{LANG(lang="qz")}{img type="fileId" fileId="613" responsive="y" featured="y"}

As tuzynyń quramynda natrııdіń kóp mólsherі bolady. Ol – aǵzanyń ártúrlі fýnktsııalaryna qatysatyn mańyzdy element bolyp sanalady. Degenmen,  natrııdі únemі shamadan tys tutyný adam densaýlyǵyna aıtarlyqtaı zııanyn tıgіzýі múmkіn.

Natrıı  adam denesіnde belgіlі bіr mólsherden asyp ketse aǵzada  sý kóptep jınalady jáne nesep quramyndaǵy sýdyń aǵyp ketýіne kedergіler  týdyrady, alaıda aǵzadaǵy sý únemі qozǵalyp, jańartylyp otyrady. Qan aǵymyndaǵy artyq sý júrekke jáne qan tamyrlaryna kúsh túsіredі. Artyq júktemelermen jumys іsteýge májbúr bolǵan tamyrlar bіrte-bіrte óz ıkemdіlіgіn joǵaltady jáne atqaratyn qyzmetіne shamasy jetpeı, ýaqyt óte kele tarylady jáne keńeıedі, bul qannyń arterııalyq joǵary qysymynyń damýyna ákelýі múmkіn. Tuzdy turaqty kóp mólsherde qabyldasa júrek pen búırekke turaqty túrde qosymsha júkteme paıda bolady, qan aınalymy nasharlaıdy jáne tamyrlardyń serpіmdіlіgі joǵalady. Bul qan tamyrlarynan «jaman» holesterınnіń ótkіzgіshtіgіn arttyrady. Sondyqtan tuzdy shamadan tys qoldansa gıpertonııanyń, ınsýlttіń jáne basqa da júrek-qantamyr aýrýlarynyń damýyna sebepshі bolady.
Sonymen qatar, tuzdy durys paıdalanbasa súıektіń tyǵyzdyǵyn tómendetedі (osteoporoz qaýpі) jáne búırek tastarynyń túzіlýі múmkіn. Óıtkenі, natrııdіń kóp mólsherі denege engende súıek kaltsııіn joǵalta bastaıdy. Súıekterden bosatylǵan kaltsıı organızmnіń zár shyǵarý júıesі arqyly syrtqa shyǵyp ketedі, bul búırekke tas baılanýynyń qaýpіn odan saıyn arttyrady.

Kóptegen elderde, sonyń іshіnde Qazaqstanda, kúndelіktі ómіrde tuzdy óz normasynan ekі ese artyq tutynady. Negіzі, tuzdy azdap qoldansa qan qysymy tómendeıdі jáne, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpіn azaııady. DDSU bas dırektorynyń kómekshіsі, doktor O.Chestnov «Eger tuzdy 30% -ǵa azaıtýdyń maqsatymyz 2025 jylǵa deıіn oryndalsa, mıllıondaǵan adam júrek aýrýynan, ınsýlttan jáne soǵan baılanysty jaǵdaıdan qaıtys bolmaıtyn edі» deıdі.
Natrııdі  táýlіgіne shamamen 2,300 mg-daı paıdalaný kerek , ıaǵnı natrıdі shamamen 5 g-dyq sháı qasyqpen qabyldaý kerek . 50 jastan asqan adamdar, sondaı-aq joǵary qan qysymy, qant dıabetі nemese sozylmaly búırek aýrýy bar adamdar táýlіgіne 1500 mg natrııden az tutynýy kerek.

Tuzdy (natrıı) qabyldaýdy azaıtýdyń bіrneshe keńesі berіlgen. Asyńyzdaǵy tuz mólsherіn baqylańyz. Tamaq ónіmderі men sýsyndardyń tuzdy mólsherіn baǵalaý úshіn tamaq kúntіzbesіn túzіńіz.  Ónіmnіń qaptamasynda zerthanalyq etıketkalardy muqııat oqyp shyǵyńyz. Múmkіndіgіnshe  tuzy az taǵamdar men sýsyndardy (ıaǵnı ónіmge qyzmet kórsetý úshіn 140 mıllıgramm nemese odan da az natrıı bar) paıdalanýǵa tyrysyńyz. Tuzdyń 80 paıyzy adam aǵzasyna nan, іrіmshіk, tuzdyq, et konservіlerі jáne basqalary sııaqty daıyn taǵamdardy jegennen kіredі. Tuzdy joǵary sapada óńdelgen ónіmderіn shekteý (400 mg natrııden nemese odan kóp qyzmet kórsetýden turatyn chıpster, muzdatylǵan taǵam ónіmderі, taǵamdar, shujyq ónіmderі, ystalǵan taǵamdar jáne tuzdyqtar). Qosylǵan tuz mólsherіn baqylaý úshіn tamaqty úıde pіsіrýge tyrysyńyz. Taǵamdardyń dámіn tatpańyz. Tuzdyń ornyna tamaq dámіn keltіrý úshіn dámdeýіshter men dámdeýіshterdі qoldanyńyz.

Eger sіz taǵamyńyzdaǵy natrıı (tuz) mólsherіn aıtarlyqtaı deńgeıde tómendete almasańyz, ony bіrtіndep oryndańyz. Sіzdіń dám sezіnýіńіz bіrtіndep  beıіmdeledі, óıtkenі dám búrshіkterі ózderіnіń sezіmtaldyǵyn qalpyna keltіredі, ol tuzdalǵan taǵamdy únemі tutynyp, tútіnge aınalady. Tuzy basym taǵamdardan bas tartyńyz, ol bar bolǵany ádet qana, eger osy jaman ádetten arylsańyz denіńіz saý bolyp uzaq ómіr súrýіńіzge múmkіndіkter ashylady. 


__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__

__Tegter__
Densaýlyq
Medıtsına
Azyq-túlіk{LANG}
{LANG(lang="kz")}{img type="fileId" fileId="613" responsive="y" featured="y"}

Ас тұзының құрамында натрийдің көп мөлшері болады. Ол – ағзаның әртүрлі функцияларына қатысатын маңызды элемент болып саналады. Дегенмен,  натрийді үнемі шамадан тыс тұтыну адам денсаулығына айтарлықтай зиянын тигізуі мүмкін.

Натрий  адам денесінде белгілі бір мөлшерден асып кетсе ағзада  су көптеп жиналады және несеп құрамындағы судың ағып кетуіне кедергілер  тудырады, алайда ағзадағы су үнемі қозғалып, жаңартылып отырады. Қан ағымындағы артық су жүрекке және қан тамырларына күш түсіреді. Артық жүктемелермен жұмыс істеуге мәжбүр болған тамырлар бірте-бірте өз икемділігін жоғалтады және атқаратын қызметіне шамасы жетпей, уақыт өте келе тарылады және кеңейеді, бұл қанның артериялық жоғары қысымының дамуына әкелуі мүмкін. Тұзды тұрақты көп мөлшерде қабылдаса жүрек пен бүйрекке тұрақты түрде қосымша жүктеме пайда болады, қан айналымы нашарлайды және тамырлардың серпімділігі жоғалады. Бұл қан тамырларынан «жаман» холестериннің өткізгіштігін арттырады. Сондықтан тұзды шамадан тыс қолданса гипертонияның, инсульттің және басқа да жүрек-қантамыр ауруларының дамуына себепші болады.
Сонымен қатар, тұзды дұрыс пайдаланбаса сүйектің тығыздығын төмендетеді (остеопороз қаупі) және бүйрек тастарының түзілуі мүмкін. Өйткені, натрийдің көп мөлшері денеге енгенде сүйек кальцийін жоғалта бастайды. Сүйектерден босатылған кальций организмнің зәр шығару жүйесі арқылы сыртқа шығып кетеді, бұл бүйрекке тас байлануының қаупін одан сайын арттырады.

Көптеген елдерде, соның ішінде Қазақстанда, күнделікті өмірде тұзды өз нормасынан екі есе артық тұтынады. Негізі, тұзды аздап қолданса қан қысымы төмендейді және, жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупін азайяды. ДДСҰ бас директорының көмекшісі, доктор О.Честнов «Егер тұзды 30% -ға азайтудың мақсатымыз 2025 жылға дейін орындалса, миллиондаған адам жүрек ауруынан, инсульттан және соған байланысты жағдайдан қайтыс болмайтын еді» дейді.
Натрийді  тәулігіне шамамен 2,300 мг-дай пайдалану керек , яғни натриді шамамен 5 г-дық шәй қасықпен қабылдау керек . 50 жастан асқан адамдар, сондай-ақ жоғары қан қысымы, қант диабеті немесе созылмалы бүйрек ауруы бар адамдар тәулігіне 1500 мг натрийден аз тұтынуы керек.

Тұзды (натрий) қабылдауды азайтудың бірнеше кеңесі берілген. Асыңыздағы тұз мөлшерін бақылаңыз. Тамақ өнімдері мен сусындардың тұзды мөлшерін бағалау үшін тамақ күнтізбесін түзіңіз.  Өнімнің қаптамасында зертханалық этикеткаларды мұқият оқып шығыңыз. Мүмкіндігінше  тұзы аз тағамдар мен сусындарды (яғни өнімге қызмет көрсету үшін 140 миллиграмм немесе одан да аз натрий бар) пайдалануға тырысыңыз. Тұздың 80 пайызы адам ағзасына нан, ірімшік, тұздық, ет консервілері және басқалары сияқты дайын тағамдарды жегеннен кіреді. Тұзды жоғары сапада өңделген өнімдерін шектеу (400 мг натрийден немесе одан көп қызмет көрсетуден тұратын чипстер, мұздатылған тағам өнімдері, тағамдар, шұжық өнімдері, ысталған тағамдар және тұздықтар). Қосылған тұз мөлшерін бақылау үшін тамақты үйде пісіруге тырысыңыз. Тағамдардың дәмін татпаңыз. Тұздың орнына тамақ дәмін келтіру үшін дәмдеуіштер мен дәмдеуіштерді қолданыңыз.

Егер сіз тағамыңыздағы натрий (тұз) мөлшерін айтарлықтай деңгейде төмендете алмасаңыз, оны біртіндеп орындаңыз. Сіздің дәм сезінуіңіз біртіндеп  бейімделеді, өйткені дәм бүршіктері өздерінің сезімталдығын қалпына келтіреді, ол тұздалған тағамды үнемі тұтынып, түтінге айналады. Тұзы басым тағамдардан бас тартыңыз, ол бар болғаны әдет қана, егер осы жаман әдеттен арылсаңыз деніңіз сау болып ұзақ өмір сүруіңізге мүмкіндіктер ашылады. 


__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__

__Тегтер__
Денсаулық
Медицина
Азық-түлік{LANG}