, dárigerge eskertip, ne bolmasa, ýaqytyly búırek obyryna qarsy tekserilip qoısańyz bolady.\r\n\r\n__BÚIREK QATERLI ISIGINIŃ SIMPTOMDARY__\r\n\r\nBúırek qaterli isiginiń sımptomdary:\r\n\r\n•	Neseptiń qan aralasyp shyǵýy (gematýrııa), nesep qoıý-qyzyl tústi bolyp ketedi.\r\n•	Belde ylǵyı tolastamaıtyn aýrý paıda bolady.\r\n•	Asqazannyń shet jaq bóligi úlkeıip ketedi.\r\n•	Salmaq túsedi.\r\n•	Dene qyzýy túsedi.\r\n•	Sharshaý sezimi mazalaıdy, jalpy densaýlyq jaǵdaı tómendeıdi, adam del-sal kúıge túsedi. \r\n\r\nKórsetilgen sımptomdardyń barlyǵy qaterli isikke baılanysty bolmaýy múmkin. Mysaly, búırek jylaýyǵynda (kıstasynda) ınfektsııa bolsa nemese basqa aýrý boıda týyndasa, osyǵan uqsas sımptomdar kórinýi múmkin. Onymen qosa, eger sizdi osyǵan uqsas sımptomdar mazalasa, ýaqytysymen dıagnostıka jasatý úshin, aýrýdy erte bastan qolǵa alý úshin dárigerge kóringenińiz durys bolady.\r\n\r\n__BÚIREK OBYRYNYŃ DIAGNOSTIKASY__\r\n\r\nEger naýqas óńesh obyryna kúmindený sekildi belgili bir shaǵymmen emhanaǵa kelse, dáriger oǵan dıagnostıka jasaý úshin tómende kórsetilgendeı zertteýlerdi taǵaıyndaıdy. \r\n\r\n•	__Jalpy tekserý__: dáriger aýrýdyń belgilerin anyqtaý úshin naýqasqa tekserý júrgizedi, kóbinese dene qyzýynyń kóterilýi men qan qysymynyń joǵarlaý sebebin anyqtaýǵa tyrysýy múmkin. Sondaı-aq isiktiń bar-joqtyǵyn anyqtaý maqsatynda qaryn jaqty sıpalap qarap shyǵady.   \r\n•	__Nesep zertteýi__. Nesep zerthanada tekseriledi, qunamynda qan bar ma, álde basqa belgiler kórinip tur ma ony anyqtatsdy.\r\n•	__Qan tekserýi__. Zerhanada qan quramyn tekserip, búırek qyzmetin retteıtir zattardyń bar-joqtyǵyn tekseredi. Mysaly, bul maqsatta, qandaǵy kreatın mólsheri anyqtalýy\n múmkin, sebebi ol búırek tazartqysh fýnktsııasynyń buzylǵandyǵy jaıynda aqpar beredi.\r\n•	__Vena ishilik pıelografııa__. Bul ádis venaǵa boıaǵyshtar engizý arqyly júzege asady. Boıaǵysh qan tamyrlyq arnaǵa ótedi jáne búırekke baryp toǵytylady. Boıaǵysh rentgendik sáýlege sińedi de búırektiń qurylymyn rentgen keskindemesinen kórinýine múmkindik týǵyzady, jáne kóbinese, búırektegi boıaǵyshtyń júrýimen neseptamyr men qýyq ta kórinedi. \r\n•	__Kompıýterli tomografııa__. Bul dıagnostıkalaý ádisi búırektiń rentgendik keskindemeleriniń  kompıýterlengen túsirilimi serııasyna negizdelgen. Bul kezde sáýle búırek qurylymyn kórý úshin jáne isine bastaǵan isikterdi anyqtaý úshin rengenkontrasty zat  ishke endiriledi.\r\n•	__Ýltradybysty zertteý__. Dıagnostıkalaýdyń bul ádisi biz estimeıtin dybystyq tolqynǵa negizdelgen. Mundaı tolqyn ýltrodybysty apparatqa baǵyttalady da búırek jaqqa jáne búırek tinderine shaǵylystyrylady. Tolqyndardyń shaǵylysýy tirkeledi jáne kompıýterdiń kómegimen sonogrammlar dep atalatyn arnaıy sýretter keıpine ózgeredi. Biraq sonogrammadan tek qatty isikter men jylaýyqtar (kısta) kórinýi múmkin.\r\n•	__Bıopsııa__. Bul ádis obyr jasýshalaryn mıkroskopııalyq zertteýmen anyqtaý úshin tin bólshegin kesip alýǵa negizdeledi.  Búırek bıopsııasyn júrgizý úshin teri arqyly búırek tinine arnaıy ıne kirgiziledi, sodan búırek tininiń kishkentaı bólshegi alynady. Bul kezde nysanaǵa dál túsý úshin búırekke ýltrodybysty nemese rentgendik sýret qoldanylýy múmkin.\r\n\r\nKóp jaǵdaılarda joǵaryda kórsetilgen dıagnostıkalyq tekserýlerdiń túrleri: kompıýterli tomografııa, ýltradybysty zertteý jáne rentgen sııaqtylar dárigerge hırýrgııalyq joldyń qaı túrin tańdaý kerektigine yqpal etedi. Mysaly, búırektiń qajetti bóligin ǵana kesip alý kerek pe, álde, barlyq búırekti alyp tastaý kerek pe? - degen suraqtarǵa jaýap taýyp beredi. Sońǵy naqty sheshim bıopsııalyq materıalǵa mıkroskoptyq tekserý júrgizgennen keıin belgili bolady. Iaǵnı sodan keıin baryp, sońǵy dıagnoz qoıylady jáne isiný protsesiniń sıpaty anyqtalady.\r\n\r\n__Búırek obyrynyń satylary __\r\n\r\nBúırek obyry bar naýqasty durys emdeýdi josparlaý úshin dáriger, aýrýdyń qaı satyda turǵanyn bilýi kerek. Búırek qaterli isiginiń damý satysy isiktiń kóleminiń negizinde anyqtalady. Iaǵnı, isik taraldy ma, joq pa nemese taralsa, deneniń qaı bóligine taralýy múmkin degen sııaqty  suraqtar tóńireginde tekseriledi.\r\n\r\nBúırek obyrynyń belgili bir satysy mynadaı dıagnostıkalyq ádisterdi qoldanýmmen oryndalady, mysaly kompıýterli tomografııa jine ýltrodybysty zertteý sekildi. Keıde ıadroly-magnıtti-rezonanstyq zertteý  (IaMR nemese MRT) qoldanylady. Bul dıagnostıkalaý sharalary radıotolqyn jáne adam tini men ishki múshelerdiń keskinderin dál kórsetý maqatynda kompıýterli magnıt negizinde iske asyrylady.   Mundaı sýrettiń kómegimen aýrýdy dıagnostıkalaýǵa bolady. IaMR músheler men jumsaq tinderdiń sýretin alý úshin  baqa da  tehnıkaly skanerleý ádisterimen (KT jáne rentgenologııalyq zertteýlermen) salystyrǵanda, áleqaıda ońtaıly dıagnostıkalaý ádisi bolyp tabylady.  \r\n\r\nTómende búırek qateri isiginiń satylary kórsetilgen:\r\n\r\n•	I satysy – búırek obyrynyń alǵashqy satysy. Bul satyda isik kólemi 7 sm-ge deıin (tennıs dobynan úlken emes) úlkeıedi. Obyr jaýshalary tek búırekte kezdesedi.\r\n•	II satysy – bul da búırek obyrynyń alǵashqy satysy bolyp sanalady, biraq isik 7 sm-den asa úlkeıip ketedi.\r\n•	III satysy tómende kórsetilgen talaptarmen qarastyrylady:\r\no	Isiktiń ózi búırektiń mańyna shyqpaıdy,  biraq obyr jasýshalary jaqyn turǵan lımfa túıinderden tabylady; nemese\r\no	Isik uıqy bezinde nemese búırektiń aınalasyndaǵy maıly jáne fıbrozdy tinderde paıda bolady, biraq isik fıbrozdy tinderden ary qaraı taralmaıdy. \r\no	Obyr jasýshalary bir nemese birneshe lımfa túıinderden tabylady;\r\no	Nemese obyr isigi jaqyn turǵan qanaınalym tamylaryna taralady. Obyr jasýshasy jaqyn turǵan lımfa túıinderde tabylady.\r\n•	IV satysy, tómende saralanady:\r\no	Isik ary qaraı búırekti qorshap turǵan fıbrozdy tinderge taralady;\r\no	Nemese, obyr jasýshalary jaqyn ornalasqan birden kóp lımfa túıinderden tabylady;\r\no	Nemese, obyr jaýshalary ókpe sekildi basqa músheler men tinderge taralady.\r\n\r\nRekýrrentti isik – bul emdelgennen keıin qaıta paıda bolatyn isik. Ol búırekten qaıta paıda bolýy múmkin nemese basqa músheden kórinis berýi yqtımal.\r\n\r\n«Búıreginde qaterli isik bar» dep dıagnoz qoıylǵan kóptegen naýqastar emdeý ádisterine qajetti sheshimderdiń bárin qabyldap, emdelýge belsendi túrde kirisedi. Biraq keıbireýler qoıylǵan dıagnozyn estigende eseńgirep, kúızelip aýrýdyń adekvatty maǵlumattaryn eskere almaı qalyp jatady. Mysaly, naýqastar ózine bilýi kerek kóptegen suraqtardy dárigerge qoıa almaı qalady.  Osyndaı sebepterge baılanysty naýqastar dáriger qabyldaýyna barǵan kezde qassyna týysyn nemese dosyn ertip alǵany abzal, olar aýrýǵa ózdiginshe kómek bolady.\r\n\r\nDáriger aýrýdy arnaıy mamandarǵa baǵyttaýy múmkin, mysaly, ýrologqa (nesep shyǵarý joldary aýrýyn emdeıtin maman), nemese onkologqa (qaterli isikterdi emdeýmen aınalysatyn maman).\r\n\r\n__Emge daıyndyq__\r\n\r\nEmdeý ádisin tańdaý aýrýdyń satysyna jáne aýrý jannyń jalpy densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty, jáne onyń jasy da qalys qalmaıdy. Dárigerdiń qajettiligine qaraı dáriger men naýqas eń tıimdi emdeý tásilin tańdaýy kerek.\r\n\r\n__Emdeý ádisteri__\r\n\r\nBúırek obyry bar aýrý adamǵa emdeýdiń mynadaı túrleri taǵaıyndalýy múmkin: hırýrgııalyq operatsııa, arterıaldi embolızatsııa, radıatsııalyq terapııa, hımıoterapııa jáne t.b.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq operatsııa__\r\n\r\nHırýrgııalyq aralasý búırek obyryn emdeýde barynsha keń taralǵan emdeý ádisi bolyp tabylady. Búırekti alyp tataýǵa baǵyttalǵan operatsııa nefrektomııa dep atalady. Nefrektomııanyń birneshe túri bar, olarydy búırek obyrynyń satylaryna baılanysty tańdalady.\r\n\r\n•	Radıkaldi nefrektomııa. Búırek obyry kóbinese radıkaldi nefrektomııa jolymen emdeledi. Sondaı-aq, jaqyn lımfotúıinderi de alynyp tastalady.\r\n•	Jaı nefrektomııa: bul kezde tek búırek alynyp tastalady. Keıbir aýrýlarda I satysynda-aq jaı nefretomııa jasatýǵa keńes beriledi.\r\n•	Jıi nefrektomııa – búırektiń isingen bóligi ǵana alynady. Mundaı operatsııa, aýrý jannyń bir búıregi ǵana qalǵan kezde ǵana oryndalady,  nemese isik eki búırekte de týyndaı bastaǵanda júrgiziledi. Aıta keterligi, mundaı operatsııa 4 sm-den aspaıtyn azǵantaı tilý arqyly júzege asyrylady.\r\n\r\n__Arterıaldyq embolızatsııa__\r\n\r\nArterıaldyq embolızatsııa – bul isikterdiń kólemin kishireıtýge baǵyttalǵan obyr terapııasynyń bir túri. Kede bul ádisti hırýrgııalyq operatsııanyń bassynda, em jaqsy áser berýúshin júrgizedi.  Jáne de hırýrgııalyq operatsııany júrgizge múmkindik bolmaı qalǵan kezde, aýrýdyń sımptomdaryn jeńildetý úshin embolızatsııa júrgiziledi. Arterıaldyq embolızatsııany júrgizý maqsatynda qysqa búıtektik arterııadaǵy qan aınalymdy bekitip turǵan zatty alyp tastaý  shaptyq arterııa arqyly karteter engiziledi. Onyń kómegimen isik jasýshasyna keletin ottek shekteledi. Isiný protsessi toqtaıdy.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa (radıoterapııa) bul – joǵary energetıkalyq sáýleler arqyly qaterli isiktiń kletkalaryn joıatyn jergilikti qoldanatyn em túri. Radıoterapııa tek sáýle túsken jerdegi qaterli isik kletkalaryn joıady. Radıoterapııany júrgizý úshin patsıent aptasyna 5 kún birneshe apta boıy  emdeý mekemesinde bolýy tıis. \r\n\r\nKeıbir aýrýlarǵa radıoterapııa hırýrgııalyq áserdiń basynda, isiktiń kólemin kishireıtý maqsatynda júrgiziledi. Basqa aýrýlarǵa radıoterapııa jasýshalaryn joıýǵa, hırýrgııalyq áserden keıin qalyp qoıǵan isik jasýshalaryn joıý maqsatynda qoldanylady.  Radıoterapııa sondaı-aq, hrırýrgııalyq operatsııa júrgizýge múmkin bolmaı qalǵan jaǵdaıda taǵaıyndalady.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBıologııalyq terapııa – bul júıeli terapııanyń bir túri. Ol qan tamyr arnalarynda aınalatyn, barlyq aǵzanyń jasýshalaryna jetetin zatty paıdalanady. Bıologııalyq terapııa aǵzanyń obyrmen kúresýine baǵyttalǵan tabıǵı kúshin qoldanýǵa negizdeledi.\r\n\r\nMetastazdanǵan búırek obyry bar aýrýlar úshin alfa-ınterferon nemese ınterleıkın-2 (IL-2 nemese aldesleıkın dep te atalady) taǵaıyndalady. Atalǵan zat ınfektsııaǵa jaýap qaıtarý úshin  aǵzada birshama mólsherde óńdeledi jáne basqa aýrýlarǵa da toıtarys berýge tyrysady. Qaterli isiktiń emi úshin rekombınatty ımmýnomodýlıatorlar dep atalatyn zerthanalyq jaǵdaıda óńdelgen zat qoldanylady.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııa júıeli terapııanyń bir túri bolyp tabylady. Ol obyrǵa qarsy dárilerdi qoldanýdy qarastyrady, ıaǵnı, qanaınalymǵa túsedi, qanaınalym arnalarda aınalady, obyr jasýshalaryn joıady. Bul ádistiń basqa ádisterden aıyrmashylyǵy búırek obyry kezinde terapııanyń bul túri    birshama sırek qoldanylady. Biraq, ǵalymdar búırek obyrymen ózdiginen kúresetin jańa dári túrin izdestirýde.\r\n \r\n__BÚIREK QATERLI ISIGI TERAPIIaSYNYŃ JANAMA ÁSERLERI__\r\n\r\nObyr emin qanshalyqty ýaqytymen qoldansa da, obyr jasýshalarynan basqa saý jasýshalar da joıylyp ketip jatady. Qajet emes jaǵymyz áserler báribir oryn alyp jatady. Janama áserler qoldanylǵan obyrǵa qarsy dárilerdiń satysyna baılanysty jáne túrine baılanyty bolady. Ár adamda janama áserler ártúrli bolyp keledi. Emdeýdiń aldynda dárigerler aýrýǵa janama áserler jaıly jáne olarmen qalaı kúresý kerektigi jaıly eskertip, joldaryn kórsetýi kerek.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq operatsııa__\r\n\r\nHırýrgııalyq operatsııadan keıin teriniń jınalýy úshin belgili bir ýaqyt kerek, ol ár adamda ártúrli bolady. Aýrýlar operatsııadan keıin alǵashqy aptalarynyń ishinde birshama jaǵymsyzdyqty sezinedi.  Biraq aýrý sezimderin dári-dármekterdiń kómegimen baqylaýǵa bolady. Jáne hırýrgııalyq aralasýdy bastar aldynda dáriger naýqaspen operatsııadan keıingi aýrý sezimin azaıtý jaıynda keńesip, jospar quryp alǵany durys. Bul jopar operatsııadan keıin birneshe ret ózgerýi de múmkin.\r\n \r\nOperatsııadan keıingi kezeńde aýrýlar ózdein tym álsiz sezinedi. Dárigerler búırektik buzylystardyń ózgeristerin baqylaýda ustaý kerek, jáne suıyqtyqtardy qabyldaýlary men nesep\n bólinýin jiti nazarda ustaýy qajet. Olar sondaı-aq, qan ketý jáne ınfektsııalyq asqynýlardy jáne jedel aralasýlar qajet bolyp qalý múmkindigi bar jaǵdaılardy qadaǵalap tekserip júrýi kerek.  Zerthanalyq testter operatsııadan keıingi kezede aıtarlyqtaı kómek berýi múmkin. Bir búırekti alyp tastaǵannan keıin, ekinshi búırek onyń qyzmetin alyp ketýge qabiletti bolady. Biraq, eger saqtalyp qalǵan búırek qajetti qyzmetti atqaryp kete almasa nemese qos búırekti de alyp tastaý kerek bolsa, qandy tazartý maqsatynda búırek dıalızi qoldanylýy múmkin. Keıbir naýqastarǵa búırek aýystyrýy qajet bolýy múmkin.\r\n  \r\n__Arterıaldyq embolızatsııa__\r\n\r\nArterıaldyq embolızatsııadan keıin aýrýlar belderinen aýrý sezimderin baıqaýy múmkin. Jáne olardyń dene qyzýy da kóterilýi múmkin. Basqa da janama áserler júrek aıný jáne qusýmen belgi berýi múmkin. Bul máseleler tez arada joıylyp ketýi de múmkin.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııanyń janama áserleri qoldanylatyn radıatsııanyń mólsherine jáne áser etken dene bólshegine baılanysty bolyp keledi. Ádette, aýrýlar radıoterapııadan keıin, ásirese emdeýdiń sońǵy aptalarynda ózderin tym júdegendeı sezinedi. Sol úshin olarǵa tynyǵý  qajet, keıbir aýrýlarǵa belsendi bolǵan durys. \r\n\r\nBúırekke jáne oǵan jaqyn ornalasqan tinderge jasalǵan radıoterapııa áserinen júrek aıný, qusý, dıareıa jáne dáret syndyrǵanda jaıssyzdyqtar týyndaýy múmkin. radıoterapııa kezinde aǵzany ınfektsııalardan qorǵaıtyn saý leıkotsıtterdiń sany azaıyp ketedi. Sonymen qatar, radıoterapııadan keıin teri qyzaryp, qurǵap jáne serpimdiligi azaıyp ketedi. Radıoterapııanyń janama áseri aıtarlyqtaı jaǵymsyz bolǵanymen, olardy baqylaýda ustaýǵa múmkindikter bar.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa __\r\n\r\nBıologııalyq terapııadan qaltyrap-dirildeý, bulshyqetterdiń aýyrsynýy álsizdik, tábettiń joǵalýy sııaqty tumaýdyń belgileri jáne júrek aıný, qusý, dıareıa sıpatyndaǵy janama áserleri týyndaıdy. Keıbir naýqastarda teri bóritpeleri paıda bolady. bul máseleler aıryqsha sıpatqa ıe bolǵanymen, emdi toqtatqannan keıin janama áserleri  birden basylady.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııanyń  janama áseri, dáriniń túrine jáne ony qabyldaý mólsherine baılanysty bolady.\r\n \r\nQaterli isikke qarsy dáriler tez taralatyn aǵza kletkalaryna áseri bar. Aıryqsha aıtqanda:\r\n\r\nQan jasýshalary:  bul jasýshalar ınfektsııalarmen kúresedi, qannyń uııýyna kómektesedi, jáne ottegini túrli múshelermen tinderge jetkizedi. Qan kletkalaryna áseri bar  dárilerdi qoldanǵan kezde, ınfektsııa, deneniń kógerýi nemese qan ketý, sondaı- aq, álsizdik pen sharshaý sııaqty janama áserleri  paıda bolýy múmkin.\r\n \r\nShash túbindegi jasýshalary:  hımıoterapııa saldarynan  shash túsýi múmkin. Em shara aıaqtalǵannan keıin, shashtyń ósýi qaıta qalyptasady, alaıda jańa shyqqan shashtyń  sıpaty men túsi basqa bolýy múmkin.\r\n\r\nAsqazan-ishek joldarynyń jasýshalary:  hımıoterapııa tábettiń buzylýyna , júrek aıný, qusý, dıareıa, aýyz qýysynda  jáne erin aınalasynda  oıyq jaralardyń paıda bolýyna ákep soǵady.\r\n\r\nMundaı janama áserlerdiń  kóptegen  túrin dáriler qoldaný arqyly baqylaýda ustaýǵa bolady.\r\n\r\n__QOSYMShA JÁNE ALTERNATIVTI MEDITsINA__ \r\n\r\nObyrǵa shaldyqqan keıbir adamdar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınany tańdaıdy:\r\nQosymsha ádis dep - obyrdy emdeýdiń standartty túrimen qatar júrgiziletin em shara túrin aıtady. Mysaly hımıoterapııa jáne radıoterapıany qoldaný. Alternatıvti ádis –standartty emdeý ádisiniń ornyna qoldanatyn medıtsınanyń túri bolyp tabylady.\r\n\r\nAkýpýnktýra (ıne terapııasy), emdik massaj, óndirilgen shópter,dárýmender nemese arnaıy dıeta,  vızýalızatsııa, medıtatsııa  jáne rýhanı turǵydan emdeý qosymsha jáne alternatıvti medıtsına túrlerine jatady.\r\n\r\nQosymsha jáne alternatıvti ádisteriniń terapııasynyń nátıjesinde, keıbir ankologııalyq naýqastardyń jaǵdaılarynyń jaqsara túskenderi baıqalady. Alaıda qosymsha jáne alternatıvti ádisteriniń keıbir túrleri hımıoterapııa jáne radıoterapııanyń áseriniń mehanızmin ózgertip jiberýi múmkin. Bul ózgerister naýqasqa zııanyn tıgizip jiberetinin eskerý kerek. Sonymen qatar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń keıbir túrlerin  bólek qoldanǵan jaǵdaıda da zııandy bolyp jatady. Keıbir qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń túrleriniń aqysy qymbat turady.\r\n\r\n__AÝRÝLARDYŃ KÚTIMINE QOLDAÝ KÓRSETÝ__\r\n\r\nQaterli isik sekildi kúrdeli aýrýmen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa bul aýrýmen baılanysty emotsıonaldyq jáne praktıkalyq máselelerin sheshý úshin kómek qajet. Ondaı jaǵdaıda aýrýǵa qandaı jaǵynan bolsyn kómek qolyn sozsa da paıdaly bolmaq. Bul uıǵarym ásirese batys jaqta jaqsy damyǵan. Qaterli isikpen aýyratyndar men atalmysh toptar bas qosyp turady, árqaısysy óz jaǵdaıymen bólisip, aýrýmen kúresýde jáne aýrý saldarynan týyndaǵan máselelerdi sheshýde ózderiniń bilimi men tájirıbelerimen almasady.\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýy bar adamdar óz otbasy jaıly kóp oılaıdy, óziniń jumys ornynyń saqtalýyn, kúndelikti turmys-tirshiligin jıi ýaıymdap júredi. Tekserilý, em qabyldaý, aýrýhanaǵa jatý týraly ýaıymdar, onkologııalyq naýqas adamdarǵa tán bolyp keledi. Onkologııalyq aýrýlardy alańdatatyn kóptegen suraqtaryna ádette medıtsına qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n\r\n__TAMAQTANÝ JÁNE DENE BELSENDILIGI__ \r\n\r\nOnkologııalyq naýqastardyń ózderin kútimildep júrýleri óte mańyzdy. Árıne, bul jaqsy tamaqtaný men dene belsendiliginiń maksımaldy túrde qalypta ustaýlaryn bildiredi. Mundaı naýqastarǵa salmaqtaryn túsirip almaý úshin, qajetti mólsherdegi kalorııany tutyný qajet. Jetkilikti mólsherde aqýyzdardy paıdalanǵan jón. Jaqsy tamaqtaný -jaǵdaılarynyń jaqsaryp jáne kóp energııa jınaý úshin kómektesedi. Ásirese, em qabyldaý kezeńinde nemese em qabyldap bolǵannan soń  tábetteriniń nasharlaýy múmkin.  Olar ózderin jaısyz sezinip,  sharshap nemese aýyzdarynyń dám sezýi ózgerýi. Sondaı -aq emdik sharalardyń janama áserlerinen, mańyzdy máseleler týyndaýy múmkin. Dáriger, dıetolog nemese basqa  da medıtsına qyzmetkeri tamaqtanýǵa baılanysty týyndaǵan máselelerdi sheshý túrlerin usynyp kómektesedi.\r\n\r\nÓz belsendilikterin túsirmegenniń arqasynda kóptegen naýqastar ózderin jaqsy sezinedi. Júrý, ıogamen aınalysý, júzý jáne basqa da jattyǵýlar myqty bolýǵa, energııany saqtap, ómirlik tonnýssty túsirmeýge kómektesedi. Jattyǵýlar júrek aınyǵandy jáne aýyrsynýdy basyp, sol arqyly em júrgizý protsessterine jeńildik týdyrady.  Sonymen qatar, kúızelisten de aryltady. Fızıkalyq turǵydan salmaq túsirmeı turyp óz dárigerińizben keńesip alǵanyńyz jón. Eger fızıkalyq jattyǵýlar aýyrsynýdy  nemese basqa máselelerdi týyndatsa, dárigerińizge aıtyp, fızıkalyq jattyǵýlardy ózgertý aıasynda keńes alǵanyńyz jón.\r\n\r\n__KEZEKTI  TEKSERILÝLER__\r\n\r\nEmdeý aıaqtalǵannan keıin naýqastardy tekserip turý óte mańyzdy.  Qaterli isikti joıylǵannan keıin de obyr pratsesi qaıta bastalyp, obyr jasýshalarynyń jandanýy ábden múmkin. Qaıta bastalý pratsesi bolǵan jaǵdaıda, dárigerler óz qaperinen jiberip almaý úshin naýqastyń jaǵdaıyn únemi baqylaýda ustap otyrýy qajet. Kezekti tekserilýden ótip turý mundaı ózgeristerdi anyqtaýǵa múmkindik beredi. Ol úshin kezekti laboratorııalyq saraptamalar jasatyp, rentgennen tekserilip, kompıýterlik tomografııaǵa túsip jáne basqa da zertteý túrlerinen ótý kerek bolady.\r\n\r\n__Ǵylymı zertteýler__\r\n\r\nǴalymdar hırýrgııalyq emniń, bıologııalyq terapııanyń, hımıoterapııanyń, jáne bul ádisterdi úılestirip qoldanýdyń jańa, áseri myqty ádisterin izdestirýde. Hımıoterapııamen baǵana jasýshalaryn kóshirý sııaqty jańa ádisti biriktirip qoldanýdyń múmkindikterin qarastyrýda. Sondaı –aq obyrǵa qarsy dárilik dozany kóp mólsherde qoldanyp, obyr jasýshalaryn jáne súıekkemigiiń qalypty jasýshalaryn joıyp, ornyna donordyń  baǵana jasýshalaryn kóshirý arqyly jańa jasýshalardy qaıta qalpyna keltirý  maqsatynda qoldanylatyn ádis túri zerittelýde.\r\n\r\n\r\n\r\n','translator',35,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Óńesh qaterli isigi (óńesh obyry)','','','qz','s','',0,'',19222,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1543220220,1574756220,1543220589,'Óńesh – bul tolyq tútiksheli, as pen suıyqtyqty asqazanǵa ótkizetin anatomııalyq múshe. Jutynǵan kezde óńesh qabyrǵalaryndaǵy bulshyqetter jıyrylady jáne ishilgen asty asqazan qýysyna qaraı ıteredi. Óńeshtiń shyryshty qabynda ornalasqan bezder shyrysh bóledi, ol arqyly, tamaqty jutý protsessin jeńildetý úshin  óńeshtiń ishki jaǵy ylǵalmen qamtamassyz etiledi.  Óńesh keńirdektiń artqy jaǵynda ornalasqan, eresek adamdardyń óńeshiniń uzyndyǵy 25-ge deıin bolady.','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Sizge óńesh qaterli isigi jaıly ne bilý kerek» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. (What do you need to know about esophageal cancer).\'\'\r\n\r\n__ÓŃESh__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"473\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nÓńesh – bul tolyq tútiksheli, as pen suıyqtyqty asqazanǵa ótkizetin anatomııalyq múshe. Jutynǵan kezde óńesh qabyrǵalaryndaǵy bulshyqetter jıyrylady jáne ishilgen asty asqazan qýysyna qaraı ıteredi. Óńeshtiń shyryshty qabynda ornalasqan bezder shyrysh bóledi, ol arqyly, tamaqty jutý protsessin jeńildetý úshin  óńeshtiń ishki jaǵy ylǵalmen qamtamassyz etiledi.  Óńesh keńirdektiń artqy jaǵynda ornalasqan, eresek adamdardyń óńeshiniń uzyndyǵy 25-ge deıin bolady.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isigi jaıynda túsinik__\r\n\r\nQaterili isik tinderdi túzetin, qurylym elementterinen, jasýshalardan bastalady. Tinder aǵzany túzedi.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter zalaldy jáne zalalsyz bolyp bólinedi:\r\n\r\nZalalsyz iskterde qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\nZalaldy isikter qaterli isikpen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter zalalsyzdarǵa qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaterli isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaterli isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaterli isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isiginiń qaýip faktorlary__\r\n\r\nÓńesh qaterli isiginiń damýynyń naqty sebebi áli anyqtalmady. Biraq, ǵylymı zertteýler qorytyndysy boıynsha óńesh obyryn damytýy múmkin qaýip faktorlar bar kórinedi. Olar:\r\n\r\n__Jasyna qaraı__. Óńesh obyry ásirese 60 jastan asqan adamdarda bolýy múmkin.\r\n\r\n__Jynysyna qaraı__. Óńesh obyry áıelderden qaraǵanda, erlerde jıi kezdesetini baıqalady.\r\n\r\n__Shylym shegýine qaraı__. Óńesh obyrynyń paıda bolýynyń birden bir qaýip faktory shylym shegý.\r\n\r\n__Alkogol qoldanýyna qaraı__. Sozylmaly nemese shamadan tys alkogol qoldaný óńesh qaterli isińiniń týyndaýynyń taǵy da bir qaýip faktory bolyp sanalady. Ásirese alkogol qoldanýmen birge shylym shekse ókpe obyryna shaldyǵýynyń protsessi údeı túsedi. Ǵalymdar bul atalǵan qos faktor kantserogendi áser týdyrady dep sanaıdy.\r\n\r\nÓńesh Barrettasy. Shyryshty qabyqtyń uzaq titirkenýi óńesh obyrynyń týyndaý qaýpin arttyrady. Óńeshtiń tómengi bóligine ornalasqan tinder asqazan bólindisinen titirkenýi múmkin.  Óńeshtiń «qaıtarylatyn» jaǵdaıy «reflıýksti ezofagıt» dep atalady. Ýaqyt óte kele titirkengen jasýshalardyń tinderi túrin ózgertedi jáne asqazan jasýshalaryna uqsap qalady. Bul jaǵdaı Barretta óńeshi dep atalady jáne ol obyraldy protsess bolyp sanalady. Iaǵnı olarǵan ókpeniń adenokartsınomalary damýy múmkin.\r\n\r\nTitirkenýdiń basqa túrleri. Ókpeniń shyryshty qabyǵy basqa faktorlardyń áserinen de týyndaýy múmkin. Ondaı faktorlar ylǵyı silti jutýdan jáne basqa da ýly titirkendirgishtermen qatysty bolyp keledi.  Olar da ókpe obyrynyń týyndaý qaýpin arttyrady.   \r\n\r\nMedıtsınaǵa qatysty jaıttar.  Bas nemese moıyn obyry bar aýrýlarda,basqa da qaterli isik túrleriniń damý qaýpi basym bolady. Mysly ol óńesh sekildi belgili bir anatomııalyq aýmaqta bolýy múmkin. Kez-kelgen kórsetilgen faktorlar óńesh obyrynyń damýyn arttyrady. Sonymen birge, qaýip faktorlary bar kóptegen jandarda óńesh obyry múldem týyndamaıdy, sondaı-aq, óńesh obyry qaýip faktory bolyp múldem sanalmaıtyn adamdarda da kezdesip jatady. \r\n\r\nQaýip faktorlarynyń sáıkestenýi ókpe obyrynyń aldyn alý sharasynyń alǵashqy qadamy bolyp tabylady. Qazirgi tańda, ókpe obyrynyń aldyn alýdyń birden bir joly shylym shegýdi doǵarý men alkogol ónimderin paıdalanýdy tyıý qajet bolyp otyr. Ǵalymdar ókpe obyrynyń damý sebepterin, jáne olardyń aldyn alý joldaryn  izdeýdi áli de jalǵastyra bermek. Negizi, ókpe obyrynnyń týyndaý qaýpin azaıtatyn  múmkindikter, taza, balǵyn, tolyq pispegen jemis-jıdekter men kókónister. Barretta óńeshimen qınalyp júrgen jandar da, osyndaı joldar arqyly óz jaǵdaılaryn jeńildetse bolady.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isiginiń sımptomdary__\r\n\r\nBastapqy kezinde óńesh obyry asa bir sımptomdar kórsete bermeıdi. Biraq qaterli isiktiń damý barysynda tómende kórsetilgendeı sımptomdar kórinis berýi múmkin:\r\n\r\n•	Jutynýdyń qıyndaýy jáne jutynǵan kezde aýyrý;\r\n•	Salmaqtyń kúrt túsip ketýi;\r\n•	Tamaqtyń nemese arqatyń aýrýy, keýdeniń artqy jaǵynyń nemese jaýyryn men shyntaqtyń arasynyń aýrýy;\r\n•	Daýystyń qarlyǵýy nemese sozylmaly jóteldiń paıda bolýy;\r\n•	Qusý;\r\n•	Qan aralas jótelý;\r\n\r\nAtalǵan sımptomdar óńesh obyryniki bolýy da múmkin, alaıda, basqa aýrýlardiki bolýy da ǵajap emes. Atalmysh sımptomdar boıyńyzdan tabyla qalǵan jaǵdaıda dárigerge habarlasyńyz.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isiginiń dıagnostıkasy__\r\n\r\n Sımptomdardyń sebebin dáp basyp  aıtý  úshin dáriger syrqatnamadan habardar bolýy kerek jáne sol arqyly aýrýdy tekseredi. Ádette, rentgenologııalyq zertteý jáne tómende kórsetilgendeı ádister taǵaıyndalady:\r\n\r\n__Barııdyń kómegimen óńeshti rentgennen ótkizý __ (ezofagografııa de te atalady).  Rentgenologııalyq tekserý júrgizý maqsatynda aýrý janǵa quramynda barıı bar suıyqtyq ishkiziledi. Ol óńeshtiń ishki qabyrǵalaryn qaptaıdy jáne onyń qurylymynyń rentgennen kórinýine múmkindik jasaıdy. \r\n\r\nEzofagoskopııa (óńesh endoskopıasy dep te atalady) – ushynda jaryǵy bar jińishke ıilgish tútiksheniń kómegimen óńeshtiń ishki bóligin tekserýge arnalǵan ádis. Muny – endosskop dep ataıdy. Aýrý adamǵa tekserý júrgizý maqsatynda, aldymen «anestetık» dep atalatyn tynyshatyndyrǵysh zat beriledi. Odan soń endoskop óńeshke engiziledi, sodan dáriger óńeshtiń ishki bólikterin kórýge múmkindik alady. Dáriger (endoskopıst) potoltgııalyq tinderdi tapqannan keıin, ary qaraı mıkroskopııalyq tekserý júrgizzý úshin kúmándi tinniń bólshegin kesip alady. Bıopsııa  qaterli isikke aınala bastaǵan tindi, sondaı-aq, obyrdyń damýy múmkin basqa da mıkroskopııalyq ózgeristi anyqtaýǵa múmkindik týǵyzady.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isiginiń damý satylary__\r\n\r\nDáriger dıagnoz qoıylǵannan keıin qaterli isik qaı kezeńde turǵanyn anyqtaıdy. Óńesh qaterli isiginiń damý satysy onyń taralý satylarymen jáne basqa múshelerdi zaqymdaýy sıpatymen  sıpattalady. Dárigerdiń óńesh qaterli isiginiń satysyn bilýi, onyń aldaǵy ýaqytta emdeýdi josparlaýyna jáne qandaı emdeý tásilderin tańdaýyna kómek beredi. Tómende óńesh obyrynyń 4 damý satysy kórsetilgen:\r\n\r\nI satysy. Qaterli isik óńeshtiń shyryshty qabynyń tek joǵarǵy bóliginde paıda bolady.\r\nII satysy. Obyr óńeshtiń barynsha tereń qabatyna enip ketedi jáne jaqyn turǵan lımfa túıinderdi zaqymdaıdy. Bul satysynda obyr basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine tarala qoımaıdy.\r\nIII satysy. Obyr óńesh qabyrǵasyna barynsha tereń ornalasady jáne óńeshke jaqyn ornalaqan tinderdi jáne lımfotúıinderdi zaqymdaıdy, biraq, bul satysynda da deneniń basqa jerlerine taralmaıdy.\r\nIV satysy. Obyr deneniń basqa bólikterine taralady – jalpy barlyq jerde: baýyrda, ókpede, mıda, súıekte.\r\n\r\nKeıbir test túrleri obyrdyń taralǵan-taralmaǵanyn anyqtaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\nOndaı testter:\r\n\r\n•	Kompıýterli tomografııa.  Bul keskinder serııasy taldamasyna, túrli túsirilgen buryshtar  men proektsııalarǵa negizdelgen dıagnostıkalaý ádisi. \r\n•	Súıekti skanerleý. Bul ádis súıektiń sýretin ekrannan nemese taspadan kórýge múmkindik jasaıdy jáne obyrdyń súıekke taralǵan-taralmaǵanyn anyqtaıdy. Zertteý júrgizý maqsatynda ishke azdaǵan radıoaktıvti zat engiziledi. Ol zat qanǵa taralady da súıekke tunady, ásirese tinderi buzylǵan súıekterge tunady. Súıek tinine radıoaktıvti materıaldyń jınalǵan jerin tirkeıtin quraldy – súıek skaneri dep ataıdy. \r\n•	Bronhoskopııa. Dáriger aýyzdan nemese muryn qýysynan jáne jutqynshaqtan tynys alý joldarynyń\n zaqymdanýynyń satysyn bilý úshin bronhoskop engizedi (ushynda jaryǵy bar jińishke tútik).\r\n\r\n__Ókpe qaterli isigin emdeý__\r\n\r\nÓńesh qaterli isiginiń emdeý ádisterin irikteý,  kóptegen faktorlarǵa qarasty júzege asady. Mysaly, olardyń kólemi eskerilýi múmkin, ornalasý mekeni men isiktiń taralý satysy nazarǵa alynýy yqtımal, sondaı-aq, naýqastyń jalpy jaǵdaıyn qaraý da basty másele bolyp tabylýy múmkin. Barlyq emder arnaıy mamandar komandasynyń kómegimen iske asady. Olar mysaly: gastroenkologtar, hırýrgtar, onkologtar jáne radıologtar bolýy múmkin. Aýyz qýysyndaǵy óńesh obyrynnyń potologııalyq protsessine em júrgizý úshin, aýrý jannyń, aldymen tis dárigerine baryp qaralyp kelgeni abzal. \r\n\r\nÁdette aýrý adamdar kóptegen túrli dárilerdi qabyldaıdy jáne qaterli isiktiń isinýin baqylaý, sondaı-aq, naýqastyń ómir sapasyn jaqsartý maqsatynda dári-dármekterdi kombınatsııalaıdy (biriktiredi)\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeý – óńesh obyryn emdeýdiń keń taralǵan túri. Ol arqyly isikti jáne onyń aınalasyndaǵy tinderdi  lımfotúıindermen birge hırýrgııalyq jolmen kesip alyp tastaýǵa bolady (óńeshti alyp tastaýǵa baǵyttalǵan operatsııany ezofagektomııa dep ataıdy). Óńeshtiń zaqymdalǵan jerin kesip alyp tastaǵannan keıin, hırýrg naýqastyń as pen suıyqtyqty jutýy úshin  óńeshtiń qalǵan bóligin asqazanmen tolyqtaı jalǵaıdy. Qajetine qaraı plastınaly tútikti nemese jalǵaýdy qamtamassyz eti úshin ishektiń bóligin paıdalanady. Hırýrg sondaı-aq, tamaqtyń ash ishekke erkin ótýi úshin asqazan men ash ishektiń arasyndaǵy sańlaýyn keńeıtýi múmkin. Alaıda keıde, buryn basqa emdeý tásilin qoldanǵandyqtan hırýrgııalyq emdeý múmkin bolmaı qalatyn jaǵdaılar  bolady. \r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__ radıoterapııa dep te atalady. Obyr jasýshalaryn joıýǵa arnalǵan joǵary energııaly sáýleni qoldaný arqyly júzege asyrylatyn ádis. Radıatsııaly terapııa tek óziniń áseri tıgen obyr jasýshalaryn ǵana kúıdiredi. Radıatsııa teriniń syrtyna da júrgizilýi múmkin (syrtqy radıatsııa) nemese radıatsııalyq materıaldy ishki jaqqa obyrǵa jaqyn jerge de engizýi múmkin (ishki radıatsııa). Keıde radıatsııalyq terapııanyń áserin kúsheıtý úshin óńeshke plastıkalyq tútik kirgiziledi, ol radıatsııanyń áseri kezinde óńeshtiń ashylyp turýna jaǵdaı jasaıdy. Radıatsııalyq terpaııa jeke qoldanylýy da múmkin, nemese hımıoterapııamen biriktirile qoldanyly da ǵajap emes, sapasyna qaraı, sondaı-aq, isiktiń kólemi men ornalasý jaǵdaıy operatsııaǵa  qolaısyz bolǵanda   hırýrgııalyq emniń alternatıvteri paıdalanylady. Budan basqa, dáriger isiktiń kólemin kishireıtý úshin, hırýrgııalyq emniń barynsha oń áserin tanytýy úshin radıatsııalyq jáne hımııalyq terapııany qosa qoldanady. Tipti isikti hırýrgııalyq jolmen isikti joıa almasa da nemese radıatsııalyq terapııanyń kómegimen isikti tolyq kúıdire almasa da, tym bolmaǵanda aýrýdy basý úshin nemese jutynýdy jeńildetý úshin radıoterapııa bári bir qoldanylady.\r\n\r\nHımıoterapııa qaterli isik jasýshalaryn joıý maqsatynda obyrǵa qarsy dárilerdi qoldanýdy qarastyratyn ádis. Obyrǵa qarsy dáriler ádette, barlyq aǵzaǵa taralýy úshin  ishke engiziletin ınektsııa túrinde taǵaıyndalady.  Hımıoterapııa emdeýdiń sapasyn arttyrý úshin negizgi emdeý ádisterimen (hırýrgııalyq aralasýmen qosa) radıoterapııamen biriktirile qoldanylýy da múmkin nemese isiktiń kólemin kishireıtý maqsatynda, hırýrgııalyq emniń áserin joǵarlatý úshin de qoldanylýy ǵajap emes.\r\n\r\nSáýleli terapııa – obyr jasýshasyn joıý maqsatynda joǵaryqysymdy sáýleni qoldaný. Sáýleli terapııa lazer sáýleniń túsken jerindegi barlyq obyr jasýshalaryn joıýǵa baǵyttalady. Dáriger obyr jasýshalaryn joıý úshin jáne óńeshtegi hırýrgııalyq jolmen alynýǵa kelmeıtin keıbir jerlerdegi isikterge lazerli sáýleni qoldanýy múmkin. Biraq ondaı jerler sırek kezdesedi, mysaly ol jutynýdyń qıyndaýyna baılanysty jerler bolýy múmkin.\r\n\r\nFotodınamıkalyq terapııa – bul lazerli terapııanyń bir túri, ıaǵnı obyr jasýshalaryna sińip ketetin dári qabyldatý arqyly júrgiziledi. Jaryqtyń  áerimen ondaı dáriler iske qosylady jáne obyr jasýshalaryn ishinen jaryp jıyp otyrady. Dáriger fotodınamıkalyq terapııany jutyný protsessine qatysty sımptomdardy jeńildetý úshin paıdalanady.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isigin emdeý kezindegi janama áserler__\r\n\r\nObarǵa qarsy terapııada janama áserler qabyldaǵan emniń túrine baılanysty jáne olardyń túrli aýrýlaryna qatysty bolyp keledi.\r\n\r\nÓńeshtiń qaterli isigin hırýrgııalyq emdeý kezinde az ýaqyttyq aýrý sezimi bolýy múmkin jáne operatsııa jasalǵan jerdegi tinderde kúshemeli qysym bolýy yqtımal. Bul jaǵdaıdy dárilerdiń kómegimen baqylaýǵa da bolady. Aýrý adamdar ókpeniń irkilmeýi úshin arnaıy tynys alý men jótelýdiń ádisterin úırenedi. \r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa obyr tinderin kúıdirý barysynda, saý tinderdi de zaqymdap alady. radıoterapııanyń janama áseri radıatsııanyń kómegimen dene bóligine áser bergen kezde sonyń mólsherine qatysty bolady. Radıatsııalyq terapııanyń barynsha keń taralǵan janama áserleri: aýyz qýysynyń qurǵaýy, aýyz qýysynyń jáne tamaqtyń jaralanýy,   jutynýdyń qıyndaýy, aýyz quysynyń shyryshty qabynyń jáne qyzyl ıektiń isinýi, tis jeginiń paıda bolýy, álsireý, tábettiń joǵalýy jáne radıatsııanyń áseri bolǵan oryndarda  teri túsiniń ózgerýi.   \r\n\r\nHımıoterapııa, sondaı-aq radıatsııalyq terapııa sekildi obyr tinderin qurtý barysynda, saý tinderdi de zaqymdap tastaıdy. Onyń janama áseri qoldanǵan dárileri men olardyń mólsherine qatysty bolady. Hımıoterapııanyń keń taralǵan janama áserleri: júrek aıný jáne qusý, tábettiń buzylýy, shashtyń túsýi, teriniń titirkenýi, aýyz qýysy men erinniń jaralanýy, sonamen qatar álsizdik. Atalǵan janama áserler hımıoterapııadan keıin nemese bul terapııanyń bólek seanstary arasynda aqyryndap joǵalady. \r\n\r\nLazerli terapııa lazerliń áseri bolǵan jerlerde  az ýaqyttyq aýrý sezimderin týdyrady. Biraq, bul jaǵdaı dáriniń kómegimen retke kelýi múmkin.\r\n\r\nFotodınamıkalyq terapııa teri men kózdiń jaryqqa tym ásershildigin arttyrady. Bul  jaǵymsyz protsess 6 nemese odan da kóp apta aralyǵynda aqyryndap toqtaıdy. Basqa da janama ásserlerge jóteldi, jutynýdyń qıyndaýyn, asqazannyń aýrýyn, sonymen qatar, dem alǵanda aýrýy men demikpeni qosýǵa bolady.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isigi bar adamdardyń tamaqtanýy__\r\n\r\nQaterli isik kezinde jaqsy tamaqtansa aǵzaǵa jetkilikti nárýyz túsedi. Sóıtip, salmaqtyń túse berýi tejelip, kúsh-qýatty saqtaýǵa múmkindik týady. Jaqsy tamaqtaný arqyly aýrý jandar jetkilikti energııa jınaıdy jáne ózderin jaqsy sezinýine jaǵdaı týyndaıdy. Biraq ókinishshke qaraı, kóptegen óńesh obyrymen aýyratyn aýrý adamdar  jetkilikti mólsherde qorektene almaıdy. Árıne ol jutynýdyń qıyndaýy saldarynan. Naýqastar ózderin del-sal, álsiz sezingendikten de durys tamaqtana almaıdy. Qaterli isiktiń birqatar janama áserleri, shash túsý, júrek aıný, aýyz qýysynyń qurǵaý men jaralanyp ketýi, sondaı-aq, aýyz qýysyndaǵy jaǵymsyzdyqtyń saldarynan tamaqtanýǵa zaýyqtyń soqpaýy bolyp tabylady. Sonymen qatar, kóptegen aýrý jandarda dám sezý sezimi buzylyp jatady.\r\nHırýrgııalyq operatsııadan keıin aýrýlar taǵamdyq zatty tamyrǵa engizý arqyly qabyldaıdy. Bul shara parenteraldi tamaqtaný dep atalady. Keıbir aýrý jandardy zond (ıilgish plastıkalyq tútik, adamnyń tamaqtanýǵa qatysatyn múshelerdi qalyptasyp úlgermeı jatqan kezde aýyz arqyly asqazanǵa tikeleı ornatylady) arqyly tamaq tamaq beriledi.\r\n\r\nÓńesh obyry bar aýrýlar tamaqty azdap ishýi kerek. Esesine, kúnine  az-azdan úsh retten artyq ishkeni abzal. Jutynýdyń qıyndaýy kezinde, naýqastarǵa jumsaq  nemese sýly, túrli dámdendirgishteri bar tamaqtardy ishken paıdaly. Ondaı azyq-túlikter: pýdıngter, sorpalar, olar esh qıyndyqsyz jutylady. Keıde qabyldap júren taǵamyn muqııat ólshep turǵan durys. Dárigerlerdiń, dıetologtardyń jáne basqa da medıtsına qyzmetkeriniń durys tamaqtaný jaıyndaǵy keńesi, aýrý adamdarǵa edáýir paıdasyn tıgizýi múmkin.\r\n\r\n__QOSYMShA JÁNE ALTERNATIVTI MEDITsINA__\r\n\r\nKeıbir qaterli isikke shaldyqqandar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń ádisterin ońtaıly dep sanaıdy:\r\n\r\nQosymsha ádister hımıoterapııa jáne radıoterapııa sııaqty mı isigin emdeýge arnalǵan standartty  emdeý túrlerimen qatar qoldanylady. Alternatıvti ádis – standartty emdeý ádisteriniń orynyna qoldanylady. \r\n\r\nAkýpýnktýra (ıneterapııasy), emdik massaj, shóp ónimderi, dárýmender nemese arnaıy dıeta, sonymen qatar, vızýalızatsııa, medıtatsııa jáne túrli rýhanı emder qosymsha nemese alretnatıvti medıtsınaǵa jatady.\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq aýrýlar qossymsha nemese alternatıvti terapııanyń arqasynda ózderin edáýir jaqsy sezinip qalatyndyǵyn aıtyp júr. Jáne bir aıta keterligi, qosymsha jáne alternatıvti medıtsına hımıoterapııa men radıoterapııanyń keıbir mehanızmderiniń áserin ózgertedi. Bul ózgerister aýrýǵa aıtarlyqtaı zııanyn tıgizýi múmkin. Budan basqa, qosymsha jáne alternatıvti medıtsına, tipti jeke qoldanylsa da ózdiginen zııanyn tıgizip qoıýy da ǵajap emes. Keıbir qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń túrleri qymbat turatyn bolyp keledi.\r\n\r\n__Aýrýlardyń kútimine qoldaý kórsetý__\r\n\r\nQaterli isik sekildi kúrdeli aýrýmen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa bul aýrýmen baılanysty emotsıonaldyq jáne praktıkalyq máselelerin sheshý úshin kómek qajet. Ondaı jaǵdaıda aýrýǵa qandaı jaǵynan bolsyn kómek qolyn sozsa da paıdaly bolmaq. Bul uıǵarym ásirese batys jaqta jaqsy damyǵan. Qaterli isikpen aýyratyndar men atalmysh toptar bas qosyp turady, árqaısysy óz jaǵdaıymen bólisip, keıbireýdeli emdelý úshin ózine paıdaly keńes alyp qaıtyp jatady.  \r\n\r\nOnkologııalyq aýrýy bar adamdar óz otbasy jaıly kóp oılaıdy, óziniń jumys ornynyń saqtalýyn, kúndelikti turmys-tirshiligin jıi ýaıymdap júredi. Ondaı aýrý adamdarǵa  barynsha  sabyr saqtap júrgen durys, olarǵa emdeletini jaıynda, emhanada alańsyz bolýy kerektigi jaıynda, medıtsınalyq kómekti barynsha durys qoldaný kerektigi jaıynda áńgimelesip turǵan júrgen jón. Onkologııalyq aýrýlardyń kóptegen suraqtaryna ádette medıtsına qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n\r\n__Óńesh qaterli isigin emdelgennen keıin baqylap turýdyń mańyzdylyǵy__\r\n\r\nÓńesh qaterli isigin emdelgennen keıin baqylam turýdyń mańyzdylyǵy basym bolmaq. Eger\n de obyrdyń sımptomdary qaıta paıda bolyp jatsa, jedel sheshim qabyldap, emdelý jaıynda oılaný kerek. Ondaı baqylaýlar: dárigerdiń ýaqytyly tekserisi, rentgenologııalyq zertteýler jáne zerthanalyq taldamalar. Jalpy naýqas obyrǵa qatysty qandaı da bir ózgerister oryn ala bastasa dárigerge habarlasqany abzal.\r\n\r\n','translator',18,0,0,'Article',7.00,'n','y'),('','Jatyr obyry','','','qz','s','',0,'',22645,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1543220640,1574756640,1543221079,'Jatyr – áıelderdegi óndiristik  júıeniń bir bóligi bolyp sanalady. Bul múshe almurt tárizdi bolyp keledi, onda - uryq  damıdy. Jatyr – qýyq pen tik ishektiń arasynda, kishi jambas qýysynda ornalasqan.\r\n \r\nJatyr moıyndyǵy – jatyrdyń tómengi bóliginde ornalasqan, tarylǵan jeri. Jatyrdyń keń bóligi, moıyndyqtyń ústińgi jaǵynda ornalasqan, ony – jatyr denesi deıdi.  Jatyrdyń kúmbez tárizdi joǵarǵy bóligi -  jatyrdyń túbi dep atalady. Jatyrdan qarama-qarsy eki jaq betinen Fallopıev tútiksheleri shyǵady. Olar analyq bezge jalǵasyp tuıyqtalady.\r\nJatyr 3 qabattan turady. Ishki qabatty – endometrıı. Ortańǵy qabatty – mıometrıı – (bulshyqetti qabat). Syrtqy qabatty – perımetrıı.\r\n\r\nBala týý  jasyndaǵy áıelderdiń  ár aı saıyn endometrıi jýaryp turady, bul jatyrdyń júktilikke daıyndalýyna baılanysty bolatyn qubylys. Eger júktilik bolmasa, endometrıı qabatty sylynyp, qynap arqyly qanmen aralasyp syrtqa shyǵyp ketedi. Ony – etekkir  (menstrýatsııa) dep ataıdy.','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Sizge jatyr obyry jaıly ne bilý kerek» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. (What do you need to know about uterine cancer).\'\'\r\n\r\n__Jatyr__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"474\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJatyr – áıelderdegi óndiristik  júıeniń bir bóligi bolyp sanalady. Bul múshe almurt tárizdi bolyp keledi, onda - uryq  damıdy. Jatyr – qýyq pen tik ishektiń arasynda, kishi jambas qýysynda ornalasqan.\r\n \r\nJatyr moıyndyǵy – jatyrdyń tómengi bóliginde ornalasqan, tarylǵan jeri. Jatyrdyń keń bóligi, moıyndyqtyń ústińgi jaǵynda ornalasqan, ony – jatyr denesi deıdi.  Jatyrdyń kúmbez tárizdi joǵarǵy bóligi -  jatyrdyń túbi dep atalady. Jatyrdan qarama-qarsy eki jaq betinen Fallopıev tútiksheleri shyǵady. Olar analyq bezge jalǵasyp tuıyqtalady.\r\nJatyr 3 qabattan turady. Ishki qabatty – endometrıı. Ortańǵy qabatty – mıometrıı – (bulshyqetti qabat). Syrtqy qabatty – perımetrıı.\r\n\r\nBala týý  jasyndaǵy áıelderdiń  ár aı saıyn endometrıi jýaryp turady, bul jatyrdyń júktilikke daıyndalýyna baılanysty bolatyn qubylys. Eger júktilik bolmasa, endometrıı qabatty sylynyp, qynap arqyly qanmen aralasyp syrtqa shyǵyp ketedi. Ony – etekkir  (menstrýatsııa) dep ataıdy.\r\n\r\n__Qaterli isik degen ne?__\r\n\r\nQaterli isik tinderdi túzetin, qurylym elementterinen, jasýshalardan bastalady. Tinder múshelerdi túzedi.\r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańatúzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter __zalaldy__ jáne __zalalsyz__ bolyp bólinedi:\r\n\r\n__Zalalsyz isikterde__ qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\nJatyr obyrynyń zalalsyz túri kelesilerdi de qamtıdy:\r\n\r\n__Fıbroıdty isikter (jatyr mıomasy)__ jatyrdyń bulshyqetti qabatynda jaıylatyn   keń taralǵan isik túri bolyp tabylady. Bul araý kóbinese 40 jastan asqan áıelderde jıi kezdesedi. Bul indetke urynǵan áıelerde bir ýaqytta birneshe fıbroıdty túıinder paıda bolady. Fıbroıdty isik obyr túrine aýysyp ketpeıdi. Menopaýza kezine óte bastaǵan fıbroıdty isikterdiń barlyǵynyń kólemi jıi kishirıedi jáne keıbireýleri ózdiginen joǵalyp ketedi.\r\n\r\nÁdette fıbroıdty isikter (jatyr mıomasy) eshqandaı sımptom týdyrmaıdy. Biraq kólemine, ornalasý mekenine qaraı fıbroıdty túıinder qan ketýmen, qynap bólindilerimen jáne jıi zár shyǵarýlarmen astasyp ketip jatady. Mundaı sımptomdary kórinis tapqan áıelder mindetti túrde dárigerge qaralýy kerek. Eger kóp mólsherde qan ketýler oryn alsa, jáne isik jaqyn turǵan aǵzalarty basyp bara jatsa, qatty aýrý ezimin týyndatsa dárigerler hırýrgııalyq aralasýlar nemese basqa da túrli em-sharalardy oryndaýǵa keńes beredi. \r\n\r\n__Endometrıoz__ jatyrdyń taǵy da bir zalalsyz ózgerisiniń bir túri.  Ol kóbinese 30-40 jasar, ásirese júkti bolmaǵan áıelderde baıqalyp jatady. Endometrıoz jatyrdaǵy endometrıaldi tinderdiń jaqyn aǵzalarǵa taralýymen sıpattalady. Bul jaǵdaı oryn alǵanda, etekkir kelgende qatty aýyrǵan sezimder bilinedi, qynaptan potologııalyq bólindiler bólinedi jáne bedeýlik damýy múmkin. Biraq endometrıoz jatyr obyryn týdyrmaıdy. Endometrıozy bar áıelderge ádette, gormonaldi terapııamen emdelýge bolady degen keńester beriledi.\r\n\r\n__Endometrııa gıperplazııasy__ – bul basqa bir zalalsyz jaǵdaı, jatyr ishkilik qabattardaǵy jasýshalardyń sany artyp ketýimen sıpattalady. Endometrııa gıperplazııasy – obyr emes, biraq ol obyrǵa ákep soqtyratyn jaǵdaı. Endometrııa gıperplazııasy etekkirdiń artýymen, etekkir aralyq qan ketýlermen, sondaı-aq, menopaýza kezeńderinde qan bólinýimen sıpattalady. Bul jaǵdaı kóbinese 40 jastan asqan áıelderde jıi  kezdesedi.\r\n\r\nDáriger jatyr obyrynyń damýynyń aldyn alý úshin endometrııalyq gıperplazııasy bar áıeldiń jatyryn alyp tastaýǵa (gısterektomııa) keńes beredi. Sondaı-aq, progesteron garmonynyń kómegimen emdelýge de bolady jáne ylǵyı gınekologtiń baqylaýynda bolýy tıis.  \r\n\r\n__Zalaldy isikter__ qaterli isikpen tikeleı baılanysty bolyp tabylady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter zalalsyzdarǵa qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaterli isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa aǵzalarǵa nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  jatyr qaterli isigi ókpege  taralsa, ókpedegi obyr isigi – jatyr obyrlyq isigi bolyp sanalady. Bul aýrý jatyr obyrynyń metastazdanýy bolady, ókpeniki emes. Eger ol osyndaı sebepterden indet týyndasa, ol  jatyr obyry boıynsha emdeledi, ókpe obyry boıynsha emes.  Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\nJatyr obyry kóbinese «endrmetrııa» dep atalatyn ishki qabattan damıdy. Obyrdyń mundaı túri endometrıaldi obyr dep atalady, biraq, ony kópshilik jatyr obyry dep ataı beredi. Iaǵnı budan túıerimiz, obyr endometrııadan bastalady degen sóz.\r\n\r\n__JATYR OBYRYNYŃ SIMPTOMDARY__\r\n\r\nJatyr obyry kóbinese menopaýzadan keıin damıdy. Biraq ol menopaýza kezinde de damı berýi múmkin. Qynaptan potologııalyq qandy bólindiniń shyǵýy jatyr obyryrynyń barynsha keń taralǵan sımptomy bolyp tabylady. Qan ketý azdaǵan qan aralasqan sýly bólindi túrinde bastalady. Sodan qandy túri qoıýlana túsedi. Budan keıin «menopaýzadan munshalyqty qan ketpeý kerek edi ǵoı» degen kúmánmen tekerilip kórgenińiz durys.\r\n \r\nÁıelderde tómende kórsetilgen sımptomdardyń ishinara bolmasyn biri kezdesse, dárigerge  habarlasýy kerek:\r\n\r\n•	Qynaptan ádettegiden tys qan men bólindiler shyqsa;\r\n•	Zár shyǵarǵan kezde qınalý, aýrý sezimderi bolady;\r\n•	Jynystyq qatynas kezinde aýrý sezimderi mazalaıdy;\r\n•	Shapta aýrý sezimi bolyp júredi.\r\n\r\nKórsetilgen sımptomdar qaterli isiktiń protsessin týyndatady nemese basqa da kúrdeli máselelerdiń bolǵanyn meńzeıdi. Degenmen ondaı jaǵdaıdyń bári birdeı qaterli isikten bola mermeıdi, biraq naqty, senimdi dıagnozdy dáriger ǵana qoıa alady. \r\n\r\n__Jatyr obyrynyń dıagnostıkasy__\r\n\r\nEger áıelderdi jatyr obyrynan týyndaǵan  sımptomdar mazalasa, onda olarǵa «dárigerge qaralyńyz» dep keńes berer edik. Sebebi dáriger jalpy tekserý júrgizedi jáne qan men nesep  taldamasyn ótkizýdi taǵaıyndaıdy. Dáriger tómende kórsetilgendeı túrli, qajetti tekserýlerdi júrgizýi múmkin:\r\n\r\n•	Gınekologııalyq tekserý – dáriger tómengi múshelerge (qynapqa, jatyrǵa, qýyqqa jáne ash ishekke) tekserý júrgizedi. Tekserý atalǵan aǵzalardyń kólemi men qurylymyn qaraý úshin júrgiziledi. Qynap pen jatyr moınyn tekserý arnaıy qurylǵynyń kómegimen júzege asyrylady.\r\n•	Jatyr moınynyń juǵyndysy – dáriger potologııalyq jasýshalardyń zerthanalyq jáne mıkroskopııalyq  jaǵdaıda tekserý úshin jatyr moınynan jáne qynaptyń joǵarǵy bóliginiń juǵyndysyn jınaıdy. Bul test  Papanıkalaý boıynsha jyǵyndy alý (avtordyń aty berilgen) dep atalady nemese ony Pap-test dep te qysqartyp aıtsa bolady. Bul test arqyly jatyr moınyndaǵy obyr jasýshasyn anyqtaýǵa bolady, obyrdy tabý úshin sol jatyrǵa bıopsııa júrgizý kerek, ıaǵnı jatyr qýysyna arnaıy quraldy kirgizý kerek jáne mıkroskoppen tekserý úshin tin bólshegin alý qajet. \r\n•	Transqynapty ýltradybysty tekserý – dáriger arnaıy quraldy qynapqa kirgizedi, ıaǵnı, joǵary jıilikti shaǵylysatyn tolqynnyń kómegimen jatyrdyń ishki joǵarǵy qurylymen qarap shyǵady. Atap aıtqanda, bul ádis bıopsııa júrgizý úshin endrometrııanyń potologııalyq tolysýyn anyqtaýǵa múmkindik beretin negizgi sheship bolyp tabylady. \r\n•	Bıopsııa – dáriger jatyrdyń ishki joǵarǵy jaǵynan tin bólshekterin jınaıdy. Bul shara jatyrdy keńeıtýge arnalǵan arnaıy qurylǵynyń kómegimen júzege asaýy múmkin.  Osymen birge jatyrdyń  shyryshty qabatyndaǵy tunyp qalǵan zattardy qyrýdy da júzege asyrýǵa bolady.  Odan ári\n qaraı alynǵan bıopsııanyń kómegimen  tinderge mıkroskoptyq tekserý júrgiziledi. Sondaı-aq, gıperplazııalyq nemese tabylǵan obyr jasýshalaryn jáne t.b. potologııalyq belgilerdi anyqtaý úshin qyrylǵan materıaldar da tekseriledi. Osyndaı sharalardan keıin belgili bir ýaqytqa ishinde áıeldiń asqazanynyń tómengi jaǵynda nashar sezimder týyndaýy  múmkin jáne azǵantaı qandy bólindiler kórinis beredi.\r\n\r\n__JATYR OBYRYNYŃ DAMÝ SATYLARY__\r\n\r\nDáriger dıagnoz qoıǵannan keıin, durys emdeý sharasyn taǵaıyndaý úshin, naýqasta qandaı qaterli isiktik protsess júrip jatqandyǵyn bilýi kerek. Aýrýdyń satysyn anyqtaý – obyrdyń qaı satyda taralyp bara jatqanyn, jáne qandaı aǵzalarǵa taralǵanyn anyqtaý bolyp sanalady.\r\n\r\nDáriger bul suraqtar tóńireginde jaýap izdeý úshin qan jáne nesep taldamasyn zertteýdi taǵaıyndaıdy, sonymen qatar rentgenologııalyq zertteýde qalys qalmaýy múmkin. Bularǵan basqa, kompıýterli tomografııa, ýltrodybystyq zertteý, ıaderli-magnıtti rezonans, sıgmoıdoskopııalyq nemese kolonskopııalyq zertteýler júrgizilýi múmkin. \r\nKóp jaǵdaıda qaterli isiktiń satysyn anyqtaýǵa arnalǵan senimdi jol jatyrdy joıý bolyp tabylady (gısterektomııa) jáne qaterli isiktik protsesstiń damý satysy vızýaldy túrde, ıaǵnı qarapaıym kózden kórý arqyly anyqtalýy múmkin. Kóbinese jatyrdyń bulshyqettik tini zaqymdandy ma, zaqymdanbady ma, jáne lımpfatıkalyq túıinderge sondaı-aq, jaqyn turǵan shap aǵzalaryna taraldy ma sony anyqtaý asa mańyzdy ról atqarady. Sondaı-aq, obyr jasýshalary bar alynǵan tinge mıkroskoptyq zertteý júrgiziledi.\r\n\r\nJatyrdyń satylanýy tómende keltirilgen belgilerdiń nezizinde qoıylady:\r\n\r\n•	I Satysy- qaterlli isiktiń protsessi jatyrdy ǵana zaqymdaıdy jáne jatyr moınyna taralmaıdy;\r\n•	II satysy – qaterli isiktiń jatyr moıny men denege taralaý protsessi;\r\n•	III satysy – qaterli isik jatyr mańyna taralady, biraq, shap mańyna shyqpaıdy (biraq, ol qýyq pen tik ishekti zaqymdamaı turǵan kezde) júretin protsessi. Shaptaǵy  lımfatıkalyq túıinderde jatyr isigi quralady.\r\n•	 IV satysy – qaterli isiktiń qýyq pen tik ishekke nemese shap jaqtaǵy basqa da aǵzalarǵa taralatyn protsessi\r\n\r\n__JATYR OBYRYN EMDEÝ __\r\n\r\n«Jatyrynda qaterli isigi bar» dep dıagnoz qoıylǵan kóptegen áıelder emdeý ádisterine qajetti sheshimderdiń bárin qabyldap, emdelýge belsendi túrde kirisedi. Biraq keıbireýler qoıylǵan dıagnosyn estigende eseńgirep, kúızelip aýrýdyń adekvantty maǵlumattaryn eskere almaı qalyp jatady. Mysaly, naýqastar ózine bilýi kerek kóptegen suraqtardy dárigerge qoıa almaı qalady.  Osyndaı sebepterge baılanysty naýqastar dáriger qabyldaýyna barǵan kezde qasyna týysyn nemese dosyn ertip alǵany abzal, olar aýrýǵa ózdiginshe kómek bolady.\r\n\r\nDáriger aýrýdy arnaıy mamandarǵa baǵyttaýy múmkin, mysaly, gınekologqa (áıelderdiń osyndaı máselelerimen aınalysatyn maman), nemese onkologqa (qaterli isikterdi emdeýmen aınalysatyn maman).\r\n\r\n__Emdeý ádisteri__\r\n\r\nJatyr obyryn emdeý áditeri isiktiń kólemine, aýrý satysyna, sondaı-aq, isiktiń isiýine áıeldik gormonnyń qaı atysy áser etetindigine baılanysty júrgiziledi. Sondaı-aq obyr jasýshasynyń dıfferentsıatsııa satysy  mańyzdy faktor bolyp tabylady. Iaǵnı, bul jasýshalar qaı satysynda qalypty jaýshalardan erekshelenetinine qarasty ajyratylady. Aıyrmashylyǵy qansha kóp bolsa, isik sonshalyqty tez damıdy. Budan basqa, emdeý ádisindegi sheshim qabyldaýǵa májbúr etetin faktor áıeldiń jalpy densaýlyq jaǵdaıy bolyp tabylady. \r\n\r\nJatyr obyryn emdeıtin birneshe qatarly emdeý túrleri bar. Jatyr obyry bar áıeldeerge kóbinese hırýrgııalyq em júrgiziledi. Keıbireýlerge radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalady. Keıde, gormonaldi terapııa dep atalatyn em túrin qabyldaýǵa keńes beriledi. Al aýrýlardyń endi bireýlerine biriktirilgen em túri taǵaıyndalady. \r\nJatyr obyry bar kóptegen áıelderdiń jatyryn alyptastaý (gısterektomııa) maqsatynda jırýrgııalyq aralasýlar oryndalady. Operatsııa qursaq qýysynyń qabyrǵasyn tilý arqyly júzege asyrylady. Hırýrg ádette jatyrmen birge qos fallopıev tútikterin  jáne analyq bezderli alyp tastaıdy, ıaǵnı, bılateraldi salpıgo-ooforektomııa dep atalatyn em túri júrgiziledi.\r\n\r\nSondaı-aq hırýrýg, eger obyr jasýshalary lımfatıkalyq túıinderde quralsa, ol túıinderdi de alyp tastaıdy. Eger obyr jasýshasy lımfatıkalyq túıinderde ornalassa, onda obyrlaný protsessi aǵzayń basqa bólikterine de taraldy degen sóz. Eger obyr endrometrııada shektelse, áıelge hırýrgııalyq operatsııadan basqa, emdeýdiń qosymsha túrleri qajet bolmaıdy.   \r\n\r\nRadıoaktıvti terapııa obyr jasýshalaryn joıa alaıyn joǵary ekergııaly radıoaktıvti sáýleni qoldanýmen sıpattlady. Hırýrgııalyq aralasýlar men radıoterapııa uqsas túrde emdeýdiń jerligikti túrimen astasady, árıne ol, óz aıamǵynda qanshama obyr jasýshalaryn joıǵandyǵyna baılanysty.\r\n\r\nKeıbir áıelder jatyr obyrynyń I, II nemese III satysynda hırýrgııalyq aralasýlar men radıatsııalyq terapııanyń birikken túrin qajetsinedi. Olarǵa aldymen isiktiń kólemin kishireıtý úshin radıoterapııa júrgiziledi, odan keıin hırýrgııalyq operatsııa oryndalady. Biraq, keıde radıoterapııa qalyp qoıǵan isikterdi ketirý úshin hırýrgııalyq operatsııadan keıin júzege asyrylady. Budan basqa, radıoterapııa hırýrgııalyq operatsııa jasaı almaıtyn áıelderge júrgiziledi.\r\n\r\n__Jatyr obyryn emdeý úshin radıatsııalyq terapııanyń eki túri qoldanylady:__\r\n\r\n•	Syrtqy terapııa: syrtqy radıoterapııa úshin radıatsııanyń syrtqy kózi qoldanylady (arnaıy apparat), bul sáýle isiktiń ornalasqan jerine baǵyttalady. Mundaı em birneshe aptanyń ishinde, aptasyna 5 kún júrgiziledi. Bulaı isteý arqyly qaterli isiktiń jasýshalaryn jınastyrýǵa bolady.\r\n•	Ishki radıoterapııa: ishki radıoterapııa úshin qynap arqyly arnaıy radıatsııalyq shaǵyn tútikshe engiziledi (ımplanttanady) jáne ol birneshe kúnge deıin ishte qaldyrylady.   Aldaǵy emdelýlerde áıelge týystarymen jáne dostarymen qarym-qatynas jasaýyna shekteý qoıylady. Bul ádisti oryndaǵannan keıin osy sheshim barynsha qaýipsiz bolyp sanalady. Keıbir áıelder úshin   rradıoterapııanyń ishkisiniń de, syrtqysynyń da biriktirilgen túri yńǵaıly bolyp keledi.\r\n\r\nGormonaldi terapııa arnaıy dárilerdi qoldanýdy qamtıdy. Iaǵnı ol dáriler garmonmen birge obyr jasýshalaryna toralǵy bola turyp baqylaýǵa múmkindik týǵyzady.  Gormondar arnaıy retseptorlar arqyly obyr jasýshalarymen birlese damıdy.  Gormonaldi terapııany bastamas buryn, gormonaldi retseptorlarǵa testileý júrgiziledi. Ol ásirese, jatyrdyń estrogendi jáne progesterondy retseptorlaryna júrgiziledi. Eger retseptorlar qatystyrylsa isik jasýshalary gormonaldi terapııaǵa jol bergen bolyp sanalady.\r\n\r\nGormonaldi terapııa, aǵzadaǵy obyr jasýshalaryna qanshalyqty áser etkendigine qaraı júıeli terapııanyń kategorııalarymen baılanysady. Ádette gormonaldi terapııada sapasyna qaraı, quramynda progesteron bar tabletkaler qabyldanady. \r\n\r\nKeıde hırýrgııalyq aralasýlar men radıoterapııany qoldanýǵa kelmeıtin áıelderge gormonaldi terapııa júrgiziledi. Budan basqa jaǵdaıda, dáriger naýqastardyń boıyndaǵy isik ókpesine nemese basqa aǵzalaryna taralsa gormonaldi terapııany taǵaıyndaıdy. Sondaı-aq gormonaldi terapııa jatyr qaterli isigi qaıtalanǵan aýrýlarǵa taǵaıyndalady.\r\n\r\n__JATYR QATERLI ISIGINIŃ JANAMA ÁSERLERI__\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emniń janama áserleri__\r\n\r\nGısterektomııadan keıin áıelderde álsireý jáne aýrý sezimderi baıqalady. Kóptegen áıelderdiń qaıta qalpyna kelýi úshin 4-8 aptadaı ýaqyt qajet. Alaıda, keıbir áıelderge odanda artyq ýaqyt qajet bolady qaıta qalpyna kelýi úshin.\r\n\r\nKeıbireýleri jedel aralasýlardan keıin júrek aıný, qusý jaǵdaılary oryn alaıyndyǵyn aıtady. Sondaı-aq, qaýyq pen ishekterde de máseleler týyndaýy múmkin. Sol úshin dáriger birqatar tamaqtar men suıyqtyqtardy paıdalanýdy doǵara turýdy talap etedi. Keıin aqyryndap, qalypty tamaqtanýyna da bolady.\r\n\r\nGısterektomııadan keıin áıelderde etekkir joǵalyp ketedi, jáne olar eshqashan bala kótere almaı qalady. Ondaı áıelderde klımakstiń paıda bolatyndyǵy jaıynda naqty málimetter bar. Ondaı jaǵdaıda, keıde terapııany estrogen-quramdy preparat aýystyrýy múmkin.  olar jaǵdaıdy jeńildetýge múmkindik beredi. Biraq keıbir dárigerler buǵan kereǵar pikirde, ıaǵnı olardyń aıtýy boıynsha, «kimde qashan bir jatyr qaterli isigi bolǵan bolsa, olarǵa estrogen berýdiń qajeti joq» deıdi.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııanyń janama áserleri__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııanyń janama áerleri, ásirese radıoaktıvti sáýleniń qoldanylǵan dozasy men áser etken ornyna baılanysty bolady. Keń taralǵan janama áserler: qurǵaý jáne áser etken jeriniń terisiniń qyzarýy, qyshý jáne qynap ishiniń kúıý sezimi. Bulardan basqa, radıoterapııadan dıareıa, sondaı-aq, zár shyǵarýdyń jıileýi men shyǵarar kezde aýrý seziminiń mazalaýy paıda bolady. Radıatsııanyń áseriniń nátıjesinde, sondaı-aq ınfektsııadan qorǵaıtyn qannyń aq túıirshikteri ( leıkotsıtter) azaıyp ketedi.   \r\n\r\nDárigerler radıatsııalyq terapııadan ótken áıelderge jynystyq qatynasta bolmaı turý kerektini jaıynda keńes beredi.  Biraq, atalmysh terapııadan keıin birneshe apta ótken soń, áıelder tósek qatynasyn jalǵastyra berse bola beredi.\r\n\r\n__Gormonaldi terapııanyń janama áserleri__\r\n\r\nProgesterony bar tabletkalardy qabyldaıtyn áıelderdiń organızmderi suıyqtyq jınalýǵa beıip keledi. Sondaı-aq, gormonaldi terapııanyń janama áseri tábettiń tómendeýi jáne salmaqtyń túsýi bolyp tabylady. Áıelderiń  saqtalǵan etekkirli fýnktsııasy buzylýy múmkin.\r\n\r\n__QOSYMShA JÁNE ALTERNATIVTI MEDITsINA__\r\n\r\nKeıbir qaterli isikke shaldyqqandar qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń ádisterin ońtaıly dep sanaıdy:\r\n\r\nQosymsha ádister hmıoterapııa jáne radıoterapııa sııaqty mı isigen emdeýge arnalǵan standartty  emdeý túrlerimen qatar qoldanylady. Alternatıvti ádis – standartty emdeý ádisteriniń orynyna qoldanylady. \r\n\r\nAkýpýnktýra (ıneterapııasy), emdik massaj, shóp ónimderi, dárýmender nemese arnaıy dıeta, sonymen qatar, vızýalızatsııa, medıtatsııa jáne túrli rýhanı emder qosymsha nemese alretnatıvti medıtsınaǵa jatady.\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq aýrýlar qossymsha nemese alternatıvti terapııanyń arqasynda ózderin edáýir jaqsy\n sezinip qalatyndyǵyn aıtyp júr. Jáne bir aıta keterligi, qosymsha jáne alternatıvti medıtsına hımıoterapııa men radıoterapııanyń keıbir mehanızmderiniń áserin ózgertedi. Bul ózgerister aýrýǵa aıtarlyqtaı zııanyn tıgizýi múmkin. Budan basqa, qosymsha jáne alternatıvti medıtsına, tipti jeke qoldanylsa da ózdiginen zııanyn tıgizip qoıýy da ǵajap emes. Keıbir qosymsha jáne alternatıvti medıtsınanyń túrleri qymbat turatyn bolyp keledi.\r\n\r\n__Aýrýlardyń kútimine qoldaý kórsetý__\r\n\r\nQaterli isik sekildi kúrdeli aýrýmen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa bul aýrýmen baılanysty emotsıonaldyq jáne praktıkalyq máselelerin sheshý úshin kómek qajet. Ondaı jaǵdaıda aýrýǵa qandaı jaǵynan bolsyn kómek qolyn sozsa da paıdaly bolmaq. Bul uıǵarym ásirese batys jaqta jaqsy damyǵan. Qaterli isikpen aýyratyndar men atalmysh toptar bas qosyp turady, árqaısysy óz jaǵdaıymen bólisip, keıbireýleri emdelý úshin ózine paıdaly keńes alyp qaıtyp jatady.  \r\n\r\nOnkologııalyq aýrýy bar adamdar óz otbasy jaıly kóp oılaıdy, óziniń jumys ornynyń saqtalýyn, kúndelikti turmys-tirshiligin jıi ýaıymdap júredi. Ondaı aýrý adamdarǵa  barynsha  sabyr saqtap júrgen durys, olarǵa emdeletini jaıynda, emhanada alańsyz bolýy kerektigi jaıynda, medıtsınalyq kómekti barynsha durys qoldaný kerektigi jaıynda áńgimelesip turǵan júrgen jón. Onkologııalyq aýrýlardyń kóptegen suraqtaryna ádette medıtsına qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n\r\n__Durys tamaqtaný men fızıkalyq belsendilik__\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlardiń ózin ózi kútingeni asa mańyzdy bolyp tabylady. Ol úshin jaqsy tamaqtanyp, jetkilikti túrde belsendi qozǵalys jasaý kerek. Onkologııalyq aýrýlar salmaǵyn turaqty ustap turý úshin náýyzyǵa baı taǵamdarmen qorektenýi kerek. Ásirese aǵýyzy mol taǵamdardy paıdalanǵany abzal. Jaqsy tamaqtaný arqyly ózin-ózi jaqsy sezinedi jáne kóp energııa  jınaıdy.\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlar kóbinese emdelgen kezde nemese emdelgennen keıin tábeti nasharlap ketedi. Olar ózin delsal sezinedi nemese sharshańqy júredi, ne bolmaa, dám sezýi ózgerip ketedi. Budan basqa, emdeýdiń janama áserleri (tábetiniń nasharlaýy, júregi aınýy, qusýy nemese aýzynyń qyshýy sııaqty) salmaqty máselelerdi týyndatýy múmkin. Dáriger, dıetolog nemese basqa da medıtsınalyq qyzmetkerler tamaqtanýǵa baılanysty máselelerdi sheshýge kómektesýi múmkin. \r\n\r\nKóptegen adamdar salaýatty ómir saltyn saqtaý arqyly ózin kádimgideı jaqsy sezinip júredi. Júrý, ıogamen aınalysý, júzý, jáne osyndaı sporttardyń biraz túrleri  kúshtiń saqtalýyna jáne energııany turaqty ustaýǵa jáne ómirlik tonýsty kóterýge yqpal etedi.  Jattyǵýlar emdelý protsesinde júrek aıný, aýrý sekildi jaǵdaılardy jeńildetedi. Olar sondaı-aq, kúızelisten aıyǵýǵa da kómek beredi. Dese de, fızıkalyq júkteme jaıynda dárigermen keńesip alýdyń mańyzy zor bolmaq. Eger fızıkalyq júktemeden aýrý nemese basqa da máseleler týyndap jatsa, ol jaıynda mindetti túrde dárigerge habarlaý kerek, dáriger atalmysh jattyǵýlardyń basqasha túrlerine baǵyttaýy múmkin.\r\n\r\n__ALDAǴY ÝAQYTTAǴY KÚTIM   __\r\n\r\nEmdelgennen keıin turaqty kútimildený óte mańyzdy. Dárigerler isiktiktiń qaıtalanbaıtynyna kóz jetkizý úshin egjeı-tegjeıli tekserýler júrgizedi. Ýaqytyly tekserýler júrgizilip tursa, atalmysh ózgeristirdi anyqtaýǵa bolady. Ol úshin ýaqytymen gınekologııalyq tekserýlerden ótip, zerthanalyq testter júrgizip, rentgenologııalyq zertteılerden ótip, t.b. tekseristerden qalmaı qaralyp turǵan durys. \r\n\r\n__ǴYLYMI ÓŃDEÝLER__\r\n\r\nQazirgi ýaqytta ǵalymdar jatyrdyń hırýrgııalyq jolmen aýyrpaı alyný ádisterin qarastyrýda. Negizinde, jatyrdy alyp tastaý ádisi qynap arqyly engiziletin laparoskoptyń kómegimen óńdeledi. Bul jol arqyly qursaq qýysyn asa úlken kólemde kesilýinen saqtanýǵa bolady jáne qaterli isiktiń taralǵan jerlerine, ıaǵnı qursaq qýysyna aýyrtpaı zertteý júrgizýge múmkindik týady.\r\n\r\nTaǵy bir zertteýshiler toby hırýrgııalyq aralasýdan keıin radıatsııalyq terapııanyń utymdy jolyn meńgerýde, sondaı-aq, biriktirilgen hırýrgııany qabyldaýda, ıaǵnı, hımıoterapııa men radıoterapııany qosa qoldaný joldaryn meńgerýde. AQSh-ta jáne basqa elderde bıologııalyq terapııany (jańa dáriler men biriktirilgen klınıkalyq synama) qoldanylýda. Bul zertteýlerdiń keıbieýi janama áserlerdi tómendetýge jáne aýrý jannyń keıingi ómirin sapalandyrýǵa baǵyttalady.\r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nkaser, \r\nendometrıým.\r\n\r\n\r\n','translator',15,0,0,'Article',7.00,'n','y'),