{LANG(lang="qz")}{img type="fileId" fileId="578" responsive="y" featured="y"}

Boston balalar aýrýhanasynda zertteýshі  Kara Ebbelıng jáne onyń árіptesterі  úsh túrlі dıetany salystyrdy  (maılylyǵy tómen, kómіrsýlylyǵy tómen  nemese tómengі glıkemıkalyq dıetalar), osylardyń qaısysy aryqtaǵannan keıіn salmaq túsіp ketýdіń  aldyn alatytyn  jáne densaýlyqqa qaýіpsіz bolatyndyǵyn tekserіp kórdі. Denege salmaq  jınalý beıіmdіlіgі aǵzadaǵy  metabolızmnіń deńgeıіne baılanysty bolady: adam aǵzasyndaǵy kolorııa qansha az qorytylsa (metabolızm protsesterіnіń qarqyny tómendese) dıetamen jáne fızıkalyq belsendіlіkpen joıylǵan salmaq sonshalyqty tez jınalady. 

Zertteýge 18-40 jas aralyǵyndaǵy 21 adam qatysty. Úsh aı boıy olar tómen kalorııaly dıetany (quramynda kómіrsýlardyń 45 paıyzy, maıdyń 30 paıyzy jáne aqýyzdardyń 25 paıyzy bar)ustanyp, dene salmaǵynyń 10-15 paıyzyn tqmendetken. Bіr aıdan keıіn qatysýshylarǵa úsh túrlі dıetalar usynyldy:

1) №1 dıeta: maılylyǵy tómen. 20 paıyz maı, 60 paıyz kómіrsý jáne 20 paıyz aqýyz. Tamaqtaný dándі daqyldarǵa, jemіsterge jáne kókónіsterge baǵyttalǵan, sondaı-aq maıly et, maı, jańǵaq jáne basqa da maıly taǵamdardy tutynýdy azaıtyldy;

2) №2 dıeta: kómіrsýlary tómen. Ol Atkıns ratsıonyna negіzdelgen 10 paıyz kómіrsý, 30 paıyz aqýyz jáne 60 paıyz maı. Bul dıeta kómіrsýlardyń, ásіrese nan, kúrіsh, makaron, kartop, nan ónіmderі jáne krahmaly kókónіsterdіń az tutynylýyna negіzdelgen, sondaı-aq sıyr , balyq ,   taýyq etterі, jumyrtqa, іrіmshіk jáne keıbіr jemіster men kókónіsterdі tutynýdy arttyrdy;

3) № 3 dıeta: tómengі glıkemııalyq ındeksіmen - Jerorta teńіzі dıetasyna uqsas kómіrsýlardyń 40 paıyzy, maıdyń 40 paıyzy jáne aqýyzdardyń 20 paıyzy tutynylady. Dıeta suly jáne qońyr kúrіsh, maısyz et (mysaly, balyq), jemіster men kókónіster, burshaqtar jáne zalalsyz maılar (záıtún maıy jáne jańǵaqtar) sııaqty tutas dándі daqyldardan turady. Dıeta jeńіl kómіrsýlarǵa negіzdelgen, «Snıkers» sekіldі shokoladty taǵamdardy, jeńіl sіńіmdі, táttі kómіrsýlardy joıady.

Zertteýge qatysqandar negіzgі metabolızmnіń deńgeıіn ólshedі (organ denenіń fızıologııalyq fýnktsııalaryn ustap qalý qansha kalorııa), organızmnіń jalpy energııa shyǵyny, qandaǵy gormondardyń deńgeıі, ınsýlın sezіmtaldyǵy, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń qaýіptіlіgіne baılanysty maıdyń metabolızmі (holesterın jáne trıglıtserıdter) jáne qabyný belgіlerі.

Maılylyǵy az dıetaǵa qaraǵanda kómіrsýlylyǵy tómen dıetada adam aǵzasy kóbіrek nárlіlіktі qorytady eken, ıaǵnı, kúnіne orta eseppen  325 kalorııany erkіn qoryta alady. Degenmen, mundaı tamaqtaný kezіnde kúızelіs, gormonynyń (kortızol) jáne S-reaktıvtі aqýyzdyń  tómendeýі, basqa da qabynýdyń belgіlerі jáne júrek-qantamyr aýrýlarynyń damý  faktorynyń qaýpі artýy múmkіn. Brıtandyq Medıtsına jýrnalynda jarııalanǵan taǵy bіr zertteýde, zertteýshіler, karbonaty  tómengі  Atkıns ratsıonyndaǵy áıelderdіń basqa áıeldermen salystyrǵanda júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpі joǵarylaıtynyn (28% joǵary)  rastaǵan.

Tómengі glıkemıkalyq dıeta ustaǵan adamdar maılylyǵy az  dıetaǵa qaraǵanda  kúnіne 150 kalorııadan artyq qorytady eken. Bul júrek-qantamyrlar júıesіne kerі áserіn tıgіzbeı bіr saǵattyq qalypty jattyǵýǵa teń degen sóz.  Maılylyǵy az  dıetany ustaıtyn adamdar  kalorııalardyń eń az mólsherіn qorytady, sondaı-aq olarda trıglıtserıd deńgeıі joǵarylaıdy jáne joǵary tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteın deńgeıіn tómendeıdі –  aterosklerozdan qorǵaıtyn «jaqsy holesterın» bolyp sanalady.

Boston balalar aýrýhanasynda teńdestіrіlgen tamaqtaný jáne semіzdіktі aldyn alý ortalyǵynyń dırektory Devıd Lıýdvıgdtіń aıtýy boıynsha, salmaq túsіrý jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń aldyn alý úshіn dıetadan aýlaq bolý kerek, bul maılar nemese kómіrsýlar sekіldі kez kelgen mańyzdy qorektіk zattardy qabyldaýdy shekteıdі. Aq nan, aq kúrіsh, as dánderіnіń, táttі taǵamdar men qant kontsentratsııasy sııaqty qan qant deńgeılerіn kóteretіn, sіńіmdі kómіrsýlardyń mólsherіn azaıtýǵa kóńіl bólý kerek. Mundaı sekіrýler  arandy ashtyrady, onyń saldarynan mı  osy qalaýdy azaıtý úshіn kalorııa іzdeıdі. Sondaı-aq, kalorııalardy shekteý metabolızm protsesіnіń ózgerýіne maıdyń rezervterі túrіnde jáne, tıіsіnshe, dene salmaǵyna saı kalorııalardy jınaqtaýǵa den qoıý kerek.

«Metabolııalyq turǵydan keıbіr kalorııalar basqa adamdardan aıtarlyqtaı erekshelenedі. Aǵzaǵa túsetіn kalorııalardyń túrі onyń іshіnde paıda bolatyn kalorııa mólsherіne  baılanysty» ,- deıdі dárіger Devıd Lıýdvıg. 

Doktor Lıýdvıg tómen glıkemııalyq ındeksі bar dıetanyń «ortańǵy jer» ekenіn aıtady. Ol negіzgі qorektіk zattardyń jetkіzіlýіn aıtarlyqtaı shektemeıdі, bіraq ońtaıly salmaqty ustap turýǵa qajettі joǵary sapaly qorektіk zattardyń keń aýqymyn qamtıdy.


__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__


__Tegter:__
Medıtsına
Densaýlyq{LANG}
{LANG(lang="kz")}{img type="fileId" fileId="578" responsive="y" featured="y"}

Бостон балалар ауруханасында зерттеуші  Кара Эббелинг және оның әріптестері  үш түрлі диетаны салыстырды  (майлылығы төмен, көмірсулылығы төмен  немесе төменгі гликемикалық диеталар), осылардың қайсысы арықтағаннан кейін салмақ түсіп кетудің  алдын алатытын  және денсаулыққа қауіпсіз болатындығын тексеріп көрді. Денеге салмақ  жиналу бейімділігі ағзадағы  метаболизмнің деңгейіне байланысты болады: адам ағзасындағы колория қанша аз қорытылса (метаболизм процестерінің қарқыны төмендесе) диетамен және физикалық белсенділікпен жойылған салмақ соншалықты тез жиналады. 

Зерттеуге 18-40 жас аралығындағы 21 адам қатысты. Үш ай бойы олар төмен калориялы диетаны (құрамында көмірсулардың 45 пайызы, майдың 30 пайызы және ақуыздардың 25 пайызы бар)ұстанып, дене салмағының 10-15 пайызын тқмендеткен. Бір айдан кейін қатысушыларға үш түрлі диеталар ұсынылды:

1) №1 диета: майлылығы төмен. 20 пайыз май, 60 пайыз көмірсу және 20 пайыз ақуыз. Тамақтану дәнді дақылдарға, жемістерге және көкөністерге бағытталған, сондай-ақ майлы ет, май, жаңғақ және басқа да майлы тағамдарды тұтынуды азайтылды;

2) №2 диета: көмірсулары төмен. Ол Аткинс рационына негізделген 10 пайыз көмірсу, 30 пайыз ақуыз және 60 пайыз май. Бұл диета көмірсулардың, әсіресе нан, күріш, макарон, картоп, нан өнімдері және крахмалы көкөністердің аз тұтынылуына негізделген, сондай-ақ сиыр , балық ,   тауық еттері, жұмыртқа, ірімшік және кейбір жемістер мен көкөністерді тұтынуды арттырды;

3) № 3 диета: төменгі гликемиялық индексімен - Жерорта теңізі диетасына ұқсас көмірсулардың 40 пайызы, майдың 40 пайызы және ақуыздардың 20 пайызы тұтынылады. Диета сұлы және қоңыр күріш, майсыз ет (мысалы, балық), жемістер мен көкөністер, бұршақтар және залалсыз майлар (зәйтүн майы және жаңғақтар) сияқты тұтас дәнді дақылдардан тұрады. Диета жеңіл көмірсуларға негізделген, «Сникерс» секілді шоколадты тағамдарды, жеңіл сіңімді, тәтті көмірсуларды жояды.

Зерттеуге қатысқандар негізгі метаболизмнің деңгейін өлшеді (орган дененің физиологиялық функцияларын ұстап қалу қанша калория), организмнің жалпы энергия шығыны, қандағы гормондардың деңгейі, инсулин сезімталдығы, жүрек-қан тамырлары ауруларының қауіптілігіне байланысты майдың метаболизмі (холестерин және триглицеридтер) және қабыну белгілері.

Майлылығы аз диетаға қарағанда көмірсулылығы төмен диетада адам ағзасы көбірек нәрлілікті қорытады екен, яғни, күніне орта есеппен  325 калорияны еркін қорыта алады. Дегенмен, мұндай тамақтану кезінде күйзеліс, гормонының (кортизол) және С-реактивті ақуыздың  төмендеуі, басқа да қабынудың белгілері және жүрек-қантамыр ауруларының даму  факторының қаупі артуы мүмкін. Британдық Медицина журналында жарияланған тағы бір зерттеуде, зерттеушілер, карбонаты  төменгі  Аткинс рационындағы әйелдердің басқа әйелдермен салыстырғанда жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупі жоғарылайтынын (28% жоғары)  растаған.

Төменгі гликемикалық диета ұстаған адамдар майлылығы аз  диетаға қарағанда  күніне 150 калориядан артық қорытады екен. Бұл жүрек-қантамырлар жүйесіне кері әсерін тигізбей бір сағаттық қалыпты жаттығуға тең деген сөз.  Майлылығы аз  диетаны ұстайтын адамдар  калориялардың ең аз мөлшерін қорытады, сондай-ақ оларда триглицерид деңгейі жоғарылайды және жоғары тығыздықтағы липопротеин деңгейін төмендейді –  атеросклероздан қорғайтын «жақсы холестерин» болып саналады.

Бостон балалар ауруханасында теңдестірілген тамақтану және семіздікті алдын алу орталығының директоры Дэвид Людвигдтің айтуы бойынша, салмақ түсіру және жүрек-қан тамырлары ауруларының алдын алу үшін диетадан аулақ болу керек, бұл майлар немесе көмірсулар секілді кез келген маңызды қоректік заттарды қабылдауды шектейді. Ақ нан, ақ күріш, ас дәндерінің, тәтті тағамдар мен қант концентрациясы сияқты қан қант деңгейлерін көтеретін, сіңімді көмірсулардың мөлшерін азайтуға көңіл бөлу керек. Мұндай секірулер  аранды аштырады, оның салдарынан ми  осы қалауды азайту үшін калория іздейді. Сондай-ақ, калорияларды шектеу метаболизм процесінің өзгеруіне майдың резервтері түрінде және, тиісінше, дене салмағына сай калорияларды жинақтауға ден қою керек.

«Метаболиялық тұрғыдан кейбір калориялар басқа адамдардан айтарлықтай ерекшеленеді. Ағзаға түсетін калориялардың түрі оның ішінде пайда болатын калория мөлшеріне  байланысты» ,- дейді дәрігер Дэвид Людвиг. 

Доктор Людвиг төмен гликемиялық индексі бар диетаның «ортаңғы жер» екенін айтады. Ол негізгі қоректік заттардың жеткізілуін айтарлықтай шектемейді, бірақ оңтайлы салмақты ұстап тұруға қажетті жоғары сапалы қоректік заттардың кең ауқымын қамтиды.


__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__


__Тегтер:__
Медицина
Денсаулық{LANG}