INSERT INTO `tiki_articles` VALUES (1348,'','Kúızelis (stress) jáne onymen qalaı kúresý kerek','','','qz','s','',0,'',11944,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1541396460,1572932460,1541398503,'Kúızelis (stress) – bul adamnyń ómirdegi túrli jaǵdaılarǵa qalypty fızıologııalyq reaktsııa tanytýy. Úılenýge baılanysty nemese jumys barysynda oryn alatyn kúızelister ońtaıly bolyp sanalady (ıaǵnı, ol adamda bolyp turatyn jaǵdaılar, asa mán bermese de bolady) Sonymen qatar, kúızelis kóbinese jaǵymsyz jańalyqtarmen, daý-damaı nemese jumystan aıyrylý, kóshedegi keptelis sekildi ózge de jaǵymsyz nárselermen astasyp ketip jatady.','Kúızelis (stress) – bul adamnyń ómirdegi túrli jaǵdaılarǵa qalypty fızıologııalyq reaktsııa tanytýy. Úılenýge baılanysty nemese jumys barysynda oryn alatyn kúızelister ońtaıly bolyp sanalady (ıaǵnı, ol adamda bolyp turatyn jaǵdaılar, asa mán bermese de bolady) Sonymen qatar, kúızelis kóbinese jaǵymsyz jańalyqtarmen, daý-damaı nemese jumystan aıyrylý, kóshedegi keptelis sekildi ózge de jaǵymsyz nárselermen astasyp ketip jatady. \r\n\r\nAdamnyń mıy qaýipke ushyraǵan jaǵdaıda aǵzaǵa dúrliktirý belgilerin bere alatyndaı bolyp qurylǵan. Bul kúızelitik reaktsııasy dep atalady. Ondaı kezde qanda adrenalın, kortızon jáne basqa gormondar túzilip, aǵzany aldaǵy qaýipke daıyndaıdy: júrek jıi soǵylady, qan qysymy kóteriledi, tynys alý alý jıilep ketedi. Bul gormondar kúızelisstik gormondary dep atalady. Olar der kezinde kóbirek kúsh beredi, ushqyr oılanýǵa jaǵdaı jasap, reaktsııa jyldamdyǵy arttyrady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"374\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBizdiń  babalarymyz bul mehanızmdi qaýip-qatermen kúresýge nemese ómirin saqtaý úshin paıdalanǵan kórinedi. Eger burynyraqtaǵy babalarymyzdyń kúızelisi túrli jyrtqyshtarmen kezdeskende, mysaly, azýy alty qarys jolbaryspen jolyqqanda týyndaǵan bolsa,  búgingi tańdaǵy «azýy alty qarys jolbarys»  jumystaǵy jaǵymsyzdyqtar, kóshedegi keptelister jáne de basqa da keleńsizidkter bolyp otyr. Degenmen, biz kúızelispen kúresýdi úırenýimiz kerek.\r\n \r\nQashan qaýip-qater betin qaıtarsa, aǵza da sol kezde qalypty jaǵdaıǵa oralady. Ókinishke qaraı, qazirgi zamanǵy ómir únemi kúızelistik jaǵdaılarǵa toly, sondyqtan mundaı qaýipti sıgnaldar júıesi doǵarylýy óte sırek bolyp jatady. Turaqty kúızelis aǵzaǵa zııanyn tıgizýi  múmkin. Adamnyń ómirin qutqarýǵa arnalǵan kúızelis gormondary zııandy joıý áserge ıe bolady. Olar alańdaýshylyqqa, depressııaǵa, ashýlanýǵa, qanda holesterınniń deńgeıi joǵarylaýyna,qant dıabeti jáne joǵary qan qysymy sııaqty aýrýlardyń damýyna ákep soqtyrady.\r\n\r\nLondon Ýnıversıtetiniń ǵylymı zertteýi kórsetkendeı, sozylmaly baqylanbaıtyn kúızelis  qaterli isik pen júrek aýrýlarynyń damýyna áser etetin mańyzdy faktor bolyp tabyldy, tipti temeki shegýden nemese qanda holesterın deńgeıiniń joǵarylaýynan da edáýir qaýipti eken. Basqa ǵylymı zertteýlerde, kúızelisti tıimdi baqylaýǵa qabiletsiz adamdar, ahýaldy baqylap otyrýǵa qabiletti adamdardan qaraǵanda 40 paıyzy ómirimen hosh aıtysyp jatady.\r\n\r\nAtalmysh sebepte aǵzanyń kúızelistik jaǵdaılarda daıyndyq dárejesin retteıtin arnaıy mehanızmderdiń bolýy óte mańyzdy. Mundaı mehanızmder bolmasa, aǵza árdaıym daıyn kúıde bola almaıdy, onyń saldary densaýlyqtyń aýyr problemalaryna ákelýi múmkin. Aǵzanyń kúızelike degen daıyndyǵy boıynsha qajetti ýaqytta jáne jetkilikti mólsherde kórinýin jattyqtyrýǵa múmkindik beretin ádister bar.\r\n\r\n__KÚIZELISTIŃ PAIDA BOLÝY: ONYŃ AǴZAǴA,  MINEZ-QULYQQA JÁNE  SEZIMGE ÁSER ETÝI__\r\n\r\nKúızelistiń sımptomdary densaýlyqqa keri áser etýi múmkin, biraq siz ony túsine bermeısiz. Sizge ol ádettegi bas aýrýy, umytshaqtyq pen sharshaý sııaqty kórinýi múmkin. Alaıda, bul  tolyqtaı kúızelistiń sımptomdary, olar sizdiń aǵzańyzǵa, sezimińizge jáne minez-qulqyńyzǵa erekshe áser etýi múmkin. Kúızelistik reaktsııa jaıynda bilimińiz bolsa, onda, qajetti sharalardy qoldanyp, bul jaǵdaılardy túgeldeı óz yrqyńyzǵa kóńdire alasyz.\r\n\r\nBir jaǵynan, atalmysh sımptomdar aýrýdyń kórinisi de bolýy ǵajap emes. Eger ondaı jaǵdaı týyndasa, dereý dárigerge qaralý kerek. Ásirese bul fızıkalyq kúshtememen, terleýmen, bas aınalyp, júrek aınýmen, sondaı-aq ıyqtan taralǵan aýrý sezimderine baılanysty bolsa ýaqyt kúttirip otyrmańyz. Ol kezde jaǵdaı jaman jaqqa qaraı bet burýy múmkin, mysaly, júrek ustamasy bola qalýy yqtımal, onda sizge tek dáriger ǵana kómektese alady, eger úlgerseńiz...\r\n\r\nKúızeliske oralsaq, atap ótetin bir jaıt, kúızelis týyndaǵanda kartızon shyǵaryndysy paıda bolady ıaǵnı, arterııalyq qysymdy kóteretin, qantamyrlary arnalarynda glıýkoza men maıdy bosatatyn gormon túziledi. Bul kartızonmen baılanysty holesterınniń deńgeıi kóterilip, semizdik pen dıabetti týydyratyn «qajesiz maılar» paıda bolýy múmkin. Kúızelistik jaǵdaıda qaryn ashsa, muny jaǵymdy rekatsııa dep esepteýge bolady. Sebebi, qaryn ashqan kezde kartızon maılardy jınap, energııany únemdeıdi. Biraq, ádettegideı tamaqtanǵanda kúızelistik jaǵdaı túrli jaǵymsyz áserler tyndatýy yqtımal.\r\n\r\nKúızelis kóptegen syrtqy kórinistermen, sezim jáne minez-qulyq reaktsııalarymen sıpattalýy múmkin. Tómendegi kestede strestiń negizgi kórinisteri kórsetilgen. Olardyń eń mańyzdysy depressııa bolyp tabylady (mıdyń gormondarynyń teńsizdigi – serotonın jáne dopamın sekildi neıromedıatorlardan týyndaǵan). Kúızelis jaǵdaıynyń basqa kórinisteri retinde búırek ústi bezderiniń mólsherin aıtarlyqtaı ulǵaıýy jáne kortızonnyń túzilýin alsaq bolady. Olar tómende kórsetilgen kestedegi reaktsııalardyń keıbirin týdyrady.\r\n\r\nEger siz ózińizde kúızelistik kórinisterdiń baryn baıqasańyz, onda mindetti túrde ony baqylaý ádisterin qoldanýdy úırenýińiz kerek. Bul densaýlyqty saqtaýǵa aıtarlyqtaı kómektesedi.\r\n \r\n__KÚIZELISPEN KÚRESÝ__\r\n\r\nKúızelispen kúresýdiń birinshi qadamy – onyń sebepterin anyqtaý bolyp tabylady. Jumystan shyǵyp qalý, jaqyn adamynan aıyrylyp qalý jáne ajyrasý kúızeliske ákep soqtyrady. Keıde kúndelikti tirshiliktegi ábigerlik, jol boıyndaǵy kepteliste turǵandaǵy abyrjý, kompıýterde týyndaǵan problema, jumystaǵy adamdarmen uzaq ýaqytta bolatyn kıkiljiń, tipti balalardyń oqý úlgeriminiń tómendeýi de kúızelis týdyratyn jaıttar.\r\nKúızelistiń sebepterin eki kategorııaǵa bólýge bolady:\r\n\r\n1.	Baqylaýǵa keletin sebepter.\r\n2.	Baqylaýǵa kelmeıtin sebepter.\r\n\r\nKóp jaǵdaıda kúızelisten arylýǵa bolady.\r\n\r\nMysaly, kórshilerińizben nemese jumystastaryńyzben jalǵasyp kele jatqan konflıktti doǵaryp, ózara kelisimge kelýge bolady. Tipti jaı ǵana jaǵdaıdy alaıyqshy. Jumys ústelinde jınalmaı jatqan qaǵazdar, qujattar jáne ózge de zattar retsiz jatsa, ol sizge qolaısyzdyq týdyryp, abyrjýǵa deıin aparady. Onyń ústine, eger qujattardy jumys papkalaryna jınaqtap, ústeldiń ústiń durystap rettemese jaǵdaı ýshyǵýy múmkin. Al eger bárin naqtylap jınaqtap qoıyp, nátıjesinde kóńil-kúıińizdi aıtarlyqtaı jaqsartýǵa jáne turaqty kúızelisten arylýǵa bolady. Kúızelistiń sebepterin anyqtaǵannan keıin, ol sebepterdi  qalaı joıý kerektigi nemese keri áserin tómendetý týraly sheshim qabyldaý qajet. Onyń sheshimin tabý qıynǵa soqpaıdy. Mysaly, únemi qaıtalana beretin jańalyqtar depressııany týdyratyn bolsa, onda teledıdardy óshirip tastańyz.  Qarapaıym bolǵanymen bul sheshim únemi kómektese bermeıdi. Sondyqtan da dostaryńyzdyń kómegine, otbasyńyzdyń aqy-keńesine júginý kerek. Keı stresster turmystyq jaǵdaılarmen qatar júredi. Ylǵı kúızelisti baqylap júrý ońaı emes. Degenmen, turaqty jáne júıeli jattyǵýlar aǵzaǵa kúızelispen tıimdi kúresýge jáne de densaýlyqty saqtaýǵa kómektesedi.\r\n\r\n__RELAKSATsIIa ÁDISTERI__\r\n\r\nRelaksatsııa ádisterin paıdalaný – kúızelisti basqarýdyń mańyzdy komponenti bolyp tabylady. Relaksatsııa – tynyshtyqta nemese súıikti isińizben aınalysýǵa jumsalǵan ýaqyt qana emes, bul kúızelisten týyndaǵan buzýshylyqty qalpyna keltirýge múmkindik beretin protsess.\r\n\r\nRelaksatsııa ádisterin qoldaný kez kelgen adamǵa paıdaly. Olar sizdi kúızelistik jaǵdaıdan basqa nársege kóńil aýdartyp, stressten bas tartýǵa múmkindik beredi. Relaksatsııa ádisterimen qatar, kez-kelgen fızıkalyq jattyǵý sizdi stressten alshaqtatyp, densaýlyǵyńyzǵa oń áserin beredi.\r\n\r\nRelaksatsııa ádisteri kúızelistiń sımptomdaryn myna joldarmen ketiredi:\r\n\r\n•	júrek soǵý jyldamdyǵyn tómendetý arqyly;\r\n•	qan qysymyn tómendetý arqyly;\r\n•	tynys alý jıiligin tómendetý arqyly;\r\n•	bulshyqetke qan aǵynyn arttyrý arqyly;\r\n•	bulshyqetterge kúsh túsirýdi jáne aýyrsyný sezimin tómendetý arqyly;\r\n•	zeıindi jaqsartý arqyly;\r\n•	ashý jáne emotsııalyq jabyrqaýdy azaıtý arqyly;\r\n•	ózine degen senimdilikti jáne jaǵdaıdy baqylaý qabilettiligin arttyrý arqyly.\r\n\r\nKeıbir relaksatsııa ádisteri jetkilikti túrde qarapaıym jáne ony ózińiz de úırenýińizge bolady. Bul ádisterdi tıimdi jáne paıdaly bolý úshin únemi jáne ýaqytynda qoldaný mańyzdy bolmaq.\r\n\r\nRelaksatsııa ádisteri kelesini qamtıdy:\r\n\r\nAýtogendi relaksatsııa jáne vızýalızatsııa. Aýtogendi relaksatsııa ishki túısik arqyly oryndalady.  Bul atalmysh relaksatsııa ádisi- adamnyń ózine jaǵymdy jerdi qııaldaýyna negizdelgen. Mysaly, taýly alqapty, sheksiz dalany  nemese teńiz jaǵalaýyn kózge elestetip, ózin sol jerde turǵandaı sezinýi múmkin. Tipti  sonymen qatar, qulaqa ol jertegi dybysty esitý sezimin de berýge bolady, mysaly, tolqynnyń jaǵaǵa urǵan daýsyn, jýsannyń nemese gúldiń hosh ısin. Siz bul sezimderge tolyqtaı berilip, oıyńyzdy osy oılaǵan jaıttarǵa shoǵyrlandyryńyz, sonda bulshyqetterińizdiń jıyrylǵany bosap, erkinsı túsesiz, tynys alýyńyz jeńildep, júrek soǵysy qalypqa keledi.  \r\n\r\nTuraqty bulshyqetti bosańsytý. Bul relaksatsııa ádisi júıeli túrde shıelenisip, jekelegen bulshyqet toptaryn bosańsytýǵa negizdelgen. Mysaly, siz 5 sekýnd boıy baltyr bulshyqetterin shıratyp, odan keıin 30 sekýndqa bosańsytsańyz bolady. Bul jattyǵý jambas, arqa, qol men moıyn bulshyqetteri arqyly únemi qaıtalanyp otyrady. Bul ádiss shıelenisken jáne bosańsytylǵan bulshyqetterdiń arasyndaǵy aıyrmashylyqty sezinýge, rıtmıkalyq, qaıtalanatyn áreketterge shoǵyrlanýǵa jáne kúızelisten arylýǵa kómektesedi.\r\n\r\nIshpen tynys alý. Biz kóbinese\n keýdemen dem alamyz. Alaıda, kúızelistik jaǵdaıda ishpen dem alǵan jón. Muny dıafragmatıkalyq tynys alý dep ataıdy. Dıafragma – bulshyqet qabaty, ol kókirek qýysyn ish qýysynan bólip turady. Dıafragma keýde bulshyqetteriniń durys qozǵalyp, ókpege jaǵdaı jasaýyna kómektesedi jáne qalypty tynys alýdy qamtamasyz etedi.\r\n\r\nEger siz jańa týǵan nárestelerdi baqylasańyz, olardyń ishpen dem alatynyn baıqaýǵa bolady. Osyndaı erkinsigen jaǵdaıda tynys alý kerek. Biz jasymyz ulǵaıǵan saıyn keýdemen tynystap, ádettenip ketemiz. Negizi bul kúızelistik jaǵdaıdaǵy tynys alý bolyp sanalady. Jalpy biz durys tynys alýdy bilmeımiz. Qazirgi jaǵdaıda kóp adamnyń tynys alýy qalypty emes, ústirt tynys alamyz.\r\n\r\nDıafragma dem alý protsesine qatysqan kezde, biz ishpen tynys ala bastaımyz. Bul mı men nerv júıesin tynyshtandyrady, sondaı-aq bulshyqetti bosańsytyp, aýyrsynýdy jáne kúızelisti basady.\r\nIshpen dem alýdy úırený qıyn emes.\r\n\r\nIshińizge yńǵaıly bolatyn jerde jatý kerek. Sol qolyńyzdy ishińizge, oń qolyńyzdy  keýdeńizge qoıyńyz.Ish qýysynyń keńeıgen aýmaǵyna qaraı, ókpeniń qajetti bóligine aýany jınaý kerek.  Sonda ishińizdiń ústine qoıǵan sol qolyńyz biraz joǵary kóteriledi. Sol kezde keýde bulshyqetteri tynys alýǵa qatyspaı turady, al keýdeńizge qoıǵan oń qolyńyz esh qozǵalyssyz turýy qajet. Osylaı baıaý tereń tynys aýdy on ret qaıtalaý kerek. Budan siz sál jaılanyp, tynyǵyp qalasyz.\r\n\r\nÓzge de relaksatsııa ádisteri mynalardy qamtıdy:\r\n\r\n•	ıoga;\r\n•	taıchı;\r\n•	mýzyka tyńdap, odan raqattaný;\r\n•	fızıkalyq jattyǵýlar;\r\n•	medıtatsııa;\r\n•	gıpnoz;\r\n•	massaj.\r\n\r\nRelaksatsııa ádisterin qoldaný keıbir jattyǵýlardy qajet etýi múmkin. Ýaqyt óte kele olardy qoldaný stressti tıimdirek sheshýge kómektesedi. Alaıda, eger relaksatsııa ádisterin qoldaný kúrdeli jáne tipti aýyrtpalyq týdyrsa, olar óz betimen kúızeliske jáne qolaısyzdyq týyndyrýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda qarapaıym ádisterden bastańyz jáne stresspen birte-birte qalaı kúresý kerektigin úırenińiz.\r\n\r\nSiz kúlki túrindegi jaǵymdy emotsııalar týdyratyn , ázil-qaljyńnyń kómegimen stressti tıimdi sheshe alasyz. Pozıtıvti emotsııalardyń fızıologııasy mıdaǵy endorfın dep atalatyn arnaıy gormondardyń paıda bolýymen baılanysty keledi. Olar preparattyń áreketine uqsas - morfınge ıe. Endorfınder búkil aǵzaǵa oń reaktsııa týdyryp, aýyrsynýdy tómendetedi. \r\n\r\nǴylymı zertteýler kúlki túrindegi jaǵymdy emotsııalardyń beretin áserlerin kórsetti:\r\n\r\n•	kúızelisti azaıtady;\r\n•	qan qysymyn tómendetedi;\r\n•	kóńil-kúıińizdi kóteredi;\r\n•	ınfektsııalar men qaterli isik aýrýlarymen kúresýge kómektesetin ımmýndyq júıeni nyǵaıtady;\r\n•	mı qyzmetin jaqsartady;\r\n•	júrek qyzmetin jaqsartady;\r\n•	basqalarmen qarym-qatynasty jaqsartady;\r\n•	tez boıyńyzdy erkin ustaısyz;\r\n•	ózińizdi jaqsy sezinesiz. \r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nkúızelis \r\nuıqy\r\njattyǵýlar\r\nmı \r\n\r\n\r\n','translator',73,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1349,'','Uıqynyń qanýy – saýlyqtyń kilti','','','qz','s','',0,'',9572,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1541399040,1572935040,1541399582,'Uıqynyń tolyq qanýy densaýlyq úshin asa mańyzdy. Uıyqtaǵanda aǵza tynyǵady, jańartylyp turady. Sonymen qatar, ımmýndyq júıeniń «qýattalady», negizgi organdardyń jumysy qaıta qalpyna keledi, al eski jasýshalar jańalarǵa aýystyrylady. Sizdiń aqyl-esińiz tynysh, jańa deńgeıge aýysady.\r\n\r\nAl kerisinshe uıqy qanbasa aǵza úshin ol  zııandy bolyp qalýy múmkin. Túngi tynysh uıqy - bul tegin lázzat alý, al uıqynyń jetispeýshiligi sizdiń densaýlyǵyńyz úshin  qymbat turady. Ókinishke qaraı, kóptegen adamdar uıqysyzdyqtan zardap shegedi, sondyqtan densaýlyǵyna baılanysty problemalar týyndaıdy.\r\n','Uıqynyń tolyq qanýy densaýlyq úshin asa mańyzdy. Uıyqtaǵanda aǵza tynyǵady, jańartylyp turady. Sonymen qatar, ımmýndyq júıeniń «qýattalady», negizgi organdardyń jumysy qaıta qalpyna keledi, al eski jasýshalar jańalarǵa aýystyrylady. Sizdiń aqyl-esińiz tynysh, jańa deńgeıge aýysady.\r\n\r\nAl kerisinshe uıqy qanbasa aǵza úshin ol  zııandy bolyp qalýy múmkin. Túngi tynysh uıqy - bul tegin lázat alý, al uıqynyń jetispeýshiligi sizdiń densaýlyǵyńyz úshin  qymbat turady. Ókinishke qaraı, kóptegen adamdar uıqysyzdyqtan zardap shegedi, sondyqtan densaýlyǵyna baılanysty problemalar týyndaıdy.\r\n\r\n__Qanyqqan uıqynyń paıdasy__\r\n\r\nSalaýatty uıqy mańyzdy gormondardyń, atap aıtqanda  sıntezdeýshi gormonlardy retteıdi. Bul gormon balalardyń boıynyń ósýin arttyrý úshin jaýap beredi, al eresekterde bulshyqetterdiń damýyn jáne maıly tinniń jınalýyn retteıdi. Uıqynyń bolmaýyna baılanysty bul gormonnyń óndirisi buzylyp, balalardyń ósýi tejelip jáne eresekterdegi maıly tinniń jınalýy oryn alady.\r\n\r\nSalaýatty uıqy «stress gormondary» dep atalatyn steroıdti gormondardyń deńgeıin tómendetedi. Osyǵan oraı, uıqysy qanǵannan keıin adamdar oń emotsıonaldy qatynasqa ıe bolady. Uıqysy tolyq qanyp júretin  adamdar depressııa men úreıge boı aldyrmaıdy.\r\n\r\n{img fileId=\"375\" thumb=\"box\"} \r\n\r\nSalaýatty uıqy mı fýnktsııasyna jaǵymdy áser etedi - kontsentratsııany, este saqtaý jáne jańa nárselerdi úırený qabiletin jaqsartady. Uıqynyń ımmýndyq júıesin yntalandyrady. Ǵylymı zertteýlerge sáıkes, saý uıqy bakterııalar, vırýstar men rak jasýshalaryn óltirýge arnalǵan ımmýndyq jasýshalar dep atalatyn tabıǵı kıllerlik jasýshalardyń belsendiligin yntalandyrady.\r\n\r\n__Qasha ýaqyt uıyqtaý  kerek__\r\n\r\nKóptegen eresekterge táýligine 7-8 saǵat úzilissiz uıyqtaý usynylady. Náresteler táýligine 16 saǵat uıyqtaı alady. Mektepke deıingi balalarǵa 11 saǵattyq uıqy qajet, al mektepke baratyndar kúnine shamamen 10 saǵat uıyqtaýy kerek. Jasóspirimder úshin 9 saǵattyq uıqy jetkilikti.\r\n\r\nUıqynyń uzaqtyǵy ǵana emes, onyń sapasy da mańyzdy ekenin atap ótý mańyzdy. Eger uıqyńyz birneshe ret úzilse, uıqynyń sapasy tómendeıdi.\r\n\r\nEresekterde uıqynyń bolmaýy táýlik boıy uıqyshyldyq pen del- aldyq túrinde seziledi. Uıqynyń tepe-teńdigi tek uzaqtyǵymen ǵana emes, uıqynyń tereńdigimen, sondaı-aq uıqy tsıkldarynyń sanyn da anyqtalady. Orta jáne kári adamdarda uıqynyń tereńdigine tán sıpattar baıqalady, sebebi olar uıqynyń gormony - melatonınniń az mólsherin, shyǵarady. Egde jastaǵy adamdarda uıqysy  az, úzik-úzik bolady. Olar jastarǵa qaraǵanda jıi oıanady.\r\nǴylymı zertteýler kúndizgi qysqa uıqynyń paıdaly ekenin kórsetti, onyń uzaqtyǵy jarty saǵat bolsa jetkilikti. Kúndizgi qysqa uıqy tynyǵý úshin, kontsentratsııany jáne kóńil-kúıdi jaqsartady. Latyn Amerıka elderinde bul sıesta dep atalady. Kóptegen kórnekti adamdar únemi kúndizgi uıqyny oryndaǵan: Napoleon, Albert Eınshteın, Ýınston Cherchıll jáne Djon F. Kennedı. Ǵaryshkerlermen júrgizilgen zertteýler kórsetkendeı, qysqa merzimdi uıqy fızıkalyq belsendilikti 34 paıyzǵa jaqsartady, al shoǵyrlaný jáne nazardyń anyqtyǵy 100 paıyzǵa artatyn kórinedi.\r\n\r\nUıqynyń qatty buzylýy uzaq reısterden keıin, ásirese muhıttaǵy alasapyran sapardan keıin  aıtarlyqtaı paıda bolady. Bul negizinen  aımaqtardyń ýaqyttyq ózgerýine baılanysty. Basqa elge kelý, keıde siz túnde uıyqtaı almaısyz, al kúndiz uıqyńyz keledi jáne ózińizdi del-sal  sezinesiz. Erte beıimdelýge jańa ýaqyt beldeýine beıimdeý arqyly qol jetkizýge bolady. Mysaly, eger tústen keıin ushyp shyǵyp, meken-jaıyńyzǵa túnde kelgen bolsańyz, birden jata salmaý kerek, biraq túnde qabyldaýshy elge deıin shydamdy bolý kerek. Basqasha aıtqanda, siz dereý kúndiz-túni jańa tsıklge beıimdelýge nemese jańa tsırkandyq yrǵaqqa ıkemdelýge tıissiz. Degenmen, eger bul kómektespese, siz jańa saǵattardyń yrǵaǵyn qalpyna keltirýge kómektesetin qaýipsiz dıetalyq qospa melatonınge júginýge bolady.\r\n\r\n__Uıqy qanbasa ne bolady?__\r\n\r\nǴylymı zertteýler kórsetkendeı, tipti salaýatty adamdarda uıqynyń turaqty bolmaýynan aǵzasy qan quramyndaǵy  qantty tazalaı almaı qant dıabetine qatysty jaǵdaıǵa alyp keledi eken.  Sondyqtan 2 tıpti dıabettiń damý qaýpi jetkilikti uıyqtamaıtyn adamdar úshin joǵary.\r\n\r\nUıqynyń bolmaýy psıhıkalyq sezimin, kóńil-kúıin, aqyl shoǵyrlanýyn jáne este saqtaýdy tómendetedi. Avtokólik júrgizgende bul júrgizýshige de, basqa jol paıdalanýshylarǵa da qaýipti. Menedjerler úshin bul menedjment sapasyna jáne basqa da sheshimder qabyldaýǵa keri áserin tıgizýi múmkin.\r\n\r\nSteroıdti gormondardyń deńgeıin joǵarylatý uıqynyń bolmaýy seksýaldyq gormondarǵa qalypty jaýap berýdiń buzylýyna soqtyrady. Bul jynystyq fýnktsııany azaıtady.\r\n\r\nSharshaý men tyqyrshýdan basqa, uıqysyzdyq qan qysymyn, artrıt, aýtoımmýndy aýrýlardyń joǵarlaýy jáne bakterıaldy jáne vırýstyq ınfektsııalarǵa degen joǵary sezimtaldyq sııaqty birqatar buzylýlarǵa ákeledi. Jaqynda uıqynyń joqtyǵynan zardap shegetin adamdar semizdikke kóbirek beıimdi ekendigi anyqtaldy.\r\n\r\nǴylymı zertteýleri kórsetkendeı, kúndelikti uıyqtamaıtyn adamdar kúndelikti ortasha alǵanda shamamen 7 saǵat uıyqtaıtyn adamdarǵa qaraǵanda zııatkerlik jumyspen kúresedi. Budan basqa, kúnine 7 saǵattan asa uıyqtaıtyn adamdardyń ortasha ólim-jitimi orta eseppen 7 saǵat uıyqtaıtyn adamdarǵa qaraǵanda joǵary bolatyn kórinedi. Aıta ketý kerek, artyq uıqy da jaqsylyqqa jetkizbeıdi.\r\n\r\n__Uıqynyń qanýyn qalaı qamtamassyz etýge bolady?__\r\n\r\nKeıde uıqyny qandyrýǵa kedergi keltiretin faktorlardy baqylaý  jáne olardan tolyq qorǵaý qıyn. Degenmen, jaǵdaı jasaýǵa jáne osy daǵdarystyń damýyna kómektesetin daǵdylardy damytýǵa bolady. Olar tómendegi usynystardy qamtıdy.\r\n\r\n1. Kúndelikti bir ýaqytta uıyqtap, bir ýaqytta uıqydan turý kerek, tipti demalys kúnderi de bul ádetti ózgertpegenińiz abzal. Mundaı rejımdi ustana otyryp, túnde uıyqtap ketýge múmkindik beretin  uıqynyń ońtaıly tsıklyn qura alasyz.\r\n\r\n2. Uıqyǵa deıin kóp mólsherde azyq-túlikter men suıyqtyqtardy qabyldamańyz. Jeńil keshki as uıqydan 2 saǵattan keshiktirmeı usynylady. Eger siz qyjyldan zardap shekseńiz, onda dámdi jáne maıly tamaqtardan aýlaq bolýyńyz kerek, sonda qyzylǵa urynbaısyz, jáne tańda jaqsy turasyz.Túnde suıyqtyqty shekteý de mańyzdy, óıtkeni suıyqtyqtyń shamadan tys tutynylýy dárethanaǵa shyǵý qajettiligin týdyrady.\r\n\r\n3. Shylym shegýden, alkogolden jáne kofeınnen aýlaq bolyńyz uıyqtamas buryn. Olar uıqyny qashyratyn stımýlıatorlar bolyp tabylady.  Temeki shegý zııandy bolyp tabylady. Uıqy kezinde shylym shegetinderge tynys alýdyń jáne tunshyǵýdyń jetispeýshiligi seziledi. Túngi ýaqytta kofeın ishýden aýlaq bolý kerek. Óıtkeni, adam denesiniń ózi kofeın shyǵarmaıdy jáne kofeındi joıý úshin aǵza shamamen 8 saǵat jumys isteıdi. Osy ýaqyt aralyǵynda kofeınniń yntalandyrýshy áseri bar. Sondyqtan kofeıni bar sýsyndar uıqyǵa deıin 8 saǵattan buryn qabyldanýy kerek. Alkogoldiń zııandylyǵyna qaramastan, onyń tynyshtandyratyn da áseri bar, alkogoldik ishimdikter tolyǵymen uıqyǵa kedergi keltiredi.\r\n\r\n4. Fızıkalyq jaǵynan  belsendi bolyńyz. Turaqty dene belsendiligi, ásirese aerobty jattyǵýlar, jyldam uıyqtaý men jaqsy uıqyǵa yqpal etedi. Alaıda, keıbir adamdar úshin,  keshki ýaqytta jattyǵý usynylmaıdy, óıtkeni olarǵa fızıkalyq belsendilik óte keri áser eteýi múmkin.\r\n\r\n5. Salqyn, qarańǵy jáne tynysh orta uıqynyń qanýyna yqpal etedi. Muny isteý úshin jaılylyqty, ylǵaldylyqty jáne temperatýrany yńǵaıly deńgeıde qoldanýǵa yńǵaıly jaǵdaı jasaý qajet. Buǵan qalyń qarańǵy perdeler, qosymsha kórpe, dybyssyz jeldetkish nemese kondıtsıoner, dymqyldatqysh jáne basqa qurylǵylar arqyly qol jetkizýge bolady.\r\n6. Túnde uıyqtaýǵa tyrysyńyz. Kúndizgi ýaqytta sizge taǵamdardy qabyldaýǵa bolady, biraq jarty saǵattan artyq emes. Kúndizgi uıyqtaý túngi uıqynyń mańyzdy saǵattaryn «urlap» áketedi. Eger siz túnde jumys jasaıtyn bolsańyz jáne kúndiz uıyqtaýǵa májbúr bolsańyz, jatyn bólmeni jetkilikti túrde qarańǵylyqpen laıyqty orta jasaýyńyz kerek. Bul sizge ishki bıologııalyq saǵatty retteýge jáne jetkilikti uıyqtaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\n7. Yńǵaıly matratstar men jastyqtardy paıdalanyńyz. Jaılylyq - sýbektıvti sezim, sondyqtan sizdiń jeke tańdaý jasaýyńyz kerek. Balalardan jáne úı janýarlarynan bólek bólmede uıyqtaý usynylady, óıtkeni olar uıqynyń buzylýyna úles qosady.\r\n\r\n8. Kúndelikti bir ýaqytta uıyqtaýǵa beıimdelińiz. Eger siz kún saıyn birdeı nárseni jasasańyz, deneńizge «tósekke ketý ýaqyty keldi» degen belgi beriledi. Mysaly, tósekke jatpas buryn kúndelikti kitapty oqyp nemese tynyshtandyratyn mýzykany tyńdaı alasyz. Eger munyń bári salystyrmaly túrde tómen jaryqpen bolsa, onda mundaı orta belsendi kúıden uıqy kúıine kóshýdi jeńildetedi.\r\n\r\n9. Sharshap turǵandaı sezinseńiz tósekke jatyńyz. Eger siz 15-20 mınýt uıyqtaı almasańyz, onda turyp, birdeńe isteý kerek, al sharshaǵan kezde uıqyǵa qaıta jatyńyz. Uıyqtaı  almasańyz ózińizdi qınap uıyqtaýǵa tyryspańyz. Bul stress týdyrady jáne  tynysh uıyqtap qalýyńyzǵa múmkindik bermeıdi.\r\n\r\n10. Uıyqtatyn dárilerdi eshqandaı múmkindik bolmaı qalǵan kezde ǵana qoldanyńyz. Uıyqtatatyn dárilerdi qoldanbas buryn, olardyń janama áserleri joq ekenine kóz jetkizý úshin dárigermen keńesip, siz  qoldanatyn basqa dári-dármektermen aralasqanda nashar áser bermeýin qadaǵalap\n qoldanyńyz. Eger siz uıyqtaýǵa kómektesetin dárilerdi qabyldaımyn dep sheshseńiz, keıin olardyń mólsherin aqyryndap azaıta berińiz.  Uıyqtatyn dárilerdi eshqashan spırtpen aralastyrmańyz.\r\n\r\nBizdiń qaısy birimiz bolmasyn uıqysyz túndi bastan keshirdik. Kóbinese bul qalypty qubylys, ádette uıqy qalpqa keledi. Alaıda, eger uıqynyń buzylýy jıi kezdesetin bolsa, ádette dári-dármektermen jáne psıhoterapııamen emdeletin anaǵurlym aýyr buzylýlardy tekserip otyrý kerek.\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nuıqy\r\nrejım\r\naýrýlardy aldyn alý\r\ndemalys\r\n\r\n\r\n','translator',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1350,'','Fızıkalyq jattyǵýlardyń qandaı paıdasy bar','','','qz','s','',0,'',11396,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1541650800,1573186800,1541651968,'Dene belsendiliginiń júrek aýrýynyń qaýpin edáýir tómendetetini dáleldendi. Qozǵalys bizdiń júregimizdi tynyǵýǵa kómektesedi eken. Az qozǵalatyn ómir salty ustanatyn adamdardyń júregi, belsendi adamdarǵa qaraǵanda áldeqaıda kóbirek kúsh jumsaýǵa májbúr. Óte az qozǵalatyn adamnyń júregi qansha az qozǵalys jasaǵan saıyn mınýtyna 80 esege deıin qysyla beredi eken. Alaıda, belsendi adamdarda júrektiń qysylý yrǵaǵy mınýtyna 60-70 soqqy alady. Bul táýligine shamamen 85 myń júrek qysylýyn, al  az qozǵalatyn adamdarda júrek kún saıyn 110 myńnan astam ret qyssylýǵa májbúr bolady. Salystyrý úshin, eger siz kún saıyn avtokóligińizde shamamen 100 shaqyrym júrseńiz, onda bul aıyrmashylyq shamamen 30 kılometrge teń.','__Qozǵalys jáne júrek qyzmeti__\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"376\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nDene belsendiliginiń júrek aýrýynyń qaýpin edáýir tómendetetini dáleldendi. Qozǵalys bizdiń júregimizdi tynyǵýǵa kómektesedi eken. Az qozǵalatyn ómir salty ustanatyn adamdardyń júregi, belsendi adamdarǵa qaraǵanda áldeqaıda kóbirek kúsh jumsaýǵa májbúr. Óte az qozǵalatyn adamnyń júregi qansha az qozǵalys jaaǵan saıyn mınýtyna 80 esege deıin qysyla beredi eken. Alaıda, belsendi adamdarda júrektiń qysylý yrǵaǵy mınýtyna 60-70 soqqy alady. Bul táýligine shamamen 85 myń júrek qysylýyn, al  az qozǵalatyn adamdarda júrek kún saıyn 110 myńnan astam ret qysylýǵa májbúr bolady. Salystyrý úshin, eger siz kún saıyn avtokóligińizde shamamen 100 shaqyrym júrseńiz, onda bul aıyrmashylyq shamamen 30 kılometrge teń.\r\n\r\nAdamnyń júregi  tek qana júrek soǵý aralyǵyndaǵy aralyǵymen, ottegimen qamtamasyz etiletindeı  bolyp jobalanǵan. Júrek soǵysynyń arasyndaǵy úzilis qanshalyqty uzaǵyraq bolsa, júrek bulshyqetin tamaqtandyratyn koronarlyq tamyrlar arqyly qan kóp qan ketedi. Turaqty túrde jattyǵýmen shuǵyldanatyn adamdarda koronarlyq tamyrlar keńirek bolady, odan júrekke qan jáne otteginiń kóp mólsheri kelip turady, ondaı adamdar kúshti ári, deni saý bolyp ketedi. Mundaı júrek sırek tarylady júrektiń tynyǵýyna ýaqyt jetkilikti bolady.\r\n\r\nTuraqty túrde az qozǵalysty ómir saltyn ustanatyn  adamdar júrek aýrýlaryna kóbirek beıim, óıtkeni olardyń koronarlyq tamyrlary tarylyp, júregi az ottegimen qamtamasyz etiledi. Otteginiń jáne qorektik zattardyń qajetti mólsherin alý úshin júrek qysylǵan jáne oqshaýlanbaǵan koronarlyq tamyrlardy aınalyp ótetin qosymsha kishigirim tamyrlardy jasaýǵa májbúr bolady. Bular búıir tamyrlar dep atalady. Biraq kóbinese bular jetkiliksizdik tanytady. Onyń ssaldarynan júrek qyspasy (stenokardııa) týyndaýy múmkin, al sosyn – ınfarkt paıda bolady.\r\nSondyqtan turaqty jattyǵýlar jasaý kerek, tipti qarapaıym kúndelikti birneshe saǵattyq serýendeý júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damýyna aıtarlyqtaı  kedergi keltiredi. Qozǵalys - bul júrek densaýlyǵynyń kepili.\r\n\r\n__Qozǵalys jáne qaterli isiktiń eskertpesi__\r\n\r\nRak aýrýyn ádettegi jattyǵýlar men durys tamaqtaný arqyly aldyn alýǵa bolatyndyǵy burynnan beri belgili. Degenmen, sońǵy onjyldyqtarda ǵana biz senimdi ǵylymı dálelderge qol jetkizdik. Sońǵy ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, onkúndiktiń ólimi qaterli dıeta men turmys jaǵdaıyna baılanysty.\r\n\r\nFızıkalyq belsendiliktiń qorǵanyshtyq áserin qamtamasyz etetin faktorlardyń arasynda mynany atap ótýge bolady: fızıkalyq jattyǵýlar qan aınalymyn jáne energııa almasýyn jaqsartady, tynys alý fýnktsııasyn arttyrady, asqazan-ishek joldary arqyly tamaqtyń ótýin tezdetedi, ımmýndyq júıeni yntalandyrady, sondaı-aq, buzylǵan genderdiń qalpyna keltirilýine yqpal etedi mýtatsııalar bolyp tanylady.\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlardyń barlyq túrleriniń ishinde jattyǵýdyń eń kóp áseri toq ishektiń qaterli isigine baılanysty bolyp keledi. Jattyǵýdyń jalpy uzaqtyǵy 3-4 saǵat boıy júrgizilse, toq ishektiń qaterli isiginiń damý qaýpin eki ese azaıtady eken. Birneshe jyl buryn AQSh -tyń Ulttyq onkologııalyq ınstıtýtynyń ǵalymdary, fızıkalyq belsendilikti turaqty ustanatyndar toq ishek obyrynyń paıda bolýyn 50 paıyzǵa tómendetýi múmkin ekenin anyqtady.\r\nQozǵalyssyz ómir salty, kerisinshe, toq ishektiń qaterli isiginiń damý qaýpin arttyrady. Bul  bir túsindirilmelerde, qozǵalyssyz ómir salty toq ishektiń ótimdiligin baıaýlatatynyn, kerisinshe odan toksındik zattardyń jáne kantserogenderdiń zaqymdaýy jıi bolatyny belgili boldy.  \r\n\r\nOsyǵan uqsas nátıjeler sút bezi qaterli isigine baılanysty boldy. Tájirıbe aptasyna 3-4 saǵat boıy sút beziniń qaterli isiginiń damý qaýpin 20-30 paıyzǵa tómendetetinin anyqtady.\r\n\r\nFızıkalyq belsendilik tipti sút bezi qaterli isigine dıagnoz qoıǵan áıelderge de paıdaly. Turaqty fızıkalyq jattyǵýlar, mysaly, aptasyna 3-4 saǵat jyldam júrý sekildi, qaıtalanbaly obyr aýrýynyń týyndaý qaýpin azaıtady eken, sondaı-aq, az qozǵalatyn adamdar men salystyrǵanda ólim-jitim sany da aıtarlyqtaı azaıady eken.  Jattyǵýlardyń paıdaly áseri raktiń basqa túrleriniń qaýpin azaıtýǵa da kómektesedi. Zertteýler kórsetkendeı, aptasyna bes ret oryndalatyn 45 mınýttyq jattyǵýlar óńesh obyryn, búırek, endometrııa jáne sonymen qatar ókpe isiginiń damý qaýpin azaıtady eken.\r\n\r\n__Qozǵalys - densaýlyq kepili__\r\n\r\nKóptegen faktilerdiń nusqaýynsha, turaqty fızıkalyq kúshme men durys tamaqtanýdyń arqasynda kóptegen aýrýlarmen tıimdi kúresýge jáne ómirdi aıtarlyqtaı uzartýǵa bolatyn kórinedi. Mysaly, Garvard ýnıversıtetiniń ǵalymdary baqshalarda jumys isteý jáne turaqty velosıpedpen júrý sııaqty qalypty jattyǵýlar júrek-qantamyr aýrýlarynan bolatyn ólimdi 80 paıyzǵa, ınsýltti 21-34 paıyzǵa, qant dıabetin 16- 50, sút bezi qaterli isigin 20-30% -ǵa, toq ishek qaterli isigin 30-40% -ǵa qysqartady, sondaı-aq gıpertenzııanyń qaýpin 20% tómendetedi degen aqparat bergen eken.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"377\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Fızıkalyq júktemelerdiń deńgeıin qalaı baqylaıdy jáne bolýy múmkin qaýip-qaterler__\r\n\r\nKeıbir qaýipterge qaramastan, sport  qasymyz úshin de  paıdaly. Belsendi serýendeýdiń adamdar úshin eshqandaı qaýiptiligi joq. Neǵurlym qarqyndy júktemeler sizdiń densaýlyǵyńyz úshin qaýipti ekendigine qatysty keıbir kórinisterden mysal keltireıik.\r\n\r\nDene kúshtemeleriniń dárejesin tıimdi baqylaýǵa múmkindik beretin qarapaıym ádis bar. Ol ımpýlsty ólsheýge negizdelgen. Júrek ımpýlsiniń jyldamdyǵyn mınýtyna 60-90 paıyzǵa deıin jyldamdatý qalypty dep sanalady. Osyǵan súıene otyryp, siz qoldanatyn dene kúshtemeleri qanshalyqty júrek soǵýlarynyń qajetti jáne qolaıly aýqymyna sáıkes keletinin anyqtaýǵa bolady.\r\n\r\nFormýla óte ońaı: (220 jasyńyz) × 0,60 (220 jasyńyz) × 0,90\r\n\r\nBul formýlany paıdalaný úshin, eń aldymen, sizdiń jasyńyzdy 220 nómirinen alyp tastaý arqyly maksımaldy júrek soǵysyn ólsheý kerek. Mysaly, 40 jasta bolsańyz, júrek soǵysynyń maksımaldy quramy mınýtyna 180 júrek soǵatyn bolady. Osydan keıin, tómengi qalaǵan júrek soǵý aralyǵyn ornatý úshin alynǵan kórsetkishti 0,60 –qa kóbeıtý kerek. Bul jaǵdaıda tómengi ınterval bolady: 180 × 0.60 = mınýtyna 108 soqqy. Bul jattyǵý kezinde júrek soǵý jyldamdyǵy mınýtyna 108-ten tómen bolsa, júktemeni azdap arttyrýǵa bolady.\r\n\r\nJoǵarǵy ruqsat etilgen aralyqty esepteý úshin, eń joǵarǵy júrek soǵý jyldamdyǵyn 0,90-ǵa kóbeıtý kerek. Bul jaǵdaıda kelesi sýretke ıe bolamyz: mınýtyna 180 × 0.90 = 162 júrek soǵysy. Bul fızıkalyq kúsh salýdyń nátıjesinde júrek soǵý jyldamdyǵy mınýtyna 162-den joǵary kóterilse, tynys alýdy toqtatyp, az qarqyndylyǵy bar júktemeni qalpyna keltirýdi bildiredi.\r\n\r\nKóptegen adamdar úshin fızıkalyq belsendiliktiń sıpaty men uzaqtyǵy týraly dárigermen keńesý qajet emes. Alaıda, sozylmaly aýrýlardan zardap shegetin nemese olardyń damý qaýpi bar, 45 jastan asqan erler men 55 jastan asqan áıelder úshin jattyǵýdyń túri men uzaqtyǵyn josparlaý aldynda dárigermen keńesý usynylady.\r\n\r\nJańa baǵdarlamany bastamas buryn kelesi suraqtarǵa jaýap berýińiz kerek:\r\n\r\n•	Meniń jasym jáne jynysym qandaı? Mysaly, men 50 jastan asqan nemese 55 jastan asqan áıelmin be?\r\n•	Sońǵy aılarda keýde aýyrýy boldy ma?\r\n•	Dene belsendiligi kezinde keýde aýyrsynýdan nemese joǵary qan qysymynan zardap shegip júrmin be?\r\n•	eniń basym aınalyp, esimnen tanǵan kezder boldy ma?\r\n•	Men azdaǵan fızıkalyq júktemeden demikpege shaldyqtym ba?\r\n•	Mende júrek soǵysy nemese ınsýlt boldy ma?\r\n•	Maǵan dáriger qandaıda bir port túrimen aınalyqanda medıtsınalyq qadaǵalaýda bolý kerektigimdi dáriger eskertti me?\r\n•	Joǵary qan qysymy nemese basqa júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna arnalǵan dári-dármekterdi qabyldadym ba?\r\n•	Mende jattyǵýmen aınalysý barysynda súıek-bulshyqet júıeiniń aýrýlaryna baılanysty  nasharlaý ezimderi boldy ma?\r\n•	Qant dıabeti úshin ınsýlındi nemese basqa da preparattardy qabyldadym ba?\r\n•	Mende jattyǵý kezinde týyndaýy múmkin basqa da densaýlyqqa qatysty máseleler bar ma?\r\nJoǵaryda kórsetilgen suraqtardyń bireýine «ıá» dep jaýap berseńiz, dárigermen keńesý kerek. Sizge neǵurlym muqııat taldaý jasaǵany tıimdi, sondaı-aq áreket etý bastalǵanǵa deıin fızıkalyq kúshke qalaı tózimdi ekenińizdi tekserińiz. Test nátıjeleri boıynsha  dáriger sizge qandaı sport túri  eń qaýipsiz jáne eń tıimdi ekendigi týraly keńes beredi.\r\n\r\n\r\n__Fızıkalyq jattyǵýlardan bolýy múmkin qaýipter__\r\n\r\nDene belsendiliginiń uzaq ǵumyr men jaqsy densaýlyqqa yqpal etetinine esh kúmán joq. Biraq soǵan qaramastan, sporttyń saldarynan da múmkin bolatyn kóptegen jaǵdaılar bar - kishigirim problemalardan ómirge qaýip tóndiretin jaǵdaılarǵa deıin.\r\n\r\nTańdalǵan fızıkalyq belsendilik baǵdarlamasyna jetý úshin siz ózińiz úshin tıimdi ekenin tekserińiz.\r\nMúmkin, eń úlken qaýip bulshyqetter massasyn joǵarylatý úshin  júrgizilgen jattyǵýlardan keletin shyǵar. Sozylýlar, synyqtar jáne jaryqtar tipti shaǵyn júktemelerden de paıda bolýy múmkin. Mysaly, fýtbol nemese tennıs oınap, durys emes aınalymmen, býyndardan jaraqat alyp qalý múmkin. Basqa sátsizdikke ákelip\n soǵatyn qozǵalystar, mysaly, alǵa qaraı ońbaı jyǵylyp tússeńiz, aralyq dıskini zaqymdaýyńyz múmkin.\r\n\r\nEger qandaı da bir aýrýǵa osaldyǵyńyz bar bolsa, sport aıtarlyqtaı qaýip týdyrmaýy múmkin. Mysaly, osteoporozǵa dıagnoz qoıǵan bolsańyz, kúshti jattyǵýlar súıekterińizdi syndyrýy múmkin. Keıde jattyǵýlar astma naýqastaryndaǵy adamdarda da nasharlaýǵa ákeledi.Atma naýqasymen aýyratyn adamdar úshin fızıkalyq belsendilik úlken paıda ákeledi, sebebi bul tynys alýdy jaqsartýǵa kómektesedi.\r\n\r\n__Fızıkalyq jattyǵýlardyń  qaýipsizdigi__\r\n\r\nTómendegi usynymdar jasyna, fızıkalyq jaǵdaıyna nemese jattyǵýlardyń qarqyndylyǵyna qaramastan sportpen shuǵyldanýǵa kómektesedi.\r\n\r\n•	Jattyǵýlardy bastamas buryn, deneńizdi qyzdyryńyz.\r\n•	Tamaqtan keıin kem degende eki saǵattan soń jattyǵýdy bastańyz.\r\n•	naýqastanǵannan keıin eki nemese odan da kóp kúndi ótkennen soń jattyǵyńyz.\r\n•	Ystyq nemese ylǵaldy aýa-raıynda deneniń qatty qyzyp ketýinen saq bolyńyz: bas aýrýy, aınalýy, júrek aınýy, álsizdik, qurysý nemese jıi júrek soǵýy oryn alýy múmkin. Árqashan kóp mólsherde sý ishińiz. Temperatýra 25 gradýsqa deıin kóterilgenin sezseńiz, júktemeni azaıtyńyz. Eger aýa 30 gradýsqa deıin ysysa, jattyǵýdy tańerteńgisin erte josparlańyz.\r\n•	Eger siz shamadan tys júktelgen kúshtemeni oryndap júrseńiz, azdap úzilis jasańyz.\r\n•	Aýa raıy úshin yńǵaıly, jeńil kıimdi kıińiz.\r\n•	Jattyǵýyńyzǵa saı keletin yńǵaıly aıaq-kıimderdi tańdańyz jáne olardy únemi ózgertińiz. Esińizde bolsyn, sportqa arnalǵan aıaq kıim 6-dan 12 aıǵa deıin kıýge jaramdy.\r\n•	Ózińizdiń fızıkalyq jaǵdaıyńyzǵa sáıkes keletin fızıkalyq jattyǵýlar júıesin jasańyz. Eger siz sozylmaly aýrýdyń saldarynan medıtsınalyq baqylaýda bolsańyz, aldymen stress dárejesin anyqtaý úshin dárigerdiń ózimen keńesińiz.\r\n•	Eger sizde tómendegideı sımptomdardyń bireýi bolsa, qysymdy toqtatyńyz jáne dárigerińizben keńesińiz:\r\n- deneniń joǵarǵy bóliginde yńǵaısyzdyq, aýyrsyný, qaltyraý nemese aýyrsyný sezimi;\r\n- álsizdik nemese eten taný;\r\n- tynys alýdy qalpyna keltirý úshin 5 mınýttyń azdyq etýi;\r\n- súıekterde nemese býyndarda bolatyn aýyrsyný.\r\n• Qatty qınamańyz. Deneńizdi tyńdańyz, siz ózińizdi, qandaı da bir jaıtty sezinseńiz jattyǵýdy toqtatyńyz:\r\n- Jattyǵýdy aıaqtaı almaıtyndaı jaǵdaıda tursańyz;\r\n- Siz júkteme kezinde sóıleı almaı qalsańyz;\r\n- Turaqty jattyǵýdan keıin ózińizdi álsiz sezinseńiz;\r\n- Kúni boıy álsiz sezinip júrseńiz;\r\n- Uıyqtaýda qınalsańyz;\r\n- Jattyǵýdan keıin býyndarda aýyrsyný paıda bolsa.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\ndensaýlyq qalashyǵy\r\n','translator',27,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1351,'','Qalypty salmaqty qalaı ustap turýǵa bolady jáne semizdikpen qalaı kúresemiz ','','','qz','s','',0,'',22708,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1541651940,1573187940,1541653797,'Qazirgi álemdegi eń mańyzdy problemalardyń biri semizdik bolyp otyr. Damyǵan elderde 10 adamnan 3-i semizdikten zarbap shegýde, bul olardyń salmaǵy salaýatty salmaqtyń eń joǵary sheginen 20 paıyzǵa artyq ekenin bildiredi.\r\n\r\nSemizdik densaýlyqqa aıtarlyqtaı nuqsan keltirip, túrli múshelerimiz ben súıekterimizge shamadan tys salmaq túsiredi. Mysaly, artyq salmaq bel  men tizeniń   aýyrýyna, sondaı-aq tynys alýdyń qıyndaýyna sebep bolady. Semizdik, koronarlyq júrek aýrýy, ınsýlt, joǵary qan qysymy sııaqty ómirge qaýip tóndiretin aýrýlardyń qaýpin arttyrady. Semiz adamdarda, ádette, qanyndaǵy holesterınniń mólsheri kóp bolady, bul aterosklerozdy týdyrady - qan tamyrlaryndaǵy maıdyń jınaqtalýyna ákeledi. Ateroskleroz ınfarkqa jáne ınsýltke soqtyrýy múmkin. ','__Semizdik jaıyndaǵy máseleler__\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"378\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nQazirgi álemdegi eń mańyzdy problemalardyń biri semizdik bolyp otyr. Damyǵan elderde 10 adamnan 3-i semizdikten zarbap shegýde, bul olardyń salmaǵy salaýatty salmaqtyń eń joǵary sheginen 20 paıyzǵa artyq ekenin bildiredi.\r\n\r\nSemizdik densaýlyqqa aıtarlyqtaı nuqsan keltirip, túrli múshelerimiz ben súıekterimizge shamadan tys salmaq túsiredi. Mysaly, artyq salmaq bel  men tizeniń   aýyrýyna, sondaı-aq tynys alýdyń qıyndaýyna sebep bolady. Semizdik, koronarlyq júrek aýrýy, ınsýlt, joǵary qan qysymy sııaqty ómirge qaýip tóndiretin aýrýlardyń qaýpin arttyrady. Semiz adamdarda, ádette, qanyndaǵy holesterınniń mólsheri kóp bolady, bul aterosklerozdy týdyrady - qan tamyrlaryndaǵy maıdyń jınaqtalýyna ákeledi. Ateroskleroz ınfarkqa jáne ınsýltke soqtyrýy múmkin. Semiz adamdardyń arasynda, ót qabynda tasy barlar, sondaı-aq qant dıabetine shaldyqqandar, prostatıt, jatyr jáne sút bezderine shaldyqqandar arasynda jıi kezdesedi. Tipti túptep kelgende, semizdik depressııaǵa uryndyrady jáne adamnyń basqa da psıhıkalyq jaǵynan nasharlaýyna ákelýi múmkin. Ǵylymı zertteýler «semizdik orta eseppen 13 jyldyq ómirdi qııady» dep tujyrymdaǵan eken.\r\n\r\nArtyq salmaqty adamdar tek 4-5 kılogramm tastasa da  densaýlyǵyna aıtarlyqtaı jaǵymdy áser etedi eken. Osyndaı jetistikke jetken adamdar fızıkalyq ıgilik pen ózin-ózi baǵalaýdy aıtarlyqtaı jaqsartady. Degenmen, eń bastysy, kóptegen aýrýlardyń damý qaýpi  betin  beri burady.\r\n\r\nSemizdik tek eresek adamdar úshin  úlken problema bolyp tabylmaıdy. Semizdikten zııan shegip júrgen balalar da joǵaryda atalǵan aýrýlarǵa shaldyǵyp qalýy yqtımal, ol aýrýlardyń kópshiligi balalardyń ósip-jetilgen kezindde boı kórsetedi. Semiz balalar men jasóspirimder úshin artyq salmaq  jınaýdy shekteý úshin sharalar qoldanylý kerek. Bul balanyń qalypty ósýi men damýyn qamtamasyz etedi, sondaı-aq olar eseıgende asa qatty semire qoımaıdy.\r\n\r\n__Sizde artyq salmaq bar ma, joq ma qalaı anyqtaýǵa bolady? __\r\n\r\nOl úshin eki ádisti qoldaný usynylady: boı-salmaq ındeksi jáne bel sheńberiniń kólemi. Túpkilikti salmaq ındeksi salmaqty boıǵa bólý arqyly jáne alynǵan keskindi kvadratpen esepteý arqyly esepteledi. Kelesi bette usynylǵan boı-salmaq ındeksiniń kestesinen ındeksińizdi eseptep, salmaǵyńyzdyń boıyńyzǵa barabarlyǵyn anyqtaı alasyz.\r\nSalmaqty qarapaıym túrde teksergende  salystyrmaly túrde qaraǵanda, boı-salmaq ındeksin qurý neǵurlym obektıvti kórsetkish bolyp tabylady, sebebi ol artyq maılaný dárejesine jaqyn   uǵym beredi. Alaıda boı-salmaq ındeksiniń shekteýleri bar. Máselen, ol maıly júktemeleri bar, bulshyq etti adamdarǵa jáne aýyr atletıkamen aınalysatyn adamdarǵa ózindik maı júktemesin qalaı qalypqa keltirý kerektigin kórsetip beredi. Alaıda, boı-salmaǵy ındeksi bulshyqet massasyn joǵaltqan adamdarǵa esh kómek bere almaıdy.\r\n\r\nSemizdik dárejesiniń taǵy bir kórsetkishi - bel sheńberdiń dıametrimen anyqtalady. Jaqynda júrgizilgen zertteýlerde maıdyń jaı jınaqtalýy mańyzdy emes, onyń jınalatyn  eń úlken  ornyn anyqtaýdyń mańyzy bolatynyn dáleldedi. Estetıkalyq turǵydan alǵanda, kólemdi jambas (almurt tárizdi dene) azdap kórikti bolyp kórinýi múmkin, ǵalymdar ishke maıdyń jınalýy (alma tárizdi denede) adam densaýlyǵyna zııandy ekendigin anyqtady.\r\n\r\nAǵzadaǵy jınalǵan maı eki túrge bólinedi: teri astyndaǵy, vıstseral nemese ishki dep atalady, bul eń keń taraǵan túri. Ádette, maıdyń shamamen 90 paıyzy teri astyna jınalady. Bul maıdyń, ıyq aımaǵyndaǵy teri men maıly búktemeni basyp, ońaı sezinetin maı túri. Ishki maıdy seziný ońaı emes. Bul maıdyń ishine ornalasqan, aǵzany jabatyn maı, omeným dep atalatyn tinniń túrinde. Ádette qalypty maı quramy maıdyń tek 10 paıyzyn quraıdy. Semizdikpen aýyratyn adamdarda teriasty maıynyń jáne ishki maıdyń quramy 75-ten 25-ke deıin. Ishki maıdyń teri astyna qaraǵanda qaýipti bolýy nede? Zertteýshiler ishki maıdyń maı jasýshalary teri astyndaǵy jasýshalardan agressıvti  bolyp tabylady, bul qandaǵy holesterın deńgeıiniń joǵarylaýyna jáne aterosklerozdyń damýyna sebep bolady.\r\nIshki maılaný men  qant dıabeti sııaqty ár túrli metabolıkalyq buzylýlardyń, sondaı-aq júrek-qantamyr júıesi aýrýlarynyń damý qaýpiniń arasynda baılanys bar ekeni anyqtaldy. Osy sebepti, mańyzdy kórsetkish - beldiń sheńberin ólsheý. Áıelderde 87 sm-den astam jáne erkekterde 100 sm-den artyq beldestik aınaldyra osy aýrýlardyń yqtımal qaýpin kórsetedi.\r\n\r\nEresekterdegi boı-salmaq kóretkishi. Salmaǵyńyzdy kesteniń sol jaǵyna jáne boıyńyzdy joǵarǵy jaǵyna belgileńiz. Salmaqtyń úinen kóldeneń syzyq,al boıdyń ústinen tik syzyq syzyńyz: bul joldardyń qıylysyndaǵy sýret sizdiń boı-salmaq ındeksi (RVI) bolyp tabylady. RVI 19-dan 24,9-ǵa deıin qalypty qundylyqtarǵa sáıkes keledi; RVI 25-den 29,9-ǵa deıingi salmaq artyq dene salmaǵyn kórsetedi; RVI 30-dan astam adam sizdiń semiz ekendigińizdi kórsetedi.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"379\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Psıhologııalyq turǵyda aryqtaýǵa daıynsyz ba?__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"380\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nSalmaqty joǵaltýdyń turaqty úrdisi eleýli kúsh pen kelisimdi talap etedi. Tabysqa jetýdiń tıimdi joldarynyń biri optımıstik ishki dıalogty qalyptastyrý bolyp tabylady. Eger siz árdaıym kóp kalorııalardy qajet etpeıtin ne jeýge bolmaıtyn nemese salmaǵyn joǵaltý úshin jetkilikti qozǵalmaıtynyńyzdy jáne sizge kóbirek jattyǵýdy qajet etetin mańyzdy «ishki daýysty» estısiz, onda siz durys emes ómir saltynan bas tartýǵa tyrysqan shyǵarsyz.\r\n\r\nMundaı mysaldy elestetip kórińizshi. Kóptegen jyldar boıy ómir súrý saltynan keıin ekinshi ret osy aptada ortasha jyldamdyqpen 20 mınýttyq jaıaý júrýdi sheshtik. Siz osyndaı kúsh-jigermen maqtanysh sezimimen tolyǵyp jatyrsyz jáne siz bul áreketti jańa salaýatty ádettiń, ómirińizdiń jańa kezeńiniń bastaýy dep sanaısyz.\r\n\r\nKenetten sizdiń ishki synı daýyńyz sezimniń osy sherýin tolyǵymen buzady: «Sen nesine maqtanasyń? Bar-joǵy 20 mınýt ótti  emes pe, onyń nesi maqtanysh? Mundaı maqsatpen «tabysqa» jetý úshin  10 jyldan asatyn ýaqyt kerek shyǵar».\r\nÓmirdegi naqty ózgeristerge daıyn bolmaǵandyqtan, osyndaı ishki synǵa jaýap taba almaı, jeńiliske ushyraıtyn kóńil kúıler bolady jáne ondaıda adam  eń aldymen qalaı tynyshtalýǵa bolatynyn oılaıdy. Sizde mynadaı oı týýy múmkin: «maǵan nege ózime  tátti balmuzdaq nemese kóp mólsherde kilegeıli tátti jemeske»- degendeı.  Baıqasańyz, kez kelgen súıikti  áreket tabysqa jeteleı bermeıdi.\r\n\r\nBul jeńiliske ushyraǵan kóńil-kúıdi, múmkin muny optımıstik jáne sheshimtal túrge aınaldyrýǵa bolatyn shyǵar.\r\n\r\nMysaly, siz mynadaı tásildermen ishki daýysqa jaýap bere alasyz:\r\n• «Osy aptada eki ret jaıaý júrýdiń jıyrma mınýty - keshke teledıdardyń aldyndaǵy dıvanǵa jatqanda  ótkizgen ýaqytpen salystyrǵanda úlken jetistik»\r\n• «Júrýdiń jıyrma mınýttyǵy júrek soǵysyn jyldamdatýǵa, qan aınalymyn jaqsartýǵa,  ottegini molyqtyrýǵa jáne bulshyqetterdi tıisti túrde kúsheıtýge jetkilikti».\r\n• «Jaıaý júrýdiń jıyrma mınýty tipti qıyn emes, tipti jaǵymdy; Men jaqyn arada osyndaı serýendi qýanyshpen qaıtalaımyn, tipti jıi júretin bolamyn ».\r\n• «Birneshe aptadan keıin men odan da kóp júre alamyn». Jaıaý serýendeý ómir saltyn jaqartýdyń jáne fızıkalyq belsendi bolýdyń yńǵaıly jáne tamasha tásili».\r\n• «Mańyzdysy, meniń densaýlyǵym úshin jaqsy daǵdylarmen eski ádetterden bas tartyp, jańa ómir bastaý».\r\n\r\nSiz ózińizdiń kókeıińizdegi synǵa qarsy shyqqan saıyn, boıyńyzdaǵy optımızm men aıqyndyqty arttyrasyz. Salmaq túsirý jáne densaýlyq -  maqsatqa qol jetkizýdiń tabystyń kepili.  \r\n\r\n__Energııa men dene salmaǵynyń teńgerimi__\r\n\r\nDene salmaǵy, eń aldymen, kalorııanyń teńgerimi - taǵammen birge tutynatyn jáne fızıkalyq belsendilikke baılanysty joǵaltylǵan zattarmen anyqtalady. Salmaq joǵalýyna azyq-túlikpen tutynylǵannan góri kóp mólsherde kalorııalardy jaǵý arqyly qol jetkizgen abzal. Bul jaǵdaıda salmaq joǵaltýdyń jáne semizdiktiń aldyn alýdyń kilti - durys dıeta men turaqty fızıkalyq belsendilikti saqtaýǵa degen umtylystyń  dáıektiligi bolyp tabylady.\r\n\r\nJıi usynylatyn dıetalar, olar kóbinese maıdyń nemese kómirsýlardyń tutynylýyn shekteýge nemese artyq mólsherde aqýyzdy tutynbaýǵa baǵyttalady. Ýaqytsha salmaq joǵaltýǵa nıet etetin dıetanyń  túrin uzaq ýaqyt boıy paıdalanyp júrý múmkin emes. Negizgi azyq-túlikti tutynýdaǵy uzaq merzimdi teńgerimsizdik densaýlyqtyń negizgi parametrlerine teris áser etýi múmkin.\r\n\r\nEń tıimdi usynym - adam aptasyna orta eseppen bir fýntqa tek salmaq joǵaltýǵa nıettenýi kerek. Aıta ketý kerek, mundaı ádispen semiz adamdar ásirese alǵashqy 2-3 apta ishinde salmaq joǵaltýy múmkin. Alǵashqyda salmaq joǵaltý, negizinen, dene tininen sýdyń joǵalýyna baılanysty. Alaıda salmaq joǵaltýdyń turaqty bolýyn qamtamasyz etý úshin deneden sý emess, maı alynyp tastalýy kerek. Sondyqtan 1,5-2 kılogramm nemese odan da kóp salmaq joǵaltýǵa arnalǵan dıetalyq usynystar tek ýaqytsha áser etýi múmkin. Neǵurlym shynshyldyqqa negizdelgen fızıkalyq belsendiliktiń\n qalypty, biraq júıeli jáne turaqty rejımi - dıetany shekteý bolyp tabylady. Osy rejımge súıene otyryp, aptasyna bir fýnt úshin ortasha salmaq joǵaltýdy qamtamasyz etýge bolady.\r\n\r\nOl úshin tamaqtan kúnine shamamen 500 kalorııadan energııa tutynýdy azaıtý usynylady. Bul esepteý maıdyń bir fýnty 3500-ge jýyq tamaq kalorııasyna sáıkes keledi. Basqasha aıtqanda, jarty kılogramm maıdyń joǵalýy úshin 3500 kalorııa tutynylatyn azyq-túlik kólemin azaıtý kerek. Muny bir aptanyń ishinde kúndelikti azyq-túlikti tutynýdy 500 kalorııaǵa deıin tómendetýge bolady (500 kalorııa, 7 kún = 3500 kalorııa). Osynyń bárine dıetany jattyǵýmen biriktirý arqyly qol jetkizýge bolady. \'\'===Tómende 500 kalorııanyń kúnine azaıtýǵa bolatynyn kórsetetin mysaldar keltirilgen.===\'\'\r\n\r\nEger siz 500 kalorııa jaqqyńyz kelse, onda kelesi áreketterdi oryndaý kerek:\r\n•	1,5 saǵat boıy qarqyndy júrińiz.\r\n•	Shamamen bir saǵatqa júgirińiz.\r\n•	Bir saǵatqa júzý.\r\n•	Bir saǵatqa tennıs oınańyz.\r\n\r\nSizge shamamen 500 kalorııadan turatyn kelesi taǵamdardy paıdalana otyryp, tamaqtanýdan 500 kalorııany shegerýge bolady:\r\n•	Ortasha kólemde shujyq sendvıchi.\r\n•	Et pen soýsy bar makaronnyń bir tabaqǵy.\r\n•	Bir jarym staqan sút kokteıli.\r\n\r\nDene salmaǵyn tómendetý úshin, aldymen kalorııa qabyldaýdy shekteý mańyzdy bolyp tadylady. Teńgerimdi dıetany saqtaý qajet, atap aıtqanda, maıdyń, aqýyzdyń jáne kómirsýlardyń tepe-teńdigi. Bul formýlany ustanatyn bolsańyz, onda: 20-35% taǵamdyq kalorııa maıdan, kómirsýlardan 45-65% kalorııadan jáne aqýyzdardan 10-35% kalorııadan turýy kerek. Bir gramm kómirsýlar men aqýyzdar 4 kalorııadan turady, al bir gramm maı 9 kalorııadan turady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"381\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nTeńestirilgen dıetaǵa kókónister, jemister, dándi daqyldar, burshaqtar, maısyz sút jáne sút ónimderi, balyq jáne az maılar men qus etterin úılestirý arqyly qol jetkizýge bolady. Tutynylatyn azyq-túlik bólikteriniń mólsherine erekshe nazar aýdarý kerek: ossynyń bári  artyq salmaqpen baılanysty. Osylaısha, sapany baqylaý ǵana emes, sonymen birge tutynylatyn azyq-túlik te semizdikpen kúresýdiń mańyzdy sharty bolyp tabylady. Salmaqty azaıtýǵa múmkindik beretin dıeta týraly tolyǵyraq tómende aıtylady.\r\n\r\nJoǵaryda aıtylǵandaı, eń tabysty jáne uzaq merzimdi salmaq joǵaltý energetıkalyq teńgerimniń quramdas bólikteriniń teńestirilgen ózgerisi arqyly júzege asyrylady - bir mezgilde kalorııalardyń tutynylýyn shekteý jáne fızıkalyq kúshterdiń esebinen energııa shyǵynyn ulǵaıtý qajet.\r\n\r\nSemizdiktiń aldyn alý kúndelikti qalypty fızıkalyq kúsh shyǵyndaý 30 mınýttan turady. Salmaqty joǵaltý úshin qalypty nemese qarqyndy fızıkalyq belsendilikti táýligine 30-dan 60 mınýtqa deıin nemese odan kóp ýaqytqa uzartý qajet. 40 jastan asqan erler men 50 jastan asqan áıelder, sondaı-aq júrek aýrýlary men qant dıabeti sııaqty sozylmaly aýrýlarǵa shaldyqqandar úshin salmaqty azaıtý úshin ıntensıvti jattyǵýlardy bastamas buryn, aldymen dárigerimen keńeip alýy mańyzdy. Alaıda, adamdardyń kópshiligi úshin dene belsendiliginiń artýy densaýlyqqa asa qatty qaýip tóndirmeıdi.\r\n\r\n__Sportpen dos bolyp, salmaǵyńdy túsir__\r\n\r\nJattyǵý tek «kalorııany jaǵý» úshin ǵana emes. Olar rýhty jáne kóńil-kúıdi kóterýge, qýat berýge jáne stresske qarsy turýǵa da kómektesedi. Turaqty fızıkalyq belsendilik metabolıkalyq protsesstiń jyldamdyǵyn joǵarylatady, ol tipti siz kóp qozǵalmasańyz da,  tamaq kalorııalary tezirek órtelip turady degen sóz.\r\n\r\n«Ómirdiń máni qozǵalysta» taraýynda tolyǵyraq sıpattalǵandaı, fızıkalyq jattyǵýlardyń úsh negizgi túri bar: aerobıka, kúsh jáne sozylý jattyǵýlary. Aerobty jattyǵý qaıtalanatyn qozǵalystardan turady, sonyń ishinde qoldyń jáne aıaqtyń úlken bulshyqet toptarynyń jarylýyn atap ótsek bolady. Olar salmaq joǵaltý úshin óte mańyzdy. Sonymen qatar olar júrektiń qyzmetin jaqsartady.\r\n\r\nAerobty jattyǵýlarǵa mynalar jatady: júrý, velısıopedpen serýendeý,júzý, jattyǵý zalynda júrý jáne júgirý,  shańǵymen syrǵanaý, aerobıka jáne t.b. Jaıaý júrý nemese baspaldaqtardan  kóterilý sııaqty tómengi qarqyndy jattyǵýlardyń kópshiligi kún ishinde oryndalatyn bolýy múmkin. Qarqyndy júktemeler, aerobty jattyǵýlar tynys alýdy jáne júrek soǵýynyń jyldamdyǵyn arttyrady, terleýdi kúsheıtedi.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"382\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nKúsh beretin jattyǵýlar rezeńke taspalardy paıdalanyp, qarsylyqty jeńýge baǵyttalǵan, sondaı-aq gantel sııaqty salmaqty temirlermen jumys isteýge baılanysty. Olardy gımnatıkalyq  jattyǵý zaldarynda nemese fıtne-jattyǵý zalynda jáne úıde oryndaýǵa bolady. Kúshti jattyǵýlar úlken jáne shaǵyn bulshyqetterdiń jıyrylýyna yqpal etedi. Olar bulshyqet kúshindegi, balans pen teńgerimdi damytý úshin mańyzdy.\r\n\r\nBulshyqetti sozý jattyǵýlary teńgerilgen fızıkalyq baǵdarlama úshin negizgi  silteme bolyp tabylady. Jattyǵýdyń bir túri - ıoga. Ol uzartylǵan fızıkalyq teńestirý qabilettiligin edáýir jaqsartady, al jaqsy qyzǵan bulshyq etter jattyǵý kezinde stresske ushyramaıdy. Olar túrli jaraqattardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\nJattyǵýlardyń árbir túri týraly tolyǵyraq «Ómirdiń máni qozǵalysta» taraýynan bilýge bolady. Artyq salmaqty joǵaltý jáne qalypty salmaqty ustap turý úshin biz usynǵan on aptalyq jospar óte paıdaly bolýy múmkin, ol jattyǵýlardyń tórt negizgi túrin: aerobty jattyǵýlardy, kúshemeli jattyǵýlardy, ıkemdilik jattyǵýlaryn jáne teńgerimdi saqtaýǵa baǵyttalǵan jattyǵýlardy qamtıdy. Sonymen qatar, «Ómirdiń máni -qozǵalysta» taraýy bulshyq ettik kúshti, teńgerimdi jáne ıkemdilikti damytý úshin jattyǵýlar jıyntyǵyn usynady.\r\n\r\nMaqsatty fızıkalyq jattyǵýlardan basqa, qalypty qozǵalystar týraly umytýǵa bolmaıdy, olar kalorııalardy jaǵýǵa jáne salmaqtyń qalypqa kelýine yqpal etedi.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"383\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__\'\'Mysaldar:\'\'__\r\n• jaıaý júrý nemese velosıped satyp alý nemese basqa da ortaq is-sharalar;\r\n• jaıaý nemese velosıpedpen jumys isteý;\r\n• lıfti paıdalanýdyń ornyna baspaldaqpen kóterilý;\r\n• ústelde otyratyn kez kelgen ýaqytta úziliste - dálizde kem degende birneshe ret júre alasyz;\r\n• azyq-túlik dúkenine nemese bazarǵa, kólikpenn barýdyń ornyna, jaıaý erýendep baryp-kelý;\r\n• Eger siz kólik júrgizseńiz, onda keńseden nemese dúkennen alysyraq jerge toqtatyp qoıý kerek.\r\n\r\nBir qaraǵanda, bul áreketterdiń bári birshama az bolsa da, bul áreketter sizge qosymsha kalorııalardy «kúıdirýge» jáne turaqty jattyǵýlardan qajetti nátıjege jetýge kómektesedi.\r\n\r\nQanshama jıi jattyǵýǵa arnalǵan  kóptegen usynystar bar. Eń ǵylymı dáleldengen - orta qarqyndylyq jattyǵýlaryn kúnine kem degende 30 mınýt, aptasyna keminde 4 ret oryndaý usynylady. Bul 1980-1990 jyldardaǵy erejelerden edáýir erekshelenedi, ol kezde qarqyndy jáne jıi fızıkalyq kúsh salý usynylǵan, demek, kóptegen adamdar sportpen aınalysyp, ómir súrý saltyna oraldy degen óz. Qazirgi usynymdar shynaıy bolyp tabylady - bul qalypty jattyǵý, biraq turaqty oryndalýy kerek.\r\n\r\nOń nátıjege jetýdiń mańyzdy sharty - turaqty dene belsendiligi. Mysaly, siz aptasyna eki ret 15-20 mınýt boıy jattyǵý jasaı alasyz. Birtindep úshinshi kúndi qosyp, jattyǵýlardyń uzaqtyǵyn 30 mınýtqa deıin arttyrýǵa múmkindigińiz bar. Aqyr sońynda siz ózińizdiń ómir saltyńyzdyń ajyramas bóligi bola alatyn usynylǵan rejımge kele alasyz.\r\nKeıde sený qıyn, biraq siz jattyǵýǵa yńǵaıyz kúnderdiń ózinde belsendi qozǵalysqa degen qushtarlyǵyńyzdy sezgende kózdegen maqsatyńyzǵa jetýge, tipti azdaǵan saǵattyń qalǵanyn túinesiz.  Sportpen DOS bolý óte mańyzdy. Ómirdiń máni - bul qozǵalys, ol árıne sizdiń deneńizdiń qozǵalysy. Sizdiń nıetińiz kómegimen deneńizdiń qozǵalysy asa qundy jáne mańyzdy nárse retinde qalyptasady.\r\n\r\n__Qalypty salmaqty ustaýǵa demeý beretin dıetalyq usynystar__\r\n\r\nSalmaqty azaıtý kóptegen jýrnaldarda jáne tanymal basylymdarda keńinen talqylanǵan taqyryp. Olar tez salmaq joǵaltýǵa kepildik beretin kóptegen túrli dıetalar usynady.\r\nDegenmen, olardyń barlyǵy da densaýlyq pen ómir salty úshin qolaıly emes. Dıetany tańdaý týraly durys sheshim qabyldaý úshin, usynylǵan dıeta kelesi talaptarǵa saı keletinine kóz jetkizińiz:\r\n•	maılylyǵy tómen jemister, kókónister, sút jáne aqýyz ónimderi, astyq jáne burshaqty daqtardan turatyn túrli taǵamdardy qamtıdy.\r\n•	Ózińizge unaıtyn tamaqtardy qamtıdy.\r\n•	Ol sizdiń ómir saltyńyzǵa qaıshy kelmeıdi jáne otbasy bıýdjetinde qol jetimdi.\r\n•	Jergilikti azyq-túlik dúkenderinen satyp alynatyn taǵamnan daıyndalǵan taǵamnan turady.\r\n•	salmaqty azaıtýǵa múmkindik beretin qorektik zattar men kalorııalardyń sanaly jáne teńgerimdi mólsherin qamtıdy.\r\n\r\nEger usynylǵan dıeta osy talaptardyń kem degende bireýin qanaǵattandyrmasa, taǵy bir qolaıly nusqany izdeńiz.\r\nSonymen qatar, ońtaıly ǵana dıetany taba bermeı, basqa da jaǵyna kóńil bólý mańyzdy. Durys tamaqtanýdyń fızıkalyq belsendiligpen úılesýi durysyraq. Ǵylymı zertteýler dıetalar men jattyǵýlardyń kombınatsııasy salmaqty joǵaltýdyń tıimdiligin jáne ony uzaq ýaqyt boıy ońtaıly deńgeıde ustap turýyn qamtamasyz etetindigin kórsetti. Kerisinshe, dene salmaǵynyń tómendeýin qamtamasyz etse de, táýligine 400-800 kalorııaǵa shekteý qoıylǵan, alaıda bul áser az ýaqytqa sozylǵan, al mundaı adamdardyń salmaǵy dıetalyq shekteýlerdi toqtatqannan keıin 6 aı ishinde bastapqy deńgeıge qaıta oralǵan.\r\n\r\nTómende negizinen ósimdikke negizdelgen tamaq ónimderiniń teńgerimin tutynýy arqyly azyqtyń kalorııaly quramyn qalaı azaıtý boıynsha usynymdar berilgen. Mundaı teńestirilgen dıeta energııany turaqtandyrýǵa, qant deńgeıin qalypqa keltirýge, kóńil-kúıdi jaqsartýǵa kómektesedi.\r\n\r\n__Birinshi qadam: etti qoldanýdy azaıtý__\r\n\r\n•	Portsııanyń mólsherin azaıtý; jumsaq etti qoldanyńyz, al taýyq eti terisimen bolmaýy kerek.\r\n•	Etti negizgi kókónis taǵamyna qosylǵan sorpalar túrinde nemese usaqtalǵan túrinde, az mólsherde paıdalanyńyz.\r\n•	Maıdyń maıly kórinetin qabattaryn alyp tastańyz.\r\n•	Etti tamaqty balyqpen aýystyrǵan jón.\r\n\r\n__Ekinshi qadam: kókónister men dándi\n daqyldardy, burshaq tuqymdatardy, sondaı-aq jemis-jıdekterdi kóbirek qoldaný__\r\n\r\n•	Astyq ónimderi bıdaı, kúrish, júgeri, arpa, qara bıdaı jáne olardan jasalǵan ónimder: nan, túrli dándi daqyldar jáne t.b.\r\n•	Quramynda qyzyl jáne qara burshaq, jasymyq, burshaq jáne t.b. bar. Bul topqa tofý jáne soıa súti sııaqty soıa jáne soıa ónimderi kiredi.\r\n•	Kókónisterdiń ishinen túsi qara bolyp keletin zattardy tutyný usynylady. Al «organıkalyq» dep atalatyn hımııalyq zattardy paıdalanbaı qoldan ósirilgen kókónisterdi paıdalanǵan durys. Eger bular tabylmasa, kókónisterdi tazalaý kerek.\r\n\r\n__Úshinshi qadam: maıly sútterdi qoldanýdy shekteý __\r\n\r\n•	Maılylyǵy 1% nemese 1,5% sútti qoldanyp, súttiń maıyn tolyǵymen jáne kremdi qabyldaýdy shekteý kerek\r\n•	Qalypty sútti kaltsıı men aqýyzdyń qaınar kózi bolyp tabylatyn qyshqyl sútti ónimdermen almastyrý kerek.\r\n•	Sondaı-aq, sıyr sútin allergııalyq reaktsııalar týdyratyn jáne kaltsıı men joǵary sapaly aqýyzdyń jaqsy kózi bolyp tabylatyn soıa sútimen almastyrýǵa bolady.\r\n•	Sary maıdy tutynýdy shekteńiz.\r\n•	Irimshiktiń kishkene kesekterge kesilgeni durys, al tómengi maı sorttaryn tutyný tipten jaqsy.\r\n\r\n__Tórtinshi qadam : tamaq ratsıonyńyzdy jańǵaqtarmen túrlendirińiz__\r\n\r\n•	Jańǵaqtar - grek jańǵaǵy, badam jańǵaǵy, kádimgi jáne t.b. - jarma, shyryn retinde sebińiz nemese jaı ǵana taǵamdar retinde jeýge bolady.\r\n•	Tońazytqyshta jańǵaqtardy ustaǵan jaqsy.\r\n•	Eger jańǵaqtardy peshte qaqtaańyz, olardyń dámin jaqsartýǵa bolady. Tek qýyrmańyz.\r\n\r\n__SAÝ TAMAQ TOLYQTAI DÁMDI BOLÝY MÚMKIN. OL ÚShIN:__\r\n\r\n•	Tuzdy tolyqtaı joıý qajet emes. Ony az mólsherde qosý kerek.\r\n•	Ketchýp, tomat tuzdyǵy, qysha, soıa soýsy, sirke sýy jáne dámdeýishter óte qolaıly, biraq siz oǵan qatty úırenip almaýyńyz kerek\r\n•	Eger maıonez qossańyz, maıdyń tómen mólsherin paıdalanǵan durys.\r\n\r\n__QUNARSYZ MAILY TAǴAMDARDY PAIDALANBAŃYZ__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"384\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nKeıbir ónimderde jasyryn kalorııa bar. Tómende osyndaı ónimdermen kúresýdiń joldary qarastyrylǵan.\r\n\r\n• Bálishter, pechene, toqash sııaqty pisirilgen zattardan aýlaq bolýǵa tyrysyńyz. Biraq eger siz olardy unatatyn bolsańyz, olardy ózińiz daıyndańyz, mysaly, kalorııay az alma tuzdyǵy qosylǵan maılarmen almastyryńyz.\r\n• Eger Siz  pechenenni nemese kámpıtti unatańyz, olardy bir-birlep nemese az mólsherde satyp alý kerek, biraq tolyq paketterimen eme nemese qabymen alyp qoımańyz. Jalpy, sýpermarketke nemese azyq-túlik dúkenine barǵanda, táttiler men nan ónimderin satatyn bólimderge kóp bas suǵa bermeńiz.\r\n• Kóptegen kalorııalary bar margarınnen aýlaq bolý kerek.\r\n• Eger siz saýsaqtaryńyzdyń nemese úrtingen súlgińizden maı baıqasańyz, onda bul ónimde maıdyń bar ekeniniń anyq belgisi, ony qolanbaý  kerek.\r\n\r\n__MAŃYZDYSY NEMEN TAMAQTANÝ EMES, QALAI TAMAQTANÝ__\r\n\r\nBirinshiden, asyqpaı, baıyppen ishetin asyńyzdyń túr-turpatyna qarap alyńyz, sodan soń ony aýyzǵa salǵannan keıin tez juta salmaı,  muqııat shaınaý kerek. Tamaqty shaınap jeý jaqsy tamaqtandyrýǵa kómektesedi. Bul jaǵdaıda siz ózińizdiń deneńizge qajetti qorektik zattardyń mólsherin sanaly túrde tutynasyz jáne azyq-túlik massasyn arttyrýǵa  emes.\r\n\r\nDıetany baqylaıtyn taǵy bir tásil - tamaqtaný kezinde jegen asyńyzdyń dámin alyp, jáne bireýmen suhbattasyp otyryp ishý astyń asqazanǵa túsýine jaqsy kómektesedi.  Osylaısha, siz azyq-túlikterdi beısanalyq jáne avtomatty túrde tutyný ádetinen bas tarta alasyz, sol kezde siz oılaǵannan góri kóp kalorııa denege enedi.\r\n\r\nKúnine eki-úsh ret toıyp tamaqtanýdyń ornyna, az mólsherde kóbirek tamaqtanyńyz, biraq jetkilikti túrde. Mysaly, tańǵy jáne túski as arasyndaǵy úzilisterde, sondaı-aq, túski jáne keshki astar arasynda siz azǵantaı taǵamdy ishke súńgitip jiberińiz. Bul qýat pen kóńil-kúıdi saqtap qana qoımaı, ashtyq sezimine baılanysty túski jáne keshki astarda qatty toıýdan  aýlaq bolýǵa yqpal etedi.\r\n\r\nTabaqqa az mólsherde tamaq alý  kerek. Bul sizge artyq aty  baqylap qoldanýyńyzǵa múmkindik beredi. Buǵan qosa, osy sııaqty jep bolǵan soń ústelden erte turý kerek. Japondyq uzaq ómir súretinder aıtqandaı, jetkiliksiz tamaqtaný sezimimen ómir súrý paıdaly.\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\naryqtaý\r\ntamaqtaný\r\ndıeta\r\nratsıon\r\nsemirý\r\nartyq salmaq\r\n\r\n\r\n','translator',38,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1352,'','Temeki shegýdiń zııandylyǵy jáne shylym shegýdi qalaı doǵarýǵa bolady','','','qz','s','',0,'',16618,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1541655900,1573191900,1541656563,'Temeki – ol jendet. Mektepte barshamyzǵa bir gramm nıkotınniń ózi jylqyny óltiretini jaıynda aıtylǵany málim. Eger siz shylym shegetin bolsańyz, onda sizdiń boıyńyzda túrli aýrýlardyń damıtyny sózsiz. Jáne siz temeki shekseńiz, shekpegen kezdegi ómirińizben salystyrǵanda ómirmen erterek hosh aıtysýyńyz múmkin. Temeki shegý adam aǵzasynyń kez-kelgen múshesiniń aýrýlaryna ákep soǵady. Álemdegi bes ólimniń bireýi temekiniń saldarynan kelip jatady eken. Temeki shegý ókpe emfızemasyna sebep bolady jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn, qaterli isik aýrýlaryn, sondaı-aq júktilik pen týa bitken deformatsııalardy da damytý qaýpin aıtarlyqtaı arttyrady. Túbinde, temeki shegý adam betindegi ájimderdiń paıda bolýyn tezdetedi, sondyqtan temeki shegetinderdiń terisi shylym shekpeıtinderdiń terisinen qaraǵanda edáýir kári kórinip turady.','{img type=\"fileId\" fileId=\"385\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nTemeki – ol jendet. Mektepte barshamyzǵa bir gramm nıkotınniń ózi jylqyny óltiretini jaıynda aıtylǵany málim. Eger siz shylym shegetin bolsańyz, onda sizdiń boıyńyzda túrli aýrýlardyń damıtyny sózsiz. Jáne siz temeki shekseńiz, shekpegen kezdegi ómirińizben salystyrǵanda ómirmen erterek hosh aıtysýyńyz múmkin. Temeki shegý adam aǵzasynyń kez-kelgen múshesiniń aýrýlaryna ákep soǵady. Álemdegi bes ólimniń bireýi temekiniń saldarynan kelip jatady eken. Temeki shegý ókpe emfızemasyna sebep bolady jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn, qaterli isik aýrýlaryn, sondaı-aq júktilik pen týa bitken deformatsııalardy da damytý qaýpin aıtarlyqtaı arttyrady. Túbinde, temeki shegý adam betindegi ájimderdiń paıda bolýyn tezdetedi, sondyqtan temeki shegetinderdiń terisi shylym shekpeıtinderdiń terisinen qaraǵanda edáýir kári kórinip turady.\r\n \r\nTemeki shegýden bas tartý arqyly siz ómir súrý uzaqtyǵyn kóbeıtý jáne ǵumyryńyzdyń sapasyn jaqsartý úshin eń mańyzdy qadamdy jasaǵan bolyp sanalasyz.\r\n\r\n- Temeki shegýdi toqtatqandar, ony doǵarmaǵandarǵa qaraǵanda uzaq ýaqyt boıy ómir súredi. Mysaly, 50 jasqa deıin temeki shegýdi tastaǵan jandar, aldaǵv 15 jyldyq ómirin uzartqanmen teń.\r\n- Temeki shegýdi toqtatý ókpeniń qaterli isigin, basqa da onkolgııalyq  aýrýlardy, júrek toqtaýy, ınsýlttiń jáne sozylmaly ókpe aýrýlarynyń damý qaýpin aıtarlyqtaı tómendetedi.\r\n- Temeki shegýdi toqtatýdyń densaýlyqqa paıdaly qasıetterin salystyrǵanda, jeńil salmaq joǵarylatý nemese ıekmsizdik sındromy sııaqty keıbir qolaısyzdyqtar týyndamaıdy.\r\n\r\n__Temeki tútini jáne shylym shegýdiń zııany jaıynda__\r\n\r\nTemeki tútininde 5 myńǵa jýyq hımııalyq zattar bar, olardyń 200-i ýly zattarǵa, al 50-i - qaterli isikke ákeletin zattarǵa jatady.  Temeki tútinde bolatyn keıbir zattardyń  bizdiń aǵzamyzǵa qanshalyqty áser etetingi jaıynda.\r\n- Kómirtek totyǵy - dámi men ıisi joq ýlandyrǵysh gaz, onyń kóp mólsherde adam óltiredi. Bul gaz kóliktiń tútin shyǵatyn  qubyrynan da shyǵady.\r\n- Myshıak - egeýquıryq ýy.\r\n- Tsıanısti sýttegi – ol da ý, ony  kezinde fashıstik kontslagerlerdegi kameralarynda paıdalanǵan gazdy zat.\r\n- Ammıak - dárethana tazalaý úshin paıdalanylatyn zat.\r\n- Atseton - bul aktasty suıyq zat, qazir ony lak tazartqysh retinde qoldanatyny belgili.\r\n- Formaldegıd - kózge kórinbeıtin denelerdi boıaý úshin paıdalanylatyn tússiz, ıisi kúshti gaz dezınfektsııalaýshy jáne bakterıtsıdtik agent retinde de qoldanylady.\r\n- Tar nemese shaıyr: ıngalıatsııadan keıin denede temeki tútini qalyńdaıdy, al bul tútinniń 70 paıyzy ókpeniń ulpasyna zaqym keltiretin jabysqaq massa túrindegi kómirtegi túrinde saqtalady.\r\n- Pırıdın - ıtterdiń búrgeýlerin ketirý úshin qoldanylatyn zat.\r\n- Nıkotın - temekige táýeldi etetin zat; ol júrek soǵý jyldamdyǵyn arttyrady jáne aǵzadaǵy qan men otteginiń aǵymyn azaıtady.\r\n\r\nTemeki tútinde bolatyn benzopıren men nıtrozamınderdiń ókpeniń qaterli isigin týdyratynyn da qosýǵa bolady; hosh ıisti amınder qaýyq pen keýde isigin týdyrady; formaldegıd muryn qýysynyń qaterli isigin týdyrady; benzın qosylystary leıkemııany týdyrady.\r\n\r\n__Temeki shegýshiniń bir adamnyń ómirinen mysal keltireıik__\r\n\r\n20 jasynda jas adam temeki shegedi, al temekige táýeldiligi artady, naǵyz shylymqorǵa aınalady. Biraz ýaqyttan keıin ol jıi jótele bastaıdy.\r\n25-30 jasynda ol tynyssynyń tarylýyn sezinedi.\r\n35 jasqa kelgende, ol sýyqqa, jótelge jáne joǵarǵy tynys joldarynyń problemalaryna baılanysty jumystan jıi qalady; onyń qan qysymy jáne holesterın deńgeıin jıi kóteredi.\r\n40 jyl boıy - jótelge qarsy dári-dármekterdi jıi paıdalanady; qan tamyrlarynda júrektiń qan tamyrlaryn japsyratyn aterosklerotıkalyq shytyralar jınalyp, odan ınfarkt týyndaýy múmkin. \r\n45 jasynda sozylmaly bronhıt jáne ókpe aýrýy damıdy.\r\n50 jasqa deıin temekige baılanysty aýrýlardyń saldarynan ınsýlt, júrek soǵysy, sozylmaly júrek jetkiliksizdigi, ateroskleroz sııaqty  naýqastarǵa shaldyǵyn aýrýhanalardyń tabaldyryǵyn jıi attaıdy. Aýyr asqynýlar jıi paıda bolýy múmkin, mysaly, úlken tamyrdyń anevrızmasy, sondaı-aq qaterli isik sekildi.\r\n60 jasynda ómir súrý sapasy aqyryndap tómendeı bastaıdy jáne ómirimen erte qoshtasady.\r\n\r\nÓkinishke qaraı, bul kóp temeki shegýshiniń ádettegi ómiri. Zertteýler kórsetkendeı, shylym shegýshilerdiń ómir súrý uzaqtyǵy ortasha eseppen erler arasynda 13,2 jyl, al áıelder arasynda 14,5 jas.\r\n\r\nEger siz shylym shegetin bolsańyz jáne óz densaýlyǵyńyzǵa alańdamaıtyn bolsańyz, joq degende, sizdiń temekińizden shyqqan tútindi jutýǵa májbúr bolatyn adamdar týraly oılaýyńyz kerek. Bul temeki tútinin amalsyzdan tutyný dep atalady, ol endi temeki shegýden góri asa zııandy emes. Mysaly, bir saǵat boıy temeki tútinin passıvti jutý, temeki shegýdiń tórt shylymyna barabar eken. Passıvti ıngalıatsııalyq tútin quramynda kadmıı, tsıanıd, qorǵasyn, synap, radıoaktıvti materıaldar, dıgoksın (passıvti pestıtsıd), nıkotın jáne 4000-nan astam basqa hımııalyq zattar sııaqty zııandy zattar bar.\r\n\r\n__Shylym shegý - QARJYLYQ JÁNE BASQA ShYǴYSTARǴA SALMAQ TÚSIREDI__\r\n\r\nShylym shegýdiń qarjylyq shyǵyndarynyń aýyrtpalyǵy - temekiniń ózindik quny, sondaı-aq temeki shegýden týyndaǵan aýrýlarmen baılanysty densaýlyqqa ketken shyǵynnyń baǵalary bolyp tabylady. Qarjylyq shyǵyndardan bólek, kóptegen jeke máseleler temeki shegý, mysaly, ózin-ózi baǵalaýdyń tómendigi, medıtsınalyq rásimderden ótý ýaqyty men kúshi jáne basqalar sııaqty.\r\n\r\nTemekige baılanysty shyǵyndardy esepteý qıyn emes: apta saıyn temekige jáne medıtsınalyq protsedýralarǵa jumsalatyn somany 53 aptaǵa kóbeıtińiz. Nátıjesi sizdi tań qaldyrýy múmkin. Sodan keıin bul somany 10-ǵa kóbeıtińiz - bul aldaǵy 10 jyl boıǵy shyǵyndar bolyp tabylady. Qalaı oılaısyz, bul aqshalardy órteı salýǵa bola ma? Odanda ony aqylǵa qonymdy maqsattar úshin, basqasha jumsaǵan durys bolmas pa edi?\r\n\r\n__NIKOTINGE ÁÝESTIK JÁNE TEJEI ALMAÝ SINDROMY__\r\n\r\nTemeki shegý densaýlyqqa zııandy: ol ózimiz úshin de, aınalamyzdaǵy adamdar úshin de zııandy. Shylym shegetinder bul ádetten dereý aıyǵýy kerek. Degenmen, bul ońaı emes.\r\n\r\nÓıtkeni, temekidegi nıkotın - bul bıologııalyq táýeldilik týyndatatyn esirtki zattarynyń túri. Bul stımýlıator bolyp tabylady jáne onyń adamnyń ózin jegideı jeýine sebepti týdyratyn depressııalyq áseri bolýy da múmkin. Bastapqyda nıkotın júrek soǵý jyldamdyǵyn joǵarylatyp, kofeın nemese basqa stımýlıator sııaqty qýanysh pen qýat sezimin týdyrady. Alaıda, keıinirek bul depressııa men sharshaýdy týdyrady. Depressııa jáne sharshaý - bul nıkotınniń «tejeı almaý sındromy», bul shylym shegetinderge taǵy bir ret temeki shegýge degen nıet týdyrady.\r\n \r\n__«Tejeı almaý sındromy» degen ne?__\r\n\r\n«Tejeı almaý sındromy» fızıkalyq jáne psıhologııalyq kórinistermen sıpattalady. Fızıkalyq kórinister nıkotınniń bolmaýymen baılanysty, olar joǵaryda aıtylǵandaı, belgili bir dárejede esirtki tıpti zat bolyp tabylady. Psıhologııalyq kórinister kóptegen kóńil-kúılerdiń  nasharlaýyna ákeletin kópjyldyq ádetten bas tartýmen baılanysty.\r\n\r\n«Tejeı almaý sındromynyń» fızıkalyq jáne psıhologııalyq kórinisteri de temeki shegetin kúnnen keıin birneshe saǵattan keıin bastalady jáne 3-shi jáne 7-shi kúnderde shyńyna jetedi. Olar 2-3 kúnnen birneshe aptaǵa deıin jalǵasady. «Tejeı almaý sındromynyń» negizgi kórinisteri mynalar:\r\n\r\n• depressııa jaǵdaılary;\r\n• kóńildený jáne ashýlaný sezimi;\r\n• titirkendirgishtik;\r\n• uıyqtaýdyń qıyndaýy;\r\n• oıdy shoǵyrlandyrý problemalary;\r\n• únemi alańdaýshylyq;\r\n• bas aýrýy;\r\n• del-sal bolý jáne sharshaý;\r\n• tábettiń artýy.\r\n\r\nSiz shylym shegýdi toqtatqanda, ózińizdi «dosyńdy joǵaltqandaı » sezinesiz. Temeki shegý ártúrli joldarmen jáne sebeptermen qoldanylady. Keıbiri - óz sezimderi men emotsııalaryn jasyrady. Basqalary - keıbir adamdarǵa jaqyn bolý nemese kerisinshe qarym-qatynas jasamaýǵa tyrysady. Birte-birte temeki shegýshiniń ómiriniń eń mańyzdy qasıeti, odaqtasy, jaqyn dosy bolady. Alaıda, siz temeki shegetin árbir temeki sizdiń ómirińizdiń mınýttaryn jáne tipti saǵattaryn urlaıdy. Temeki shegýden bas tartý ómirdegi eń aqylǵa qonymdy sheshimderdiń birin jasaý bolyp sanalady.\r\n \r\n__TEMEKINI TOQTATQANNAN KEIINGI ALǴAShQY SÁTTEN BASTAP DENSAÝLYQ JAQSARA BASTAIDY__\r\n\r\nTemekini tastaǵannan keıingi 20-shY mınýtta: qan qysymy qalypty ornyna qaıtarylady; aıaq-qoldyń temperatýrasy (qoldar men aıaqtar) ońtaıly mánderge kóteriledi.\r\n8 saǵattan keıin: qandaǵy kómirtek totyǵy deńgeıi qalypty dárejege deıin tómendeıdi.\r\n24 saǵattan keıin: mıokard ınfarktisi men kenetten bolatyn kardıohırýrgııalyq qaýip tómendeıdi.\r\n2-12 aptadan keıin: qan aınalymy jaqsarady, al ókpe fýnktsııasy 30 paıyzǵa jaqsarady.\r\n1-9 aıdan keıin: jótel, muryn tundyrýy jáne maksımaldy sınıýstar, sharshaý, tynys alýdyń qysqa bolýy; ókpe shyryshty qabatynyń fýnktsııalaryn qalpyna kelýi baıqalady, bul juqpaly aýrýlardyń qaýpin azaıtady.\r\n1 jyldan keıin: stenokardııa jáne basqa júrek aýrýlarynyń qaýpi eki ese azaıady.\r\n5-15 jyldan keıin: ınsýlt qaýipteri (mıdaǵy qan\n ketýler) aıtarlyqtaı tómendeıdi.\r\n10 jyldan keıin: ókpeniń qaterli isiginiń damytý qaýpi eki ese tómendeıdi, aýyz qýysynyń, keýdediń, óńeshtiń, qýyqtyń, búırektiń jáne uıqy beziniń qaterli isigi qaýpi tómendeıdi.\r\n15 jyldan keıin: júrek aýrýynyń damý qaýpi eshqashan shylym shekpegen adamdarmen birdeı bolady.\r\n\r\n__ShYLYM ShEGÝDI  TOQTATÝDYŃ JOSPARY__\r\n\r\nKóptegen temeki shegýshiler birneshe ret qaıtýǵa tyrysady, kóbinese sátsizdikke ushyraıdy. Alaıda, sátsiz áreketterden úmit úzbeý kerek. Temekini tastaý eshqashan kesh emes. Eger siz temeki shegýdiń qanshalyqty zııan ekenin jáne temeki shegýdi toqtatýdyń qajettiligin jaqsy biletin bolsańyz, eń aldymen naqty jospar jasańyz. Bul temeki shegý kezinde jıi paıda bolatyn emotsııalyq jáne basqa da máselelerdi sheshýge kómektesedi.\r\n \r\n__ShYLYM ShEGÝDI  DOǴARÝ JAIYNDA ShEShIM QABYLDAÝ__\r\n\r\nSiz ózińizdiń temeki shegýińizdi toqtatýdyń kóptegen sebepterin tizimdeı alasyz. Olarǵa densaýlyq problemalary, otbasy bıýdjetine aýyrtpalyq túsirý, sondaı-aq jaqyn týystar men basqa da aınalańdaǵy jandardyń tasstaý jaıyndaǵy ótinishin eskeresiz. Degenmen, temeki shegýdi toqtatý qajet bolǵanda ǵana siz tek sońǵy sheshimdi qabyldaı alasyz. Eger siz túpkilikti sheshim qabyldasańyz, onda belgili bir kúndi tańdap, osy is-sharaǵa daıyndalýyńyz qajet.\r\n\r\n__Temekini tastaý kúnin tańdaý__\r\n\r\nTemekini tastaǵyńyz kelgende aǵymdaǵy nemese kelesi aıdyń naqty kúnin tańdańyz. Áli uzaqtaǵy  kúndi tańdamańyz. Degenmen, tym erte kúndi tańdamǵanyńyz da durys. Bul túsine bilseńiz ózińiz úshin mańyzdy oqıǵa bolýy múmkin.\r\n• Toqtatý kúnin kúntizbede belgileńiz. Bul sizdiń ómirińizdiń mańyzdy kúni, sondyqtan ony erekshe atap ótý qajet.\r\n• Óz otbasyńyzǵa jáne dostaryńyzǵa aıtyńyz. Ózińizdiń otbasyńyzǵa, dostaryńyzǵa jáne áriptesterińizge temeki shegýden bas tartý týraly sheshimińiz týraly jáne ony jasaıtyn kún týraly aıtyp berińiz. Olardy óz odaqtastaryńyz etińiz. Olar sizge moraldyq qoldaý kórsetedi. Sizdiń otbasyńyzǵa jáne dostaryńyzǵa olardyń qoldaýynyń sizge úlken ról atqaratynyn aıtyńyz.\r\n\r\n• Úıdi tazalańyz. Barlyq temeki buıymdaryn jatyn bólmeńizden, qonaq bólmeden, oqýdan, mashınadan jáne shylym shegetin basqa jerlerden alyp tastańyz. Tipti birde-bir jerde qaldyrmańyz, áıtpese, shylym shegýdiń azǵyrylýyn eńsere almaısyz, áıtpese birde-bir qorapty nemese birneshe temekini qaldyrý týraly oılamańyz. Sondaı-aq, tistiń muqııat tazalanýy usynylady - tistiń taza bolýy temekige oralmaý úshin de motıvatsııa bolýy múmkin.\r\n• Ornyn aýystyratyn zattardy oılańyz. Árqashan dámdi saǵyz nemese sábiz tárizdi kókónisterdi  temekini ustaǵandaı sezimde bolyp ustap júre berińiz.\r\n• Ózińizben jaǵdaılas adamdar tobyn quryńyz. Seniń tabysqa jetýińiz ózińizben bir kózqarasty  adamdarǵa táýeldi. Ózińiz qalaǵandaı, áli shylym tartýdy doǵarmaǵan  dosyńyz ben tanystaryńyzdy da temeki shegýin toqtatýyn surańyz. Sol kezde sizge psıhologııalyq tosqaýyldardy eńserý ońaıyraq bolady.\r\n• Aldyńǵy sátsizdikterdi eske túsirińiz. Eger buryn temeki shegýden bas tartqan bolsańyz, biraq ol sheshimińiz sátsiz bolsa, siz osy árekettiń barlyq jaǵdaılaryn este ustaýyńyz kerek, jáne bul sátsizdikke urynbaýǵa sebep boldy. Osy sebepterden aýlaq bolý úshin ne isteý kerek ekenin oılastyrý kerek.\r\n\r\nSiz temekini tastaǵan kúni qıyndyq týdyrýy múmkin: Temeki shegýge ańsaryńyz aýyp turýy. Keıbireýler emotsııalyq problemalardy, sondaı-aq jaǵymsyz fızıkalyq sezimderdi sezinýi múmkin. Alaıda, sizdiń kelesi erejelerdi qatań saqtaýyńyz kerek:\r\n\r\n• Shylym shegýge bolmaıdy, tipti kem degende bir temekini de.\r\n• Qajet bolsa, temeki shegýge qarsy arnaıy quraldardy - tabletkalardy, antı-nıkotındi patchtardy qoldanýdy bastańyz.\r\n• Temeki shegýden bas tartýǵa sheshim qabyldaǵan sebepterdi únemi eske túsirińiz.\r\n• Kóp mólsherdegi sý men jemis shyryndaryn ishińiz.\r\n• jattyǵý jasańyz.\r\n• Shylym shegýge ákeletin jaǵdaılardy boldyrmańyz.\r\n• Stresske kómektesý úshin bosańsý jattyǵýlarymen demalýǵa tyrysyńyz: murnyńyzben tereń tynys alyńyz, demińizdi ustańyz, 5-ke deıin sanańyz, sosyn aýyz arqyly baıaý tynys alyńyz. 5 ret qaıtalańyz.\r\n• Qolyńyzdy ustaýǵa tyrysyńyz: kompıýterge terińiz, jazyńyz, tennıs doptaryn qysyńyz, toqýdy bastańyz.\r\n• Dosyńyz / dosyńyzǵa qońyraý shalyńyz (jaqynda temeki shegetinder emes).\r\n• Saýda ortalyǵyna baryńyz nemese kınoteatrǵa baryńyz.\r\n\r\n__Temekini tastaýǵa kómek beretin dáleldengen ádister__\r\n\r\nEger siz temekini tastaǵyńyz kelse, ómirińizdegi mańyzdy sheshimderdiń birin jasaı alasyz degen sóz, ol sizdiń densaýlyǵyńyzǵa oń áserin tıgizedi. Shylym shegýshilerdiń kóbisi temeki shegýden bas tartýǵa birneshe ret tyrysqandaryn, biraq oǵan shamalary jetpegenderin  túsiný mańyzdy jáne osy kóptegen áreketter sátsiz bolǵanyn da oılaý kerek. Degenmen, temekini tastaýǵa kómektesetin dáleldengen ádister bar jáne bul sheshimge dáıektilikpen qaraý kerek.\r\n\r\n__Temekini tastaýyńyzǵa sebep bolǵan jaıttardy jazyńyz.__\r\n\r\nTemeki shekkende ózińizge  unamaıtyn nárseler týraly oılanyńyz. Siz temeki shegýdiń densaýlyqqa zııandy ekenin, ókpe ragy men júrek aýrýyna ákeletinin bilesiz be? Siz temekini tastaǵan kezde jaqsy sezingińiz keledi me? Balalaryńyzǵa jaqsy úlgi kórsetýdi qalaısyz ba? Shashyńyzdaǵy jáne kıimińizdegi jaǵymsyz ıisten qutylýdyń qajeti bar ma? Barlyq sebepterdi jazý kitapshasyna jazyńyz. Siz temekige qaıta oralǵyńyz kelgen saıyn, jazý kitapshasyn ashyp, osy tizimdi muqııat oqyp shyǵyńyz jáne temeki shegýden bas tartýǵa sheshim qabyldaǵanyńyzdy esińizge túsirińiz.\r\n \r\n__QAITA TEMEKI ShEGÝGE ITERMELEITIN SEBEPTERDEN AÝLAQ BOLYŃYZ__\r\n\r\nSiz qaıtadan temeki shegip qoıýyńyz múmkin jerlerdi esińizge ustańyz, ondaı jerlerge jolamaı turyńyz.  Onyń ornyna, temeki shegýge tyıym salynǵan jerlerge - kınoteatrlar, murajaılar, saýda ortalyqtary jáne t.b. barý kerek.  Shylym shekpeıtin adamdarmen kóbirek baılanys jasańyz. Ózińizdi taǵy da temeki shegip qoıýyńyz múmkin kezderińizde bir ispen shuǵyldanyp ketýge tyrysyńyz. Temekini jaratý áreketi qolaısyzdyqty týdyrý úshin bárin jasańyz. Mysaly, barlyq temeki shyraqtaryn tastańyz jáne barlyq sáıkestendirgishterdi jasyryńyz. Temekini  shegýdiń ornyna jumysqa barǵanda saǵyz shaınaý sekildi  jańa ádettermen almastyryńyz. Tamaqtan keıin dereý ústelden shyǵa otyryp,  tisińizdegi temekiniń tıgizgen zııany jaıly áńgimeni jalǵastyryńyz. «Joq, men temeki shekpeımin» degen tirkesimdi únemi qaıtalap júrińiz.\r\n \r\n__Kúızelisti baqylańyz__\r\n\r\nKúızelistik jáne qıyn jaǵdaılar sizdi qaıtadan temeki shegýge ıtermeleıdi. Kúızelis jaǵdaılardan aýlaq bolyńyz nemese stresstiń sebebin joıyńyz. Bul sátsizdikke ushyraǵanda, ishtiń tynys alý, medıtatsııa nemese jattyǵý sııaqty jattyǵýlardy oryndap kórińiz. Tańdaýly mýzykany tyńdaý da paıdasyn tıgizip qalýy múmkin.\r\n \r\n__BÚGINGI KÚN JAIYNDA OILANYŃYZ__\r\n\r\nKelesi apta nemese kelesi aı týraly oılamańyz. BúginGe nazar aýdaryńyz. Temekisiz saǵat saıyn temeki shegýdi tolyqtaı toqtatý jáne zııandy ádetterden bas tartý múmkindigin arttyrady.\r\n\r\n__MOTIVATsIIaNY SAQTAŃYZ__\r\n\r\n- Joǵalǵan nárseńizdi emes, paıda bolǵan nársege nazar aýdaryńyz.\r\n- Óz sheshimińizdiń sáttiligi týraly oılanyńyz, sátsizdikke jol bermeńiz. Mysaly, siz myna nárselerdi kóp oılamańyz: temeki shegýden bas tartqandar orta eseppen jarty kılogramm ǵana salamaq tastaıdy... degen sekildi.\r\n- temeki shegýdi saýyqtyrýmen aýystyryńyz - fızıkalyq jattyǵý, durys tamaqtaný nemese basqa oıyn-saýyq hobbımen shuǵyldaný\r\n- Shylym shegýdi tyıǵan kúnińizdi, túrli kórnekti oryndarda - aına, kompıýter monıtory, avtomobıl taqtasynyń kúnin jazyp alyńyz.\r\n- Ózińizdi temekini tastaǵanyńyz úshin marapattańyz: qyzyqty fılmmen beıne dıskini satyp alyńyz nemese meıramhanaǵa nemese dıskotekaǵa baryńyz.\r\nKóptegen ádetterden bas tartý ońaı emes ekeni anyq. Alaıda temeki shegýdi toqtatý arqyly siz ózińizdi densaýlyǵyńyz ben ál-aýqatyńyzdy baıytasyz jáne ózgelerge, ásirese sizdi jaqsy kóretinderge úlken paıdaly nárseler jasaısyz.\r\n\r\n__Derekkóz: __Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nshylym shegý\r\ntemeki\r\nshylym shegýdi tastaý\r\ntemeki shegý\r\nnıkotın\r\ntemeki shegýdiń qaýpi týraly\r\n\r\n','translator',31,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1353,'','Týa bitken júrek aqaýy','','','qz','s','',0,'',4590,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542008700,1573544700,1542009105,'Týa bitken júrek aqaýy - júrek qurylymdarynyń jáne fýnktsııalarynyń buzylýlaryna\r\nbaılanysty paıda bolatyn aýrý.\r\nJúrek qaqpaqshalardan, kameralardan jáne olarmen baılanysqan tamyrlardan turady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n  {ALINK(aname=\"6\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nTýa bitken júrek aqaýy - júrek qurylymdarynyń jáne fýnktsııalarynyń buzylýlaryna baılanysty paıda bolatyn aýrý.\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"386\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nJúrek qaqpaqshalardan,  kameralardan jáne olarmen baılanysqan tamyrlardan  turady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nTýa bitken júrek aqaýyna (TJA) júrektiń birqatar anatomııalyq aqaýlary jatady. Bul týa bitken aýrýlardyń eń kóp taralǵan túri. Bir jasqa deıingi náresteler, basqa kez kelgen týa bitken aýrý túrlerine qaraǵanda aýrýdan  kóp shetineıdi eken.\r\n\r\nTýa bitken júrek aqaýy eki tıpke bólinedi: kógergen (qanǵa ottektiń jetispýi sebebinen teriniń kók túske boıalyp turýy ) jáne kógermegen (aq). Tómende eń kóp taralǵan týma júrek aqaýynyń túrleri kórsetilgen:\r\nKógergen (tsıanozdy):\r\n•	Ebshteın anomalııasy\r\n•	Sol jaq júrek bóliginiń gıpoplazııasy\r\n•	Ókpe artrezııasy\r\n•	Tetrado Fallo\r\n•	Ókpe - venalyq qaıtarý anomalııasy\r\n•	Júrektiń iritamyrlarynyń transpozıtsııasy\r\n•	Úsh qaqpaqty atrezııa\r\n•	Ortaq arterııaldy baǵana\r\nKógermegen (aq): \r\n•	Aortalyq stenoz\r\n•	Júreksheler aralyq qalqanyń kemistigi.\r\n•	Atrıoventrıkýlıarly arna \r\n•	Qolqa koarktatsııasy\r\n•	Ashyq arterııalyq aǵys\r\n•	Ókpe arterııasynyń stenozy\r\n•	Asqazan aralyq  qalqalar aqaýlyǵy \r\nBul aqaýlar jeke-jeke nemese birge týyndaýy múmkin. Kóbinese týa bitken júrek aqaýy bar balalarda  basqa da týa bitken aqaýlary túrleri bolmaıdy. Degenmen, júrek aqaýlary genetıkalyq jáne hromosomdyq anomalııanyń bir bóligi bolýy múmkin.  Osy sındromdardyń keı biri tuqym arqyly berilýi múmkin .\r\nMysaly:\r\n•	Dı Djordjı sındromy \r\n•	Daýn sındromy\r\n•	Marfan sındromy \r\n•	Nýnan sındromy \r\n•	Trısomııa 13\r\n•	Terner sındromy \r\n\r\nTýa bitken júrek aqaýlaryn zertteý men zerdelenýi jalǵasýda. Júktilik  kezinde keıbir dárilik preparattardy, mysaly,  bezeýdi ketirý úshin retınoı qyshqylyn qabyldaý, zııandy hımııalyq zattarmen baılanysý, ishimdik ishý jáne  ınfektsııalar juqtyrý  (qyzamyq) keıbir týa bitken júrek aqaýlarynyń  paıda bolýyna yqpal etýi múmkin.\r\nQant dıabetine shaldyqqan júkti áıelderdiń qanyndaǵy qant mólsherin jetkiliksiz baqylaý da júrek aqaýynyń paıda bolýyna qaýipti bolýy múmkin.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nSımptomdar balanyń jalpy jaǵdaıyna baılanysty bolady. Týa bitken júrek aqaýy bar balanyń ózinde sımptomdary birden baıqalmaýy múmkin.\r\nQolqa koarktatsııasy  sııaqty júrek aqaýy kóp jyldar boıy eshqandaı másele týdyrmaýy múmkin. Asqazan aralyq  qalqalar aqaýlyǵy sııaqty kishigirim aqaýlardan eshqandaı  másele týyndamaýy da múmkin.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__ \r\nJúktilik kezindegi ÝZD arqyly týa bitken júrek aqaýlarynyń kóbisin anyqtaýǵa bolady.  Mundaı  aqaýdy anyqtaǵannan keıin, pedıatr-kardıolog, hırýrg, jáne basqa mamandar  balanyń  týylýy kezinde birge qatysýy múmkin. Keıbir balalar úshin, týylý kezinde  tolyqqandy medıtsınalyq qyzmet kórsetilýi qajet bolýy múmkin. \r\nBala úshin qajetti  tekserýler tizimi aqaý túri jáne sımptomdaryna qatysty bolady.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdeý tásili, balaǵa qanshalyqty áser etetindigine qaraı, sonymen qatar onyń densaýlyǵynyń jalpy jaǵdaıyna baılanysty júrgiziledi. Árbir aqaý egjeı-tegjeıli tekserilýi qajet. Keıbireýi ýaqyt óte kele ózdiginen joıylyp ketedi, al sol ýaqyttarda basqalary úshin mindetti túrde emdelý qajet bolady.\r\nKeıbir týa birken júrek aqaýlaryn tek dári-dármekterdiń kómegimen emedeledi. Basqa jaǵdaılarda, júrekke bir nemese birneshe operatsııa jasalýy kerek.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\nÁıelder,  júktilik kezinde  bosanǵanǵa deıin jaqsy kútinýi kerek:\r\n•	Júktilik kezinde alkogol jáne esirtki qabyldamańyz.\r\n•	Qandaıda bir dári-dármekti qabyldaý aldynda dárigerińizge ózińizdiń júktiligińiz jaıynda aıtyńyz.\r\n•	Júktiliktiń bastapqy kezinde qyzamyqqa qarsy ımmýnıtetti anyqtaý úshin qan taldamasyn ótkizińiz.  Eger sizge ekpe salynbaǵan bolsa, kez-kelgen qyzamyq juqtyrý qaýpinen saqtanyńyz jáne bosanǵannan keıin ekpe saldyryńyz. \r\n•	Sýsamyrmen aýyratyn júkti áıelder, qan quramyndaǵy qant deńgeıin qatań baqylaýda ustaýy kerek.\r\nKeıbir gender balanyń týa bitken júrek aqaýlyǵynyń paıda bolýyna belgili bir dárejede ról atqarýy múmkin. Eger  týystaryńyzda, nemese olardyń balalarynda týa bitken júrek aqaýy bolsa, dárigerińizben medıtsınalyq-genetıkalyq tekserý jaıynda keńesińiz.\r\n\r\n__Tegter:__\r\ntýa bitken júrek aqaýlyǵy, \r\nkardıologııa, \r\njúrek aqaýy,  \r\nkógerý \r\n','student_k',37,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1354,'','Vılson aýrýy','','','qz','s','',0,'',7105,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542009180,1573545180,1542009664,'Vılson aýrýy – tuqym qýalaıtyn aýrýlarǵa jatady. Bul aýrý aǵza tinderinde  mystyń jınalýynan týyndaıdy. Mystyń shamadan tys kóp mólsherde jınalýy baýyr men  nerv júıesiniń qyzmetin  buzady.','__Mazmuny__ \r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıka__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerdiń kómegine qaı kezde júginý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n \r\n{ALINK(aname=\"10\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nVılson aýrýy – tuqym qýalaıtyn aýrýlarǵa jatady. Bul aýrý aǵza tinderinde  mystyń jınalýynan týyndaıdy. Mystyń shamadan tys kóp mólsherde jınalýy baýyr men  nerv júıesiniń qyzmetin  buzady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nVılson aýrýy sırek kezdesetin tuqym qýalaıtyn  aýrý. Eger ata-ananyń ekeýi de Vılson aýrýynyń genin tasymaldaýshy  bolsa, onda bul aýrýdyń balalaryna berilý yqtımaldyǵy 25 paıyzdy quraıdy.\r\nVılson aýrýy,  sondaı-aq,  baýyrda, mıda, búırekte jáne kózde jınalatyn mystyń kóp mólsherimen sıpattalady. Aǵzanyń tinderinde mystyń kóp mólsherde jınalýynan ishki múshelerdiń qyzmetteri buzylyp, tinderde tyrtyqtar paıda bolyp, sońynda tinderdiń ólýine alyp keledi.  \r\nBul aýrý  shyǵys Eýropa, Sıtsılııa jáne ontústik Italııa turǵyndarynyń arasynda kóp kezdesedi, alaıda bul aýrý kez-kelgen adam da paıda bolýy múmkin. Ádette Vılson aýrýy 40 jasqa deıingi adamdarda kezdesip jatady. Al balalarda 4 jasqa taman sımptomdary paıda bola bastaıdy.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Qol men aıaqty qalypty ustaı almaý;\r\n•	Esin joǵaltý nemese kózine bir nárse elesteı berý;\r\n•	Jarymestik;\r\n•	Qol men aıaqty qozǵaltý qıynǵa soǵyp ketedi, uıyp qala beredi;\r\n•	Qalypty júris buzylady;\r\n•	Emıtsıonaldyq-saralaýy ózgeredi;\r\n•	Ishi úlkeıedi;\r\n•	Ózi burynǵy qalpynan ózgerip ketedi;\r\n•	Qorqynysh pen ýaıym bıleıdi (nevroz);\r\n•	Óte aqyryn qozǵalatyn bolyp qalady;\r\n•	Adamnyń júzin aıqyn tanı almaıdy;\r\n•	Tili burmalyp,  durys sóıleı almaıdy;\r\n•	Qoldary dirildeıdi;\r\n•	Qozǵalysty durys ıgere almaıdy;\r\n•	Aıaq astynan ustama ustap qalady;\r\n•	Qan qusady;\r\n•	Álsizdik paıda bolady;\r\n•	Teri sarǵyshtanyp ketedi.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n24 saǵat ishinde belgili ýaqyttar saıyn kishi dáretti jınaý arqyly naýqastyń nesep quramyndaǵy mystyń mólsherin anyqtaıdy. Osylaısha, bir kúndik dáret quramyndaǵy mys mólsherin biledi. Mundaı analız baýyrdy, búırekti, kózdi jáne mıdy zaqymdaıtyn  Vılson aýrýyn  anyqtaý úshin jasalady.\r\nKózdi tekserý kezinde jaryqty lampany qoldana otyryp, mynadaı ózgeristerdi baıqaýǵa bolady:\r\n•	Kózdi durys qozǵalta almaıdy;\r\n•	Kózdiń qarashyǵynyń aınalasynda tottanǵan jarǵysh qabyqsha paıda bolady (ony Kaızer-Fleısher júzigi dep te atalady)\r\nMedıtsınalyq tekserý kezinde mynalar anyqtalýy múmkin:\r\n•	Ortalyq júke júıesiniń zaqymdalǵany, koordınatsııasyn joǵaltyp alatyndyǵy (qozǵalystyń buzylysy),bulshyqettiń baqylaýynyń joǵalýy, bulshyqetterdiń dirildeýi, aqyl esiniń buzylýy, IQ-diń tómendeýi, este saqtaý qabiletiniń joǵalýy jáne esten tanýdyń oryn alýy baıqalady.\r\n•	Búırek aýrýy nemese óttiń buzylýy (baýyr tsırrozy, kókbaýyrdyń úlkeıýi, baýyr nekrozy) kórinis beredi.\r\nAýrýdy dıagnostıkalaý úshin mynadaı zerthanalyq taldamalar taǵaıyndalady:\r\n•	Qannyń jalpy taldamasy \r\n•	Qandaǵy tserýloplazmındi anyqtaý\r\n•	Qan quramyndaǵy mystyń qanshalyqty jınalǵandyǵyn anyqtaý;\r\n•	Qandaǵy neseptik qyshqyldy tekserý.\r\nBaýyrda jaısyz máseleler týyndaǵanda, zerthanalyq taldamalar nátıjesinde mynadaı ózgerister oryn alýy múmkin: \r\n•	AsaT jáne AlaT-tyń joǵary jınalýy;\r\n•	Bılırýbınniń kóterilýi;\r\n•	PTÝ(protrombınalyq ýaqyt) men TÝ (trombınalyq ýaqyt ) kóterilýi;\r\n•	Albýmın deńgeıiniń tómendeýi.\r\nQosymsha tekserýler:\r\n•	24-saǵattyq taldama. Nesep quramynan mystyń qanshalyqty jınalǵandyǵyn tekseredi;\r\n•	Ishki qýystaǵy aǵzalardy rentgenge túsiredi;\r\n•	Ishki qýys aǵzalaryna Magnıtno-rezonanstyq tomagrafııa (MRT) ótkizedi.\r\n•	Jalpy kompıýterlik tomografııa\r\n•	Jalpy MRT;\r\n•	Baýyr bıopsııasyna tekserýler ótkizedi.\r\nVılson aýrýyn týyndatatyn gen ATR7V dep atalady. Eger kúmin bolǵan jaǵdaıda osy gennen genetıkalyq taldama ótkizýge de bolady.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__ \r\nEmdeý -  jasýsha quramyndaǵy mys mólsherin tómendetýge baǵyttalady. «Helırleý» dep atalatyn em qabyldanady bul maqsatta. Bul dárilik qabyldaýlar belgili bir myspen baılanysatyn dári-dármekter. Olar myspen árekettesip búırek arqyly nemese asqorytý joldary arqyly ony aǵzadan shyǵarady. Ómir boıy em júrgiziledi. \r\nAýrýdy emdeý úshin tómendegideı dári-dármekter qoldanylady:\r\n•	Pegıtsıllamın – myspen árekettesip, ony nesep arqyly syrtqa shyǵarady.\r\n•	Trıentın – myspen árekettesip, ony neseppen syrtqa shyǵarady.\r\n•	Atsetat tsınka – asqazanǵa mystyń sińiýin toqtatady.\r\nQosymsha E dárýmendi paıdalansa bolady.\r\nKeıde myspen árekettesken dáriler (helattyq baılanystar) nevrologııalyq buzylystarǵa da tap qylýy múmkin.\r\nAǵzaǵa mystyń túsýin azaıtý úshin dıeta saqtaý kerek. Ol úshin myna azyq-túlikti paıdalanbaǵan jón:\r\n•	Shokolad;\r\n•	Qurǵatylǵan jemister;\r\n•	Baýyr;\r\n•	Sańyraýqulaq;\r\n•	Jańǵaq;\r\n•	Mollıýskalar.\r\nAlam bolsa taza, jumsartylǵan sýdy qoldaný kerek, sebebi mystyń kóp mólsheri sý qubyrlarynda saqtalady. Mystan jasalǵan aspaptarda da paıdalanbaǵan durys.\r\nAýrý sıpmtomdaryn emdeý úshin fızıkalyq jattyǵýlar nemese fızıoterapııamen de emdeýge bolady. \r\nEger baýyr qatty zaqymdalǵan bolsa, ony aýystyrý kerek.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nVılson aýrýyn asqyndyrmas úshin ómir boıy emdelý kerek. Eger bul aýrýdyń saldarynan, ıaǵnı mystan  nerv júıesi men baýyr qatty zaqymdalsa, onyń arty qazaly jaǵdaılarǵa aparary sózsiz. Al aýrý sımptomdary jeńil bolsa, ony kútimildep júre berse bolady.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nAsqynǵan jaǵdaıda myna jaǵdaılar oryn alýy múmkin:\r\n•	Anemııa (keı jaǵdaıda gemolıtıkalyq anemııa);\r\n•	Ortalyq júıke júıesiniń aýrýy;\r\n•	Baýyr tsırrozy;\r\n•	Baýyr tinderiniń ólýi;\r\n•	Baýyrddaǵy maılyq dıstrofııa;\r\n•	Gepatıt\r\n•	Súıekterdiń synýy;\r\n•	Infektsııalyq aýrýlardyń jıileýi;\r\n•	Sekirgende jıi jaraqattar paıda bola beredi;\r\n•	Sarǵyshtaný;\r\n•	Býyndardyń kontraktýralary nemese basqa da suryqsyq ósýler oryn alady (suryqsyzdyq)\r\n•	Ózine kóńil bóle almaı qalady;\r\n•	Ózge adamdarmen durys qarym-qatynas jasaı almaı qalady;\r\n•	Bulshyq et massalaryn joǵaltyp alady (bulshyq et atrofııasy);\r\n•	Psıholgııalyq aýrýlar;\r\n•	Penıtsıllamı jáne basqa da dárilerdiń janama áserleri kezdesedi;\r\n•	Óttiń aýrýy.\r\nBaýyr jetispeýshiligi jáne ortalyq nerv júıesininń zaqymdanýy ( bas jáne omyrtqa júıkeleri) aýrýdyń keń taralǵan qaýipti asqynýy bolyp tabylady. Eger Vılson aýrýyn erte, bastapqy  satysynda  emdeýdi qolǵa almasa, arty ólimge aparady.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerdiń kómegine qashan júginý kerek__\r\nEger sizde Vılson aýrýynyń sımptomdary baıqala bastasa, dárigerge baryp qaralyńyz.\r\nEger sizdiń januıańyzda Vılson aýrýyna shaldyqqan adam bolsa nemese siz júktilikti josparlap júrseńiz genetıkpen aqyldasyńyz.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\nVılson aýrýy bar adam genetıkalyq tekserýden ótýi tıis.\r\n{ANAME()}10{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nGepatolıenaldi dıstrofııa\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nbas pen qoldyń erkissiz dirildeýi\r\ntil baılanyp qala berýi\r\nbulshyqetter qatyp, ıgerilmeı qalýy \r\n\r\n\r\n','student_k',39,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1355,'','Kavasakı aýrýy','','','qz','s','',0,'',5231,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542009780,1573545780,1542010091,'Kavasakı aýrýy – qantamyrlarynyń qabynýynan týyndaıtyn, sırek kezdesetin aýrý. Bul aýrý balalarda jıi kezdesedi. ','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK} \r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nKavasakı aýrýy – qantamyrlarynyń qabynýynan týyndaıtyn, sırek kezdesetin aýrý. Bul aýrý balalarda jıi kezdesedi. \r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri __\r\nKavasakı aýrýy – eń alǵash Japonııada paıda boldy, jáne sol jaqta áli de kóptep kezdesedi. Bul aýrý qyzdardan qaraǵanda uldardy kóbirek zaqymdaıdy.  Zaqymdalǵandarddyń kópshiligi 5 jastan tómengiler.\r\nKavasakı aýrý tolyq tanyla qoımady, ári, onyń sebepteri de naqtylanbady. Ol aýtoımmýndyq aýrý bolýy da múmkin. Aýrý shyryshty qabyqqa, lımfa túıinderine, qantamyrlarynyń qabyrǵalaryna, júrekke janasady.  \r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nKavasakı aýrýy bastalǵanda kóbinese dene qyzýy 38,8 °S – tan joǵary bolyp ketedi. 40°S-qa jetkende qaltyraý paıda bolyp, uzaq ýaqyttan keıin qyzý túsedi. Egen qaltyraý 5 kún qatarynan oryn alsa, bul aýrýdyń belgileri bolyp tabylady. Ol qalypty mólsherdegi paratsetamol nemese ıbýprofendi qabyldamasa, 2 aptaǵa deıin saqtalýy múmkin.\r\nAýrýdyń basqa da sımptomdary:\r\n•	Qan quıylý, kóz qyzarady (irinsiz)\r\n•	Erin qoıý-qyzyldanyp jarylyp ketedi;\r\n•	Aýyz qýysyndaǵy shyryshty qabyq qyzaryp ketedi;\r\n•	Til qyzyl-kúreńdenip ketedi, tildiń artqy joǵarǵy jaǵynda kishkentaı túıirshikter paıda bolady;\r\n•	Taban men alaqan qyzaryp ketedi;\r\n•	Aıaq pen qol isıdi;\r\n•	Teride súıelge uqsamaıtyn bórtpeler paıda bolady;\r\n•	Jynys músheleriniń, qol-aıaqtardyń terileri qabyrshyqtanyp ketedi (tyrnaqtyń aınalasy).  \r\n•	Moıynnyń lıpfa túıinderi úlkeıip ketedi (tek bir lımfatúıin ylǵyı isı beredi).\r\n•	Dene jaqtaǵy býyndar isinip aýyrady.\r\nQosymsha sımptomdary:\r\n•	Titirkengishtik;\r\n•	Ish ótý, qusý jáne asqazannyń aýrýy;\r\n•	Jótel jáne murynnan sý aǵady.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nKavasakı aýrýyn arnaıy zerthanalyq jáne qural-saımandy ádistiń kómegimen zerttemese dıagnostıkalaý múmkin emes. Kóp jaǵdaıda dáriger buǵan dıagnozdy negizgi taralǵan sımptomdaryna qarap qoıady. \r\nKeıbir jaǵdaılarda balada qaltyraý paıda bolady,  ol 5 kúnge sozylady. Biraq, bul kezde aýrýdyń basqa sımptomdary bolmaıdy. Bul kezde balalarǵa Kavasakı aýrýynyń atıpıkalyq formasy dıagnostıkalanady.\r\n5 kúnnen artyq qaltyraýdan aıyqpaǵan balalar Kavasakı aýrýyna baılanysty dáriger tekserýinen ótýi kerek. Balalar úshin bul aýrýdyń bastapqy satysynda emdelý mańyzdy bolmaq.\r\nTómendegideı tekserýler ótkizilýi múmkin:\r\n•	Keýde aǵzalaryndaǵy jasýshalarǵa kólemdi rentgenografııa ótkizý kerek;\r\n•	Qannyń jalpy taldamasy;\r\n•	S-raktıvti aqýyz (SRA);\r\n•	Ehokardıogramma (EhoKG);\r\n•	Elektrokardıogramma (EKG);\r\n•	Erıtrotsıtterdiń tuný jyldamdyǵy (ETJ)\r\n•	Sarysýlyq albýmın;\r\n•	Qan plazmasynyń transamınazy\r\n•	Nesep taldamasy. Taldama nátıjesinde nesepke iriń men aǵýyz aralasyp shyǵady.\r\nEKG jáne  EhoKG sekildi ádistermen tekserý arqyly mıokardıttiń, perıkardıttiń, artrıtanyń, aseptıkalyq menıngıttiń jáne qantamyr arterııasynyń qabyný belgilerin anyqtaýǵa bolady.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nKavasakı aýrýyna shaldyqqan balalar emhanaǵa jatqyzylýy kerek. Emdik shara  basynda-aq qolǵa alyný kerek, sebebi sonda ǵana qantamyrlar men júrektik bulshyqetterdiń zaqymdanýyn toqtatýǵa bolady.\r\nIshke gamma-globýlındi kóp mólsherde engizý standartty  bolyp sanalady.\r\nGamma-globýlındi engizgennen keıin 24 saǵattyń ishinde balanyń jaǵdaıy jaqsarý kerek.\r\nIshke gamma-gloýbýlındi engizgende asperınniń kóp mólsherdegi dozasy taǵaıyndalady.\r\nKeıingi kezde standartty terapııany paıdalanǵannyń ózinde 1-den 4 balaǵa deıin áli de qantamyrlar arterııasymen zardap shegýde.  Keıbir tekserýler nátıjesinde, standartty emge sterıoıdty nemese nekrozdy isikterdi  tejegish faktor Enbrel sekildi dárilerdi qosqan jón degen uıǵarymdar jasalyp jatyr. Degenmen, balalardyń kategorııalaryn anyqtaý úshin tolyq testileý júrgizip kórý kerek, shynymen qosymsha em qajet etile me eken.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nBaýrýdyń bastapqy satysynda dıagnostıkalap, emdeýdi qolǵa alǵannan balalardyń kópshiligi aıyǵyp jatady. Shamamen 100-den 1 bala osy aýrýdiń áserinen paıda bolaǵan júrekke baılanysty problemalardan qaıtys bolady. Kavasakı aýrýyna usharaǵan adam júreginiń máselelerimen  ár 1-2 jyl saıyn ehkardıografııaǵa túsip turǵany jón.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nKavasakı aýrýy arterııadaǵy qantamyrlarynyń qabyrǵalarynyń qabynýyn týyndatady.  Bul kóbinese anevrızmderdiń paıda bolýyna soqtyrady. Bul jas kezde nemese ulǵaıǵan jasta júrek ustamasyna aparýy da ǵajap emes.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nSizde Kavasakı aýrýynyń sımptomdary kezdese bastasa dereý dárigerge tekserilińiz. Dene qyzýy kóterilgende, atsetamınofendi nemese ıbýprofendi qoldanǵannyń ózinde 24 saǵat boıy qyzý túspese dáriger kómegine júginińiz.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nBul aýrýdyń belgili bir aldyn alý sharasy joq.\r\n\r\n__Tegter: __\r\ndene qyzýynyń kóterilýi\r\nbala titirkengish bolyp qalady\r\nuıqyshyldyq\r\ndenede oshaqty bórtpe paıda bolady\r\n','student_k',22,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1356,'','Bulshyqetterdegi aýyrsyný - mıalgııa','','','qz','s','',0,'',6329,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542010140,1573546140,1542010483,'Mıalgııa – kóp kezdesetin, bir ǵana emes, birneshe jerge áser etetin bulshyqettik aýrý. Sondaı aq bulshyqet aýrýy -  bulshyqetpen baılanysty  baılamdardyń , sińirlerdiń, sondaı-aq fassııanyń, jánede jumsaq tinderdiń, súıekterdiń, ishki aǵzalardyń aýrýlarymen de baılanysty bolyp keledi','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Úıde kútim jasaý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dárigerge qaı ýaqytta kóriný kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Dárigerge kóringennen keıin__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n\r\nMıalgııa – kóp kezdesetin, bir ǵana emes, birneshe jerge áser etetin bulshyqettik aýrý. Sondaı aq bulshyqet aýrýy -  bulshyqetpen baılanysty  baılamdardyń , sińirlerdiń, sondaı-aq fassııanyń, jánede jumsaq tinderdiń, súıekterdiń, ishki aǵzalardyń aýrýlarymen de baılanysty bolyp keledi\r\n\r\nBulshyqet aýyrýy kóbinese sharshaǵannan, dene belsendiligi artqannan nemese dene  jattyǵýlarynan keıin paıda bolady. Mundaı jaǵdaılarda, negizinde, burshyq ettiń jıyrylatyn jeri jáne qatty kúsh túsken jeri aýyrsynyp turady. Ádette, aýyrsyný  qandaı is-árekettiń áserinen týyndaǵany belgili bolady.\r\n\r\nBulshyqettiń aýyrsynýy, sondaı-aq belgili bir ınfektsııalar (tumaýmen qosa) jáne búkil aǵzadaǵy dáneker tinine áser etetin júıelik aýrýlar sııaqty aýrýlardyń belgileriniń biri bolýy múmkin (mysaly, qyzyl jegi).\r\n\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"388\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBulshyqet aýyrsynýynyń eń kóp taraǵan sebepteriniń biri- fıbromıalgııa. Bul bulshyqetterdegi jáne ony  qorshaǵan jumsaq tinderdiń aýyrsynýy, uıqynyń buzylýy, sharshaý jáne bas aýrýlary sııaqty sımptomdarmen sıpatalady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nBulshyqettegi  aýyrsynýlardyń eń kóp taralǵan sebepteri:\r\n\r\n•	Zaqymdaný nemese jaraqat alý, sonyń ishinde sozylý;\r\n•	Bulshyqetke shamadan tys kúsh salý;\r\n•	Kúshený nemese stress;\r\n\r\nBulshyqet aýyrýy  mynadaı jaǵdaılarda da oryn alady:\r\n\r\n•	Keıbir dári-dármekterdi qabyldaǵanda;\r\n•	Arterııalyq qysymdy tómendetý úshin ACE tejegishterin qoldanǵanda;\r\n•	Kokaın paıdalanǵanda;\r\n•	Holesterındi tómendetý úshin qoldanylatyn statınder;\r\n•	Dermatomıozıtte;\r\n•	Elektrolıttiń tepe-teńsizdigi (qandaǵy kalıı nemese kaltsıı deńgeıiniń tómendeýi);\r\n•	Fıbromıalgııa.\r\n\r\nInfektsııalardyń áserinen, sonyń ishinde:\r\n\r\n•	Tumaý;\r\n•	Laım aýrýy;\r\n•	Bezgek;\r\n•	Bulshyqettiń abstsessi;\r\n•	Polıomıelıt;\r\n•	Jartasty taýdyń tańbaly qyzbasy\r\n•	Trıhınellez (dóńgelek qurt);\r\n•	Qyzyl jegi;\r\n•	Revmatıkalyq polımıalgııa;\r\n•	Polıomıozıt;\r\n•	Rabdomıolız.\r\n {ANAME()}3{ANAME}\r\n__Úı jaǵdaıynda kútim jasaý__\r\n\r\nAýyr jumys júktemesinen nemese jaraqattyń áserinen paıda bolǵan bulshyqet aýyrsynýlaryn basý úshin aýyrsynǵan dene  bóligin demaldyryp nemese  atsetamınofendi nemese ıbýprofendi qabyldaý qajet. Aýyrsyný men qabynýdy azaıtý úshin  alǵashqy 24 - 72 saǵat ishinde jaraqattanǵan jerińizge muzdy basyńyz. Sodan keıin tynyshtandyrý úshin jyly nárse basýǵa bolady .\r\n\r\nShamadan tys denege túsken salmaqtan keıin  jáne fıbromıalgııadan bolatyn bulshyqet aýyrýyn massaj arqyly basýǵa bolady. Sondaı-aq, uzaq demalys kezeńinen keıin jeńil sozylý  jattyǵýlary  paıdaly.\r\n\r\nTuraqty dene jattyǵýlary qajetti bulshyqet tonýsyn qalpyna keltirýge kómektesedi. Jaıaý júrý, velosıped aıdaý  jáne júzý de paıdaly. Fızıoterapevt sizge jalpy ál-aýqatty jaqsartý jáne aýyrsynýdy boldyrmaý úshin demaldyratyn, aerobty jattyǵýlardy úırete alady. Denege shaǵyn kúsh salýdy  bastańyz jáne jattyǵý kezinde olardy birtindep arttyryńyz. Bulshyqetterde jaraqat nemese aýyrsyný bolǵan jaǵdaıda shamadan tys aerobty jattyǵý men aýyr nárseni kóterýden saqtanyńyz.\r\nAǵzanyń jetkilikti túrde uıqtap demalǵanyna  kóz jetkizińiz jáne stressti azaıtýǵa tyrysyńyz. Ioga jáne medıtatsııa sizdiń jaqsy uıyqtap, demalýyńyzǵa kómektesedi.\r\n\r\nEger bul sharalardyń barlyǵy kómektespese, dáriger sizge dárilik preparattardy usynady. Sondaı-aq fızıoterapııa nemese  arnaıy mamandandyrylǵan emdeý klınıkalaryna joldaıdy.\r\nEger sizdiń bulshyqetterińizdiń aýrýy basqa da bir aýrýlarmen baılanysty bolsa, dárigerińizdiń aýrýyńyzdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan barlyq jón-joralǵysyn oryndaýǵa tyrysyńyz.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Qashan dárigerge qashan tekserilý kerek__\r\nTómendegi jaǵdaılar oryn alǵanda  dárigerińizben keńesińiz:\r\n\r\n•	Bulshyqet aýyrýy 3 kúnnen artyq saqtalýy;\r\n•	Túsiniksiz aýyrsyný bar bolsa;\r\n•	Bulshyqettiń aınalasynda isik nemese qyzarý sııaqty ınfektsııanyń belgileri bar bolsa;\r\n•	Aýyrǵan bulshyqet aımaǵynda qanaınalym buzylǵan jaǵdaıda (mysaly, aıaqtarynda);\r\n•	Sizdi kene shaqsa  nemese terińizge bórtpe paıda bolsa;\r\n•	Bulshyqetterdegi aýyrsynýy dárilik preparattyń dozasyn ózgertkennen keıin paıda bolsa  mysaly, statınderdi\r\n\r\nTómendegi jaǵdaılarda dárigerge dereý júgingen jón\r\n\r\n•	Siz kenetten salmaq qossańyz, ádettegiden az  dáret syndyrsańyz;\r\n•	Sizde tynys alý nasharlap nemese jutyna almasańyz;\r\n•	Sizde bulshyq et álsizdigi baıqalsa nemese  deneńizdiń kez kelgen  bóligin qozǵalta  almaı qalsańyz;\r\n•	Qusý, moıyn  bulshyq etteriniń tyrysýy, nemese joǵary temperatýrada \r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dárigerge barǵannan keıin qandaı jaǵdaı oryn alady__\r\nDáriger qaraýynan keıin, bulshyqetterde aýyrsynýdyń paıda bolýyna baılanysty suraq qoıady. Mysaly:\r\n\r\n•	Ol qashan bastaldy? Qansha ýaqytqa sozyldy?\r\n•	Naqty qaı jerińizde aýyrady? Aýyrý aýqymy taralǵan ba  nemese belgili bir jerde ǵana bar ma?\r\n•	Aýyrýy árdaıym bir jerde ǵana paıda bolady ma?\r\n•	Aýyrsynýdyń paıda bolýyna nemese báseńdeýine  ne sebep bolady?\r\n•	Bulshyqet aýrýynyń paıda bolýymen qosa, býyndardyń aýrýy, bezgek, qusý, álsizdik, nemese zardap shekken bulshyqetke ýaqytsha kúsh sala alma? –degen  sııaqty basqa belgiler paıda boldy ma?\r\n•	Bulshyqet aýyrsynýynyń qaıtalaný zańdylyǵy bar ma?\r\n•	Sońǵy ýaqyttarda siz jańa dári-dármekterdi qabyldadyńyz ba?   \r\n\r\nTekseris úshin qajet bolatyn ádister\r\n\r\n•	Jalpy qan taldamasyn ótkizý;\r\n•	Bulshyqet fermentterin (kreatın fosfokınazy) jáne  Laıma aýrýy nemese dáneker tininiń aýrýlaryn zertteýge arnalǵan basqa qan synaqtary\r\n\r\nFızıoterapııa paıdaly bolýy múmkin.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\n\r\n•	Jattyǵýlardan  buryn deneńizdi qyzdyryńyz;\r\n•	Jattyǵý aldynda jáne keıin sozylý jattyǵýlaryn jasańyz;\r\n•	Jattyǵý aldynda, jattyǵý kezinde jáne keıin suıyqtyqtardy kóp ishińiz;\r\n•	Eger siz kúnniń kóp bóliginde bir dene bitimińiz bir qalypty jaǵdaıda bolsa (mysaly, kompıýterde otyrsańyz) bulshyqetti sozý jattyǵýlaryn kem degende ár saǵat saıyn oryndańyz.\r\n {ANAME()}7{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nBulshyqettiń aýyrsynýy; Mıalgııa\r\n\r\n__Tegter:__\r\nártúrli qarqyndylyqtaǵy bulshyqetterdegi aýyrsyný, \r\nsolqyldaý, \r\nsyzdap aýrý, \r\nqaqsap aýlý\r\n','student_k',31,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1357,'','Aıaqtyń bas barmaq býrsıti ','','','qz','s','',0,'',3465,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542010980,1573546980,1542011332,'Aıaqtyń bas barmaq býrsıti (býynaralyq qaltanyń qabynýy) – bul bas barmaqtyń basqa saýsaqtardan qarama-qarsy jaqqa qaraı aýytqýy. Bul aıaqtyń bas barmaǵynyń ústińgi jaǵyna dóńestiń túzilýimen sıpattalady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Aldyn alý__{ALINK} \r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nAıaqtyń bas barmaq býrsıti (býynaralyq qaltanyń qabynýy) – bul bas barmaqtyń basqa saýsaqtardan qarama-qarsy jaqqa qaraı aýytqýy. Bul aıaqtyń bas barmaǵynyń ústińgi jaǵyna dóńestiń túzilýimen sıpattalady.\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"389\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nTaban súıekteri bir-birinen erekshelenip tur.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__ \r\nAıaqtaǵy bas barmaq býrsıti kóbinese áıelderde kezdesedi. Býrsıtiń túzilýi týa bitken býyn patologııasynan bolady.\r\nBiz óksheli aıaq kıimder men tar baıpaqtardy kıgennen  de aıaqtaǵy bas barmaq býrsıti damıdy.\r\nAýrýdyń órshýine qaraı (tómpeshiktiń ósýi kezinde) býyn qaltashyǵy suıyqtyqqa tolady. Sonyń áserinen bas barmaqta aýyrsyný paıda bolady.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Teri qyzarady, aıaqtaǵy bas barmaqtyń ústingi jaǵynda múıizgekter paıda bolady;\r\n•	Bas barmaqtyń súıegi jaraqattanady;\r\n•	Aıaq kıim kıgende  aýyrady;\r\n•	Bas barmaq qarama-qarsy jaqqa aýytqıdy.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDáriger ádette, tekserý barysynda aıaqtaǵy bas barmaq býrsıtin anyqtaıdy.\r\nRengen aıaqtaǵy bas barmaq býynynyń qısaıyp, ornyǵyp qalǵanyn anyqtaıdy. Keı jaǵdaıda artrıt dıagnostıkalanýy múmkin. \r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__ \r\nEger aıaqtaǵy bas barmaq býrsıti birinshi ret mújile bastasa, onda aıaqty muqııat kútimildeý kerek.\r\n•	Aıaǵyńyzǵa yńǵaıly, keń baıpaq kıińiz. Kóp jaǵdaıda osylaı jasaý máseleni sheship, keıinirek emdeýdi qajet etpeýi múmkin.\r\n•	Arnaı yńǵaılastyrylǵan ortopedııalyq kıimderdi paıdalanyńyz: júnnen toqylǵan baıpaqtardy kıińiz, nemese ár saýsaqqa jeke-jeke kıiletin kergish dep atalatyn arnaıy quraldardy paıdalanyńyz.\r\n•	Úıde júrgende dombyqtar qajalmas úshin aıaq kıimniń nemese baıpaqtyń dombyqqa týra kelgen jeren tesip qoıyńyz.\r\nBýrsıtter men óspeler qatty damyp ketkende hırýrgııalyq jolmen sheshýge týra keledi. Ota jasaǵanda, qısaıǵan basbarmaqty túzep, artyq tompıyp shyqqan súıekti kesip alyp tastaıdy. Bul aýrýdy emdeý úshin júzdegen ártúrli jedel ádister bar.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nBýrsıt paıda bolǵan aıaǵyńyzdy barynsha kútimildeńiz, jáne aqaý paıda bola bastaǵanda emin dereý qolǵa alyńyz. Eresekterdi emdegennen qaraǵanda jasóspirimderdi emdegen qıynǵa soǵady.\r\nAıaqtaǵy bas barmaq býrsıtiniń aýrýyn basý úshin, naýqastarǵa jedel em qabyldaǵan áldeqaıda jeńil bolmaq. Naýqastardy hırýrgııalyq jolmen emdegennen keıin, zamanaýı túrli aıaqkıimder kıgende býrsın kóp mazalaı bermeıdi.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nAıaqtaǵy bas barmaǵyńyzda býrsıt paıda bolǵan kezde, mynadaı jaǵdaılarǵa baılanysty dárigerge qaralsańyz bolady:\r\n•	Keń aıaq kıim kıseńizde aıaǵyńyzdyń aýrýy basylmasa;\r\n•	Aýrý sizdiń qalypty ómir súrý daǵdyńyzǵa kedergi keltirip jatsa;\r\n•	Qandaı da bir ınfektsııa baıqala bastasa ( mysaly, qyzarý nemese isiný), ásirese siz aqqan bolsańyz.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nTar, qysatyn aıaq kıim kımeńiz\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nHallux valgus nemese bas barmaqtyń valgýstyq aqaýy\r\n\r\n__Tegter:__ \r\njúrgende aýyrsyný\r\nisiný\r\naıaqtǵy bas barmaqta qyzarǵan isik paıda bolýy baıqalady\r\n','student_k',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1358,'','Vırýstyq gepatıtter, baýyrdyń jedel aýrýlary','','','qz','s','',0,'',1797,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542011400,1573547400,1542011886,'Baýyr aǵzadaǵy qorekti qorytýǵa kómektesedi, denedegi ál-qýatty saqtap turýǵa, zııandy qaldyqtardan zalalsyzdandyrýǵa atsalysady. Al gepatıt  - baýyrdyń qalypty jumysyna zııanyn tıgizetin aýrý. Bul aýrý baýyrda tyrtyq tinderdiń túzelýine ákeledi, ony «tsırroz» dep ataıdy. Keıde gepatıt pen tsırrozdyń saldary qaýipti isikke (rak) ulasady. ','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK} \r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nBaýyr aǵzadaǵy qorekti qorytýǵa kómektesedi, denedegi ál-qýatty saqtap turýǵa, zııandy qaldyqtardan zalalsyzdandyrýǵa atsalysady. Al gepatıt  - baýyrdyń qalypty jumysyna zııanyn tıgizetin aýrý. Bul aýrý baýyrda tyrtyq tinderdiń túzelýine ákeledi, ony «tsırroz» dep ataıdy. Keıde gepatıt pen tsırrozdyń saldary qaýipti isikke (rak) ulasady. \r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nÁdette gepatıt – vırýstan paıda bolady. Biraq, aýrýdyń salmaǵy,  qandaı vırýstan paıda bolǵandyǵyna baılanysty. Sebebi birneshe túrli vırýstyq gepatıtter bar: A gepatıti, V gepatıti, sonymen qatar S gepatıti.  Zııandy esirkilik dári-dármekter men alkogoldik  ishimdikter de gepatıttiń qozdyrýshysy bola aladay. A gepatıti keıde aǵzadaǵy tól jasýshalarǵa keń kólemde shabýyldaıdy. Biraq, siz arnaıy ekpelerdiń kómegimen ózińizdi birneshe vırýstyq formdardan qorǵaı alasyz. Keı jaǵdaıda gepatıt ózdiginen de joıylyp ketedi. Alaıda ondaı qýantarlyq jaıt bolmaı jatsa, dárilerdiń kómegine júginesiz.  Keıde gepatıt ómir boıy aıyqpas indet bolyp jabysady.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nKeıbir adamdarda gepatıt aýrýy sımptomsyz damıdy. Al keı adamdardy mynadaı jaıttar mazalaýy múmkin:\r\n•	Tábet joǵalý;\r\n•	Júrek aıný jáne qusý;\r\n•	Dıareıa (ish ótý);\r\n•	Nesep kúńgirtenip, nájis suıylyp ketedi;\r\n•	Asqazannyń aýrýy;\r\n•	Teri sarǵaıyp, sheldenip ketý.\r\n\r\nQosymsha aqparatty myna siltemeden alsańyzdar bolady:\r\nGepatıt A: http://www.zdrav.kz/node/323\r\nGepatıt V: http://www.zdrav.kz/node/324\r\nGepatıt S: http://www.zdrav.kz/node/322\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nbaýyrdyń úlkeıýi\r\nasqazannyń aýrýy\r\nneseptiń kúńgirttenýi\r\nsarǵyshtaný\r\nantıvırýstyq dáriler taǵaıyndaý\r\n','student_k',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1359,'','V gepatıtine qarsy vaktsınalar','','','qz','s','',0,'',4617,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542012000,1573548000,1542013773,'V gepatıtine qarsy mynadaı adamdarǵa ekpe engizý kerek: densaýlyq saqtaý salysynyń qyzmetkerlerine, V gepatıtimen aýyratyndarmen birge ómir súretinderge, osy vırýsty juqtyrý qaýpi bar jandarǵa, V nepatıti baýyrdy zaqymdaıdy. Sondaı-aq ımmýnızatsııa (ekpe) jas sábılerge jáne kishkentaı kezinde salynbaı qalǵan eresek balarǵa salynady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Kimder ekpe saldyrý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Kimder ekpe saldyrmaıdy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Janama áserlerdiń qaýpi__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Eger myna jaǵdaılar oryn alsa dárigerge habarlasyńyz:__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nV gepatıtine qarsy vaktsınalar aǵzany V vırýstyq ınfektsııasynan qorǵaıdy. Sebebi, V gepatıti baýyrdy zaqymdaıtyn qaýipti aýrý.\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"390\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'V gepatıtine qarsy mynadaı adamdarǵa ekpe engizý kerek: densaýlyq saqtaý salysynyń qyzmetkerlerine, V gepatıtimen aýyratyndarmen birge ómir súretinderge, osy vırýsty juqtyrý qaýpi bar jandarǵa, V nepatıti baýyrdy zaqymdaıdy. Sondaı-aq ımmýnızatsııa (ekpe) jas sábılerge jáne kishkentaı kezinde salynbaı qalǵan eresek balarǵa salynady.\'\'\r\nV gepatıti – V gepatıttik vırýstan týyndaıdy.\r\nV gepatıtine qarsy V vaktsınasynyń quramynda aqýyzdyq fraktsııa (gepatıt vırýsynyń ımmýnnogendik aqýyzy) bar. Vaktsınanyń quramynda vırýs joq, sondyqtan vaktsına egilgende juǵyp ketý qaýpi bolmaıdy. Vaktsına egilgennen keıin 2 apta ótken soń, aǵza aqýyzdan antıdenelerdi bólip shyǵarady.\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"391\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'V gepatıti sarysýly gepatıt retinde de tanymal, sebebi ol qan arqyly jáne jynystyq qatynas arqyly da taralady. Bul sondaı-aq ,  esirtki qoldanatyndar, gomoseksýaldar arasynda da jıi juǵyp jataryn aýrý. Myna sýrette – V vırýstyq gepatıtiniń usaq túıirshikti mıkroskoptyq sýreti beınelengen. (Aýrýdy baqylaý jáne aldyn alý jónindegi ortalyǵy usynǵan sýret)\'\'\r\nV gepatıtine qarsy vaktsına basqa vırýstyq gepatıt túrlerinen qorǵaı almaıdy. Qazirgi ýaqytta A vırýstyq gepatıtine qarsy vaktsına bar. A vırýstyq gepatıtine qarsy turý úshin, adam ózine vaktsına qabyldaýy qajet.\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Kim ekpe saldyrýy kerek__\r\n\'\'Sábıler\'\'\r\nV gepatıtine qarsy vaktsına – balalarǵa saldyrýǵa mindettelgen birden-bir vaktsına (ekpe).\r\nBalalarǵa ekpe úsh kezeńde júrgiziledi (úsh dúrkin). Ár vaktsına balanyń jasyna qaraı salynady.\r\n•	Týylǵannan keıin, perzenthanadan shyǵatyn kezde. Eger balanyń anasyn V vırýstyq gepatıtin tasymaldaýshy bolsa, onda vaktsına náreste ómirge kelgen sátte salynady. \r\n•	1 jáne 2 aıdyń arasynda.\r\n•	6 aılyǵynda.\r\nBalalar men jasóspirimder\r\nVaktsına saldyrylmaǵan balalar men jasóspirimderge, gepatıtke qarsy vaktsınany barynsha erte saldyrýǵa tyrysý kerek.\r\nEresekterge \r\nEresekter tómendegideı jaǵdaılarda vaktsınatsııalanýy kerek:\r\n•	Densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerlerine;\r\n•	V gepatıtin juqtyrǵan adamdarmen turmystyq jáne jynystyq qatynas jasaıtyndarǵa;\r\n•	Erkektermen  jynystyq qatynasqa túsetin erkekterge (gomoseksýalısterge);\r\n•	Gemodıalız protsedýrasyn júrgizetinderge;\r\n•	Dıabetke shaldyqqandarǵa;\r\n•	Búırek jetispeýshiliktiń termınaldyq satysyndaǵylarǵa, sozylmaly baýyr aýyrýymen aýyratyndarǵa nemese AITV-ınfektsııasy barlarǵa;\r\n•	Kóp adammen jynystyq qatyna jasaıtyndarǵa;\r\n•	Esirtkini ıne arqyly  qoldanatyndarǵa;\r\n•	Múshelik aýystyrýlarǵa daıyndyq jasap jatqandarǵa, hımıoterapııa sııaqty.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Kimder saldyrmaıdy__\r\n•	Ashytqyǵa  allergııasy bar adamdar;\r\n•	Býryn ekpe qabyldaǵannan aýyr formaly allergııaǵa ushyraǵandar;\r\n•	Salmaqty aýrýmen aýyratyndar, sýyq tıip, qyzýy kóterilip turǵan adamdarǵa, jalpy jaǵdaı jaqsarǵannan keıin saldyrǵan durys.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Qaýipter jáne janama áserler__\r\nKóp adamdardy vaktsınadan keıin eshqandaı janama áserler mazalamaıdy. Al keıbir adamdardy bolar-bolmas máseleler mazalaıdy, mysaly, vaktsına saldyrǵan jer aýyrsyný, qyzarý, shamaly mazasyzdaný bolady. Jaǵymsyz  janama áserler sırek kezdesedi jáne negizinen vaktsınanyń komponentterine allergııalyq reaktslardan týyndaıdy. \r\nV gepatıtine qarsy vaktsına aýtızmniń damýyna eshqandaı úles qospaıdy, ári oǵan eshqandaı dálel de  joq.\r\nEshqandaı vaktsına ómir boıy áser etip júrmeıdi.  Budan túıerimiz, V gepatıtine qarsy vaktsına saldyrǵannyń ózinde, gepatıttiń juǵyp ketýine ol da tolyqtaı qarsy tura almaıdy.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Myna jaǵdaılar oryn alsa, dárigerge habarlasyńyz:__\r\n•	Vaktsına saldyrýǵa senimdi bolmasańyz;\r\n•	Vaktsınadan keıin aýyr salmaqty sımptomdar paıda bolsa;\r\n•	Vaktsınaǵa baılanysty qandaı da bir mazalaǵan suraǵyńyz bolsa.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nNerV – vaktsınasy; V gepatıti – ımmýnızatsııasy; NerV – ımmýnızatsııasy\r\n\r\nPerzenthanada jańa týylǵan náresteni vaktsınalatsııalaý usynylady. Sodan keıin birinshi vaktsınadan bir aıdan soń, vaktsınatsııalaý 0-1-6 tizbegine sáıkes júrse, ımmýnıtet  15 jyl boıy saqtalatyndyqtan qaıtadan vaktsınatsııalaý qajet emes.\r\n','student_k',34,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1360,'','Búırek ústi beziniń týa bitken gıperplazııasy','','','qz','s','',0,'',6385,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542016440,1573552440,1542016745,'Adamda eki búırek bezi bolady, ekeýi de búırektiń ústińgi jaǵynda ornalasqan.  Bul bezder aǵza úshin mańyzdy ról atqaratyn kartızol jáne aldosteron garmondaryn túzedi. Týa bitken búırek ústi beziniń gıperplazııa qabyǵy bar adamdarda ferment sıntezdelmedi, garmon túzýge shamasy  jetpeıdi.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Alternatıvti ataýy__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nTýa bitken búırek ústi beziniń gıperplazııasy tuqym qýalaıtyn aýrýlar qataryna jatady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nAdamda eki búırek bezi bolady, ekeýi de búırektiń ústińgi jaǵynda ornalasqan.  Bul bezder aǵza úshin mańyzdy ról atqaratyn kartızol jáne aldosteron garmondaryn túzedi. Týa bitken búırek ústi beziniń gıperplazııa qabyǵy bar adamdarda ferment sıntezdelmedi, garmon túzýge shamasy  jetpeıdi.\r\n\r\nOl kezde aǵza kóptegen androgenderdi túze bastaıdy (androgen – erkektik jynys garmony).  Bul erkektik  belgilerdiń erte jetilýin odan saıyn órshitedi (nemese qyzdarda tıptik emes, qalypsyz erkektik belgiler – maskýlızatsııa -  paıda bolady ).\r\nTýa bitken búırek ústi beziniń gıperplazııasy  qyzdardaǵy sııaqty, jas balalarda da paıda bolady. Shamamen 10000-18000 baladan 1 bala týa bitken búırek ústi bezi qabymen týylady eken. \r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"394\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Aldosteron – búırek ústi bezinen bólinetin garmon.  Ol arterııalyq qysymnyń kúrdeli mehanızmdik aınalymynyń bir bóligi bolyp tabylady. Aldosteron natrı reabsorbtsııasyn  úlkeıtedi (qaıta sińiý) jáne búırektiń jeke arnasynan kalıdi bóledi. Natrı reabsorbtsııasy arterııalyq qysymdy kóteretin reabsorbtsııa sýyn  júrgizedi.\'\'\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nSımptomdary týa bitken búırek ústi bezi qaby gıperplazııasynyń túrine qaraı, jáne, naýqastyń jasyna qaraı dıagnoz qoıylǵan sátte túrlenedi.\r\n•	Aýrýdyń jeńil formasymen aýyratyn balalarda týa bitken búırek ústi bezi qaby gıperplazııasynyń belgeleri men sımptomdary bolmaıdy. Sondyqtan  bala eseıgenshe aýrýdy anyqtaı almaıdy.\r\n•	Qyzdardaǵy týa bitken aqaýdyń aýyr formasy týylǵan kezde jynys múshesiniń anomaldi ósýinen  bilinedi, sol úshin aýrý sıpmtomdary paıda bolǵansha anyqtalyp úlgeredi.\r\n•	Al er balalar aýrýdyń aýyr formasymen aýyrsa da, saý kórinýi múmkin. \r\n\r\nBul aýrýdyń aýyr formasyna shaldyqqan balalarda týylǵannan keıin 2 nemese 3 apta ótkende myna sımptomdar týyndaıdy:\r\n•	Tamaqtandyrǵanda tábeti bolmaıdy nemese qusady;\r\n•	Sýsyzdanady, qurǵaıdy;\r\n•	Býyn elektrolıteri ózgeredi (qan quramyndaǵy natrı men kalıdiń anomaldi deńgeıi kóteriledi);\r\n•	Júrek soǵysynyń rıtmi ózgeredi.\r\nBul aýrýdyń jeńil formasyna shaldyqqan qyzdardyń  reprodýktıvti organynyń qurylysy  (analyq bezi, jatyry, fallopıev tútigi) qalypty túrde saqtalady. Biraq  olarda mynadaı sımptomdar kezdesýi múmkin:\r\n•	Etekkiri buzylady, nemese etekkiri kelmeıdi;\r\n•	Túk qoltyq astynda jáne shapta erte shyǵa bastaıdy;\r\n•	Keıbir delitkiler (klıtora) úlkeıedi.\r\nAýrýdyń jeńil formasyna shaldyqqan uldar saý kórinip júredi. Degenmen ýaqyt óte kele sımptomdary paıda bolady. Olar mynadaı kórinis berýi múmkin:\r\n•	Daýsy jýara bastaıdy;\r\n•	Qoltyǵy men shaptarynda túk erte paıda bolady;\r\n•	Jynys múshesi úlkeıedi, biraq jumyrtqasy qalypty damıdy;\r\n•	Bulshyq etteri  jaqsy damıdy.\r\nTaý bitken búırek ústi bezi gıperplazııasyna shaldyqqan uldardyń da, qyzdardyń da boılary  óz qatarlastarymen salystyrǵanda tez ósip ketedi, biraq eseıgennen keıin qalypty boıdan tómen bolyp qalady.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nPedıatr (balalar dárigeri) zerthanalyq tekserý taǵaıyndaıdy.  Qannyń taldamasynan mynadaı anyqtamalar shyǵýy múmkin:\r\n•	Qannyń sary sýynan elektrolıtter shyǵady;\r\n•	Albdosterona;\r\n•	Renın;\r\n•	Kartızol;\r\nRentgennen sábıdiń sol qol men bilek súıekteri eresek  adamdiki sekildi kórinedi.\r\nGenetıkalyq testter de dıagnostıkalaýǵa septigin tıgizedi, biraq olar kez-kelgen ýaqytta kómekshi bola bermeıdi.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Emdeýi__\r\nEmdeýdiń basty maqsaty qandaǵy garmon deńgeıin durystaýǵa baǵyttalady. Kartızondy, kóbinese gıdrokartzon túrinde kúnine 3 márte qabyldaý taǵaıyndalady. Qosymsha dárilik preparattardy, tek kúızelis jaǵdaıynda, aýrýdyń aýyr túrinde nemese operatsııa aldynda qabyldaý negizdeledi.\r\nDáriger hromosomalarǵa tsıtogenetıkalyq taldama taǵaıyndaý arqyly anomaldi genıtalılarmen balanyń genetıkalyq jynysyn anyqtaıdy. Er jyrynsty qyz balalardyń syrtqy jynys múshesin durystaý úshin operatsııa jasaýǵa bolady.\r\nTýa bitken búırek ústi bezi qaby gıperplazııasyn emdeý úshin qoldanatyn sterıoıdtar, ádette, janama áser bermeıdi. Tek semizdiń paıda bolyp, súıek náziktenip ketýi múmkin, sebebi, taǵaıyndalǵan dári mólsheri garmondardyń sanyn arttyrady, ony balanyń aǵzasy ózdiginen óńdeı almaıdy. \r\nAta-ana balasynyń boıynan kúızelisti, ınfektsııany, baıqasa, nemese, balany emdeý úshin qosymsha em júrgizý qajet  dep jatsa , dárigerge mindetti túrde habarlaýy kerek. Sterıodtardy qoldanyp jatyp, birden toqtatýǵa bolmaıdy, sebebi odan búırek ústi beziniń jetispeýshiligi týyndap ketýi múmkin.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nBul aýrýǵa shaldyqqan adama ómir boıy dári-dármek qabyldaýy tıis. Olar ádette táp-táýir saý bolyp kórinedi. Biraq, olardyń boılary ózderimen qatarly saý balalarmen salystyrǵandaı edáýir kishkentaı kórinip turrady.   \r\nTýa bitken búırek ústi beziniń gıperplazııasy ádette, uryqtaný qabiletine áser etpeıdi.\r\nAsqynǵan jaǵdaıda\r\n•	Arterııalyq qysymy joǵarylaıdy;\r\n•	Qan quramyndaǵy qant deńgeıi tómendep ketedi.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nTýa bitken búırek ústi bezi qabynyń gıperplazııasy bar balanyń ata-anasy nemese balalarda osy aýrýdyń sıpmtomdary paıda bolsa, medıtsınalyq genetık pen keńeskeni jón.\r\nTýa bitken búırek ústi bezi qabynyń gıperplazııasynyń birneshe formasy úshin natalaldy dıagnostıka oń bolmaq. Harıon bıopsııasy negizinde júktilliktiń alǵashqy úsh aılyǵynda dıagnoz qoıylady. Amnoıtıkalyq suıyqtyqtaǵy 17-gıdroksıprogesteron sekildi garmon deńgeıi ózgergende ekishi úsh aılyqta dıagnoz qoıylady.\r\nTýa bitken búırek ústi bezi qabynyń gıperplazııasynyń kóp taralǵan formasy úshin skrınıngtik baǵdarlama jańa týǵan sábıler arasynda qoljetimdi bolmaq. Skrıngter jańa týǵandardyń daqtarynan kapıllıarly qan taldamasyn ótkizýi múmkin.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Alternatıvtik ataýy__\r\nAdrnogenıtaldy sındrom; 21-gıdroksılaz fermentiniń tapshylyǵy\r\n\r\n__Tegter:__ \r\naldosteron\r\nbúırek ústi bezi\r\ngıperplazııa\r\nqan quramyndaǵy qant mólsheriniń tómendeýi\r\nbalalar\r\n\r\n \r\n\r\n','student_k',30,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1361,'','Jańa týǵan náresteniń gemorragııalyq aýrýy ','','','qz','s','',0,'',4059,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542088920,1573624920,1542089260,'Jańa týǵan náresteniń gemorragııalyq aýrýy – qannyń uıyǵyshtyǵynyń buzylýynan týyndaıtyn aýrý. Ádette ol bala týylǵannan keıin kóp uzamaı paıda bolady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK} \r\n\r\n{ALINK(aname=\"10\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nJańa týǵan náresteniń gemorragııalyq aýrýy – qannyń uıyǵyshtyǵynyń buzylýynan týyndaıtyn aýrý. Ádette ol bala týylǵannan keıin kóp uzamaı paıda bolady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nJańa týǵan náresteniń gemorragııalyq aýrýy – qannyń uıýy protsesinde mańyzdy ról atqaratyn K dárýmen jetispeýshiliginen bolady.\r\nBalanyń K dárýmeniniń jetispeýshiligine bir qatar sebepter bolady. Atalmysh dárýmen anasynan balanyń joldasy arqyly balaǵa nashar berilgen. Sondyqtan náreste týylǵanda qan quramynda K dárýmeni tómen bolǵan. Odan bólek,  anasynyń sútinde K dárýmeni óte tómen jınalady.\r\nMynadaı jaǵdaılarda balada bul aýrý damýy múmkin: \r\n•	Bosanardyń aldynda K dárýmeniniń ınektsııasy salynbaǵannan (eger K dárýmeni aýyz arqyly beriletin bolsa, onda ony birneshe márte berýi kerek, áıtpese ol áser bermeıdi)\r\n•	Nemese belgili bir qan suıyltatyn dárilerdi ishkennen;\r\nBul aýrýda úsh kategorııa bolady: \r\n•	Jańa týǵan náresteniń gemorragııalyq aýrýy erte basta óte sırek kezdesedi. Bul bala týylǵannan keıin 24 saǵattyń ishinde paıda bolady. Atalmysh aýrýdyń birden-bir sebebi, anasy júkti kezde belgili bir (kýmadın) sekildi qan suıyltatyn dárilerdi qoldanǵannan bolady.\r\n•	Al bul aýrýdyń klassıkalyq túrde bastalýy, bala týylǵannan keıingi alǵashqy aptasynda K dárýmeni ınektsııasyn almaǵannan, nemese anasynyń sútinen osy dárýmendi ala almaǵannan  bolyp jatady eken. Biraq bul túri sırek kezdesedi.\r\n•	Bul aýrýdyń kesh damyǵan formasy, balanyń 2 aptasynan 2 aılyǵyna deıin kórinis beredi. Bul  K dárýmendi ınektsııany qabyldamaǵan jáne azııalyq násildegi balalarda kóptep kezdesetin jaǵdaı.\r\nOsy aýrýmen aýratyn náresteler men jas balalarda mynadaı jaǵdaılar tez damıdy:\r\n•	Defıtsın alfa-1 antıtrıpsıni;\r\n•	Ót aıdaý joldarynyń artezııasy;\r\n•	Tselıaktsııa;\r\n•	Mýkovıstsıdoz;\r\n•	Dıareıa;\r\n•	Gepatıtter.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nBul aýrý qan aǵýmen mazalaıdy. Kóbinese qanap turatyn jerler:\r\nUl balanyń jynys múshesi, eger ol kesý protsedýrasynan ótken bolsa.\r\n•	Kindik jaǵy;\r\n•	Asqazan-ishek joldary (bala dáretke otyrǵanda qan ketýi múmkin)\r\n•	Shyryshty qabyq (mysaly, aýyz ben murynnyń shyryshty qabyǵy)\r\n•	Inektsııa qabyldaǵan bolsa ıne salynǵan oryn\r\nMynadaı da sımptomdar kezdesýi múmkin:\r\n•	Nesepke qan aralasyp shyǵady;\r\n•	Terisi jarylyp turady;\r\n•	Balanyń basynda tompıǵan isikter paıda bolady (bas súıeginiń bir jerinen qan ketip jatady).\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nQannyń uıyǵyshtyǵyn tekserý úshin zerthanalyq taldama júrgizý kerek.\r\nEger ishke engizilgen K dárýmeni qan ketýin toqtatsa, jáne trombındi ýaqyt bul kezde qalypty kórinip tursa dıagnoz qoıylady.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nQan ketken jaǵdaıda tek K dárýmeni taǵaıyndalady.  Aýyr qansyrap jatqan naýqastarǵan qan quıylady.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nQanaǵysh dertine shaldyqqan balalaryń jaǵdaıy ýaqyt óte kele tym nasharlap ketedi. Ókinishke qaraı ishki qan ketý qaýptiligi basym.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n•	Bastyń ishki jaǵynan qan ketse mıdy zaqymdaıdy;\r\n•	Ólimge aparady;\r\n•	Kólemdi qan ketýler bolady.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nBalada kez-kelgen túsiniksiz qan ketýler paıda bolsa mindetti túrde dárigerge qaratyńyz.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nKez kelgen nárestege týylǵannan keıin K dárýmenin engizý kerek.  Bul tájirıbe atalmysh aýrýdyń damýyn toqtatady.\r\nAýrýdy erte bastan boldyrmaý úshin, ásirese, qaltyraýǵa qarsy dárilerdi qoldanatyn júkti áıelder K dárýmenin engizip allǵany jón.\r\n{ANAME()}10{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nK dárýmeniniń jetispeýshiliginen qan ketý.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqannyń uıyǵyshtyǵy \r\njańa týǵan náreste\r\n','student_k',30,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1362,'','Balalardaǵy dıareıa (ish ótý), qusý jáne sýsyzdanýdyń aldyn alý','','','qz','s','',0,'',5557,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542179400,1573715400,1542179902,'Qusý men dıareıa (ish ótý) qaýip týdyrady, sebebi ol jaǵdaılar aǵzanyń sýsyzdanýyna\r\nákep soqtyrady. Sýsyzdaný aǵzadaǵy kóp mólsherdegi suıyqtyqtyń joıylýyna sebep\r\nbolady. Jas balalardyń qurǵaýy tez damıdy, alaıda ol kez-kelgen jasta da adamdy\r\nmazalaýy múmkin.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Qaýiptiń sebepteri men faktorlary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Qusý men dıareıany emdeý úshin dárilik preparattardy qoldaný kerek pe?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Asqynýy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Qurǵaýdyń sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge myna suraqtardy qoıyńyz__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Dıareıa men qusý qaýip týdyra ma?__\r\nQusý men dıareıa (ish ótý) qaýip týdyrady, sebebi ol jaǵdaılar aǵzanyń sýsyzdanýyna\r\nákep soqtyrady. Sýsyzdaný aǵzadaǵy kóp mólsherdegi suıyqtyqtyń joıylýyna sebep\r\nbolady. Jas balalardyń qurǵaýy tez damıdy, alaıda ol kez-kelgen jasta da adamdy\r\nmazalaýy múmkin.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Qusý men dıareıanyń týyndaýyna ne sebep bolady?__\r\nQusý men ish ótý bir qatar vırýstyq, bakterıalyq, parazıttik aýrýlardyń sımptomdary\r\nbolýy múmkin, sondaı-aq, keıbir aýrýlardyń qaldyǵy, ne bolmasa, dárilik\r\npreparattardyń janama áserlerinen de oryn alýy ǵajap emes. Durys qaınatylmaǵan\r\nazyq-túlikten (quramynda táttiligi mol), jáne pispegen et nemese balyqtan da ish ótý men\r\nqusý bolyp jatady.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Aǵzanyń sýsyzdanýyn qalaı toqtatsa bolady?__\r\nKez-kelgen adam ishi ótse nemese qussa joǵalǵan suıyqtyqtar men elektrolıtterdiń ornyn\r\ntoltyrýy kerek.\r\n\r\n* Emshektegi sábıler úshin: Eger siz balańyzdy emizip júreńiz, ary qaraı da emizýdi\r\n jalǵastyra berińiz. Ana sútiniń quramynda qurǵaýdy boldyrmaıtyn suıyqtyqtar\r\n men elektrolıtter bar. Sondaı-aq bul jaǵdaıda, dáriger de balaǵa aýyz arqyly\r\n beriletin qajetti ertindilerdi qabyldaýdy usynýy múmkin. Eger balańyzdy\r\n jasandy sút túrindegi taǵamdarmen qorektentirip júrseńiz, ishi ótkende nemese\r\n qusý mazalaǵanda quramynda laktozy joq qospalarmen azyqtandyryńyz. Sebebi,\r\nlaktoza ish ótýdi jedeldetedi. Sútti qospalar men aýyzdan beriletin ertindelerdi\r\n balańyzǵa bergennen keıin 12-24 saǵat ótkende, ózgerister jaıynda dárigermen\r\n keńesý ótkizińiz.\r\n\r\n* Jas balalar úshin: aýyz arqyly beriletin regıdratsııa ertindisin paıdalanyńyz.\r\n Quramynda: tuz, qant, kalıı sııaqty basqa da suıyqtyqtyń joıylýyna kedergi\r\nkeltiretin ishetin zattardy ishkizińiz. 1 jastan asqan balalarǵa qurǵaýyn boldyrmaý\r\núshin sorpa men shyryndy sýmen aralastyryp berińiz. Balańyzǵa tabıǵa sý men\r\n sýsyndy berýdiń qajeti joq. Jaı sýdyń quramynda sýsyzdanýdy toqtatatyn\r\n suzdy jáne qajetti zattar joq. Sýsynnyń quramynda, negizi, qant kóp bolady, ol\r\n balanyń asqazanyn titirkendiredi.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Qusý men dıareıany toqtatý úshin dárilik preparattardy qoldaný kerek pe?__\r\nÁdette joq. Negizi qusý men ish ótý ózdiginen tez ketedi. Qusý men ish ótý kezindegi\r\nınfektsııa aǵzanyń qorǵaýshy reaktsııasy bolyp tabylady. Ol ınfektsııalyq agentke qarsy\r\nbaǵyttalǵan aǵzanyń bólindisi. Qusý men dıareıany toqtatatyn dárilerdi qabyldaǵanda,\r\nolar aǵzanyń ózin qaıta qalpyna keltirýin keıindetedi. Antıbıotıkterdi de qoldanýdyń\r\nqajeti joq. Eger ózińizge, bolmasa, balańyzǵa dárilik preparattardy berý kerek bolsa,\r\ndárigermen aqyldasyńyz.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Men balanyń boıynda sýsyzdanýdyń bastalǵanyn qalaı bilsem bolady?__\r\nBalańyzdyń boıyndaǵy sýsyzdanýdyń bastalǵanyn birden anyqtaý qıyn. Ádette,\r\nsýsyzdanýdiń bastapqy belgilerin bilip bolǵansha, bul aýrý, birden aýyr satysyn shyǵyp\r\nketýi yqtımal. Ásirese, náresteniń ne jas balanyń azdaǵan sýsyzdanýyn baıqasańyz,\r\nbirden dárigerge habarlasyńyz. Eger naýqas sýsyzdanýdyń aýyr túrine tap bolyp, qusý\r\nmen ish ótýdiń saldarynan kóp mólsherde suıyqtyq joǵaltatyn bolsa, oǵan ishine arnaıy\r\nsuıyqtyqtardy qabyldaý kerek bolady.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Sýsyzdanýdyń sımptomdary__\r\n*  Nesebi kúńgirttenip, aǵzadan bólinýi azaıady;\r\n*  Nesepaǵary ustap qalady (ony balanyń kúnine jórgegin 6 ret aýystyrýmen\r\n esepteýge bolady, al jas balalardiki kúninine 8 ret);\r\n*  Shóldeıdi (bala shóldep, mazasyzdanyp, jylaýy múmkin);\r\n*  Titirkene beredi;\r\n*  Tábeti bolmaıdy;\r\n*  Salmaǵy túsedi;\r\n*  Aýzy qurǵaı beredi;\r\n*  18 aıdan kishi balalardyń eńbegi qataıyp qalady;\r\n*  Teriniń jabysqaqtyǵy, serpindiligi joǵalady;\r\n*  Uıqyshyl keledi.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek?__\r\nBalańyzdyń boıynda ish ótý men qusý órship kele jatsa, nemese balanyń qusýy men ishi\r\nótýi uzaqqa saozylsa dárigerge habarlasyńyz:\r\n*  Náreste 6 aıǵa tolmaǵan bolsa;\r\n*  6 aıdan assa, biraq dene qyzýy 38 0 S – tan joǵary bolyp tursa;\r\n*  Sýsyzdanýdyń belgileri baıqala bastasa;\r\n*  Qusýy 8 saǵattyń ishinde toqtamasa, jáne sizge baǵynbaıtyn minez –qulyq tanytyp\r\njatsa;\r\n\r\n*  Úlken dáretimen qan aralasyp shyqsa;\r\n*  Qusyǵymen qan aralasyp shyqsa;\r\n*  8 saǵattan artyu kishi dáretin syndyrmasa;\r\n*  Birdeńe jutyp alsa, nemese ýly birnárse jep alsa;\r\n*  Bulshyq ettiri qataıyp, basy aýyryp tursa;\r\n*  Bala uıqyshyl bolyp, boıkúıezdenip qalsa;\r\n*  2 saǵattan artyq ishi aýyryp jylasa\r\n- dárigerge habarlasqanyńyz\r\njón.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge myna suraqtardy qoısańyz bolady__\r\n- Qusý men ish ótý basqa da aýrýlardyń sımptomdary bolýy múmkin be?\r\n- Qandaı dárilik preparattar qusý men ish ótýge qarsy qolldanylady?\r\n- Eger meniń balamnyń asqortý júıesi ýlanǵan bolsa, ony qalaı anyqtaımyn?\r\n- Meniń balamnyń ishi jıi ótedi, ol alańdaıtyn jaıt pa?\r\n- Meniń balamnyń ishi keıde ótedi, ol alańdatarlyq jaıt pa?\r\n- Meniń balam qusqanda jáne ishi ótkende eshnárse jemeı qoıady, ol kezde ne istesem\r\nbolady?\r\n\r\nBalalardaǵy asqazan aýrýy (erlerde/áıelderde)\r\n\r\n__Tegter:__\r\ndıareıa\r\nqusý\r\nish ótý\r\nınfektsııa\r\nasqazannyń aýrýy\r\nnájiske qan aralasý\r\nsýsyzdaný\r\ntábettiń joǵalýy\r\nbalanyń uıqyshyldyǵy','student_k',26,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1363,'','Gıngıvıt','','','qz','s','',0,'',7074,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542180420,1573716420,1542180858,'Gıngıvıt – qyzyl ıektiń qabynýy.\r\n \r\nQyzyl ıektiń qabynýy gıngıvıt dep atalady. Tistiń aınalasyna jınalǵan kirdegi bakterııalar fermentter (kollagenazdar) túzedi. Olar qyzyl ıektiń tinderin zaqymdap, shiritedi.  Infektsııalanǵan qyzyl ıek jaǵymsyz ıis shyǵarady, azdap qanaıdy, tisten ajyraı bastaıdy. Tistiń kóp túsýi, tis jeginiń zaqymynan emes, qyzyl ıektiń aýyrǵanynan paıda bolady.\r\n','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK} \r\n\r\n{ALINK(aname=\"10\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nGıngıvıt – qyzyl ıektiń qabynýy.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"395\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nQyzyl ıektiń qabynýy gıngıvıt dep atalady. Tistiń aınalasyna jınalǵan kirdegi bakterııalar fermentter (kollagenazdar) túzedi. Olar qyzyl ıektiń tinderin zaqymdap, shiritedi.  Infektsııalanǵan qyzyl ıek jaǵymsyz ıis shyǵarady, azdap qanaıdy, tisten ajyraı bastaıdy. Tistiń kóp túsýi, tis jeginiń zaqymynan emes, qyzyl ıektiń aýyrǵanynan paıda bolady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nGıngıvıt parodont aýrýynyń birden-bir formasy (tistiń aınalasyn qorshap turǵan tinder kesheni).  Parodont aýrýy – qabyný men ınfektsııadan paıda bolady. Tisterdi ustap turýshy tinderdiń buzylýy, sondaı-aq qyzyl ıektiń aýrýy, t.b. parodon jine tis uıashyǵy (alveolıarlyq súıek) baılanysty .\r\nGıngıvıt tistegi kirdiń uzaq ýaqyt tazalanbaǵanynan da bolyp jatady.  Tis kiri – tamaq qaldyqtary men shyryshtar jınalan quramynda bakterııalary bar jabysqaq materıal. Ol tistiń ashyq jaqtaryna jabysyp alady jáne ol tis jıeginiń zaqymdanýyn boldyratyn birden bir sebepker.\r\n\r\nEger siz tisti tazalamasańyz, tis kiri qalyńdap, qataıyp tiske ábden janasyp, tis tasyna aınalyp ketedi. Tis kiri men tis tasy qyzyl ıekti titirkendirip, onyń qabynýyna ákelip soǵady. Bakterııalar men toksınder búlinip, ınfektsııa túzip, qyzyl ıektiń isýine sebep bolady.\r\n\r\nMyna jaǵdaılarda gıngıvıttiń damý qaýpi týyndaıdy:\r\n•	Keıbir ınfektsııalardan jáne júıeli aýrýlardan;\r\n•	Aýyz qýysynyń gıgıenasyn nashar ustanǵannan;\r\n•	Júktilik  kezinde (garmondyq ózgerister qyzyl ıektiń sesimtaldyǵyn arttyrady);\r\n•	Igere almaıtyn dıabetten;\r\n•	Tistiń durys qoıylmaǵanynan, tistiń uńǵyl-shuńǵyldary, tisti qaptaǵanda durys qoımaǵannan,  jasandy tisterden (protez), tis mostıginen;\r\n•	Fenıtoın, vısmýt jáne keıbir óndiristik dárilerdi sekildi keıbir dárilerdi qoldanǵannan;\r\n\r\nGıngıvıt kóptegen adamdarda kezdesedi. Ol ásirese adamdardyń óspeli kezeńderinde, aǵzada garmondyq ózgerisster paıda bolǵanda damıdy. Ol adamdy  uzaq ýaqyt mazalaýy da múmkin, nemese sizdiń qyzyl ıegińiz ben tisińizdi kútimildeýińizge de baılanysty damıdy, bolmasa joıylady.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Qyzyl ıektiń qanaýy (tisti shetkamen nemese jaı qolmen tazalaǵanda qan shyǵady);\r\n•	Qyzyl ıek ashyq-qyzyl, nemese qyzyl-kógildir tústi bolyp ketedi;\r\n•	Qyzyl ıekke bir nársse tıse tez aýyrǵyz, sezimtal bolyp ketedi;\r\n•	Aýyz qaýsynda oıyq jara paıda bolady;\r\n•	Qyzyl ıek isıdi;\r\n•	Qyzyl ıek jyltyrap ketedi.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nAýyz qýysy men tisterdi tekseris kezinde tis dárigeri qyzyl ıektiń qyzyl-kógildir tústi bolyp, jumsaq túrde  isinip turǵanyn  baıqaıdy.  \r\nQyzyl ıek ádette aýyra bermeıdi, jáne ortasha sezimtaldyqqa ıe.\r\nTistiń túp negizin teksere otyryp, ondaǵy tistiń kiri men tis tasyn ajyratýǵa bolady.\r\nTis dárigeri qyzyl ıekti muqııat qaraý úshin arnaıy burǵyny paıdalanýy múmkin.  Sebebi sol kezde ǵana sizdi mazalap júrgen gıngıvıt pe, perıodontıt pa anyqtaı alady.\r\nÁdette muny bir emdegennen keıin qaıta emdelý qajet emes. Degensen keıin rentgenologııalyq tekseris júrgizgenińiz abzal, sebebi, bul aýrý tistiń negizgi qurylymyna ornyǵyp alǵan-almaǵandyǵyn anyqtaýǵa kómektesedi.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdeýdiń basty maqsaty qabyný protsesin azaıtý bolyp tabylady.\r\nTis dárigeri tisti tazalaýy kerek. Ol tistegi jabysqan  qalyń kirlerdi tazalaý úshin arnaıy quraldardy paıdalanýy múmkin.\r\n\r\nTisti kásibı túrde tazalap bolǵannan keıin, aýyz qýysynyń gıgıenasyn muqııat qadaǵalaý kerek.  Tis dárigeri sizge tis tazalaıtyn shetka men jipti qalaı qoldaný kerektigin túsindirip beredi.\r\nTisti kásibı túrde tazalaǵannan keıin, qosymsha tis shetkasymen jáne tazalaǵysh jippen tazalaý bir jylǵa jýyq ýaqytta, ne bolmasa qyzyl ıektiń aýyrýy asqynǵan jaǵdaıda oryn alý kerektigi aıtylady.\r\nSondaı-aq, aýyz qýysyn bakterııaǵa qarsy shaıyp turý da maquldanatyn jaıt.\r\nNemese, durys shyqpaǵan tister men aýysqan tisterddi emdeý kerek. \r\nSonymen qatar kez-kelgen tisti julǵannan keıin, ony jaqsylap emdeý kerek.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nKeıbir adamdarda tistegi kiri men tastardy joıǵannan keıin bir jaısyzdyq kezdesedi.\r\nTisti kásibı túrde tazalaǵannan keıin jáne muqııat gıgıena saqtalǵannan keıin qyzyl ıektiń qanaýy men sezimtaldyǵy 1 nemese 2 aptadan keıin azaıatyn bolady.\r\nQyzyl ıektiń isinýin basý úshin jyly suzdy sý ne bolmasa, bakterııaǵa qarsy shaıyndymen  jýyp turý kerek. Qabynýǵa qarsy dáriler de paıdasyn beredi.\r\n\r\nSaýyqqan qyzyl ıek ashyq kúlgin túske enedi. Gıgıenany qatań túrde saqtasa qyzyl ıektiń aýrýy qaıta mazalamaıtyn bolady.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nAsqynǵan jaǵdaıda myna aýrýlarǵa ulasady:\r\n•	Qaıtalanbaly gıngıvıt;\r\n•	Perıodontıt;\r\n•	Qyzyl ıektiń nemese jaq súıekterinde  ınfektsııa nemese abstsess paıda bolady;\r\n•	Aýyz quysynda aýrý ınfektsııasy turaqtap qalady.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nSiz sońǵy 6 aı boıy tisińizdi kásibı túrde tazalatpasańyz nemese aýyz qýysyn teksertpeseńiz, sondaı-aq qyzyl ıegińiz ashyq qyzyl túske enip ketse, isinse dereý dárigerge qaralǵanyńyz jón.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nTistiń qabynýyn boldyrmaý úshin, eń bastysy aýyz qýysynyń  gıgıenasyn jaqsy tutyný kerek.\r\nSiz tisińizdi kúnine eki ret jýyp turýyńyz kerek, kúnine bir ret jipti de paıdalanyńyz, al tipti bolma jatsa, kúnine bir ret tisińizdi tis pastasymen jýyp turyńyz. \r\nTis dárigeri sizge, ár tamaq iship bolǵannan keıin jáne uıyqtap turǵannan keıin tisińizdi jýyp turýǵa keńes beredi. Jeke tis dárigerińiz bolsa, nemese gıgıenıstińiz bar bolsa tisti shetkamen jáne jippen qalaı durys tazalaýǵa bolatyndyǵyn surap alyńyz.\r\n\r\nEger sizdiń tisińiz kirlenýge beıim bolatyn bolsa, arnaıy qurylǵalarda paıdalansańyz da bolady. Olarǵa: tis tazalaǵyshtaryn, tis shetkasyn, aýyz qýysyn dymqyldandyryp turatyn sýlar jatady. Biraq siz, eń durysy tis shetkasy men tis tazalaıtyn jipti paıdalanǵanyńyz durys.\r\nTis tasyna jáne tis kirine qarsy aýyzdy shaıyp turý, sondaıa-aq tis pastasyn qoldaný durys degen usynys bar.\r\nTisti ylǵı kásibı túrde tazalap turǵannan tis kiri joıylady. Ol úshin  tipti, tis shetkasymen jine tis tazalaǵysh jippen muqııat tazalyq júrgizip tursa ba paıdaly bolmaq.  Kóptegen  tis dárigerleri kásibı tis tazalyǵyn keminde 6 aıdan aspaı ótkizip turý kerek degen keńes beredi.\r\n{ANAME()}10{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nQyzyl ıektiń aýrýy; Perıodont aýrýy\r\n\r\nNárestelerdiń jáne jas balalardyń aýyz qýysynyń problamalary (erlerde / áıelderde)\r\nTis máselesi (erlerde / áıelderde)\r\nAýyz qýysynyń máselesi (erlerde / áıelderde)\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nGıngıvıt, \r\nGıngıvıttiń sebepteri, \r\nGıngıvıttiń sımptomdary, \r\nGıngıvıttiń dıagnostıkasy, \r\nGıngıvıttiń emdelýi   \r\n','student_k',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1364,'','Tyrnaq jáne taban terisindegi sańyraýqulaqshalar','','','qz','s','',0,'',4885,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542192300,1573728300,1542192758,'Tyrnaq sańyraýqulaqshasy – bul ınfektsııalyq aýrý. Ol qol men tyrnaqtyń aınalasy men ústine shyǵatyn sańyraýqulaq tıptes ósindimen sıpattalady.\r\n \r\nParonıhııa – bul tyrnaqtyń aınalasymen terisiniń qabynýy. Kóptegen mıkroaǵzalar paronıhııany týyndatady. Qazirgi jaǵdaıda bul aýrý Candida degen ashytqysh mıkroaǵzalardan týyndaýda. Tyrnaǵyńyzda qabyný paıda bolǵan kezde (qyzaryp, isingen kezde) ıaǵnı tyrnaqtaryńyz qalyptydan ózgere bastasa oǵan nazar aýdýryńyz.\r\n','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nTyrnaq sańyraýqulaqshasy – bul ınfektsııalyq aýrý. Ol qol men tyrnaqtyń aınalasy men ústine shyǵatyn sańyraýqulaq tıptes ósindimen sıpattalady.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"396\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Paronıhııa – bul tyrnaqtyń aınalasymen terisiniń qabynýy. Kóptegen mıkroaǵzalar paronıhııany týyndatady. Qazirgi jaǵdaıda bul aýrý Candida degen ashytqysh mıkroaǵzalardan týyndaýda. Tyrnaǵyńyzda qabyný paıda bolǵan kezde (qyzaryp, isingen kezde) ıaǵnı tyrnaqtaryńyz qalyptydan ózgere bastasa oǵan nazar aýdýryńyz.\'\'\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nSańyraýqulaqshalar shashtyń óli tinderinde, tyrnaqta, teriniń syrtqy qabatynda mekendeıdi. Kóp taralǵan sańyraýqulaq ınfektsııasy mynalarmen baılanysty:\r\n•	Sportshynyń tabany;\r\n•	Qotyr  (sańyraýqulaq ınfektsııasy, zaqymdanýshy jynys músheleri,  jambas pen saýyrdyń ishi men ústińgi jaǵy );\r\n•	Temiretki, zaqymdalǵysh dene terisi jáne bastyń shashty bólgi.\r\n\r\nSańyraýqulaq ınfektsııasy eresekterde kóp kezdesedi. Olardy tabandaryna sańyraýqulaqshalar jıi mazalaıdy. Aıaqtyń tyrnaqtary, qoldykinen qaraǵanda sańraýqulaq ınfektsııasymen kóbirek zaqymdanady.\r\nQoǵamdyq basseınderge, sporttyq zaldardarǵa baratyndar, nemese jalpyǵa ortaq dýsh qabyldaıtyndar, kóp terleıtinder osy atalmysh ınfektsııamen zaqymdanyp jatady. Sańyraýqulaqshalar teriniń dymqyl jerinde ómir súredi.\r\n\r\nEger siz tómende keltirilgen jaǵdaılarǵa tap bolsańyz, taban sańyraýqulaqshasy shyǵatyn top qataryna kiresiz:\r\n•	Sizdiń terińizde nemese tyrnaǵyńyzda kishigirim jaraqat bolsa;\r\n•	Tyrnaǵyńyz deformatsııalansa nemese tyrnaǵyńyz aýyrsa;\r\n•	Terińiz uzaq ýaqyt dymqyldanyp júrse;\r\n•	Immýn júmeńizde máselelerr týyndasa;\r\n•	Siz aýa kirmeıtin aıaq kıim kıip júrseńiz.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\nAýrý sımptomdary bir nemese birneshe tyrnaqtyń (ásirese aıaqtyń) ózgerýimen sıpattalady:\r\n•	Synǵysh keledi;\r\n•	Tyrnaqtyń formasy ózgeredi;\r\n•	Tyrnaqtyń syrtqy aınalasy buzylady;\r\n•	Qol tyrnaqtarynyń qabyqshalanyp ashylyp ketedi;\r\n•	Móldirligi joǵalaady;\r\n•	Tyrnaq jýarady;\r\n•	Tyrnaqta aq jáne sary jolaqtar paıda bolady.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDárigerler sańyraýqulaq ınfektsııasy ekendigine kóz jetkizý úshin tyrnaqtaryńyzdy tekserýi kerek. Tyrnaq qyryndysyn mıkroskoppen tekserý barasynda dıagnoz qoıylýy múmkin. Bul ádis sańraýqulaqshanyń túrin anyqtaýǵa kómektesedi.  Úlgi, bólingen qozdyrǵyshtyń qalaı kóbeıetindigin anyqtaý maqsatynda zerthanaǵa joldanady. (nátıjesi 3 aptadan keıin daıyn bolady)\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nTúrli jaqpa maılar men kremder bul aýrýdyń jazylýyna septigin tıgizbeıdi. \r\nTyrnaqtaǵy sańraýqulaqshany jazý úshin ishke engiziletin sańraýqulaqsha ınfektsııasyna qarsy dárilik preparattar  taǵaıyndalý kerek.\r\n•	Tyrnaqtaryńyz zaqymdanǵan kezde sizge 2-3 aı qoldanatyn dárilik preparattar taǵaıyndalady; qol tyrnaqtarynyń emdeý kýrsy bul ýaqyttan azyraq bolyp keledi.\r\n•	Bul aýrýdyń emine sańyraýqulaq ınfektsııasyna qarsy flýkonazol sekildi dáriler taǵaıyndalady.\r\nBul dárilerdi qabyldaý kezinde dáriger sizden zerthanalyq taldama alady, baýyryńyzdyń zaqymdanbaǵanyn bilý úshin.\r\nLazerlik qabyldaýlar da sizdiń tyrnaq sańyraýqulaqshasynan qutylýǵa kómektesedi.\r\nKeı jaǵdaıda tipti, aýrýdan aıyǵý úshin tyrnaǵyńyzdy alyp tastaýy da múmkin.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nSańyraýqulaq ınfektsııasyn durystap emdese, qaıda zaqymdalmaǵan tyrnaq ósip shyǵý múmkindigi týady. Biraq olar asyqpaı ósedi. Tipti emdik shara keremet bolǵannyń ózinde saý tyrnaq bir jyldyń kóleminde ósip shyǵady. \r\nNegizi tyrnaq sańyraýqulaǵyn emdeý qıyn. Dárilik preparattar osy aýrýǵa shaldyqqandardyń tek shamamen jartysyn ǵana emdegen shyǵar.\r\nTipti sátti emdelgen sańyraýqulaq ınfektsııasynyń ózinen, qaıta ınfektsııa qylań berýi ǵajap emes.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nMynadaı jaǵdaılar oryn alsa, dárigerge habarlasyńyz:\r\n•	Tyrnaǵyńyzda ylǵı sańyraýqulaq ınfektsııasy bolsa;\r\n•	Saýsaqtaryńyz aýyrǵysh bolyp ketse, ylǵı qyzaryp tursa.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nDensaýlyqty jaqsartý úshin jáne jeke gıgıenany saqtaý úshn sańyraýqulaq ınfektsııasyn týdyratyn jaǵdaılardyń aldyn alý kerek:\r\n•	Manıýkıýr men pedıkıýrge arnalǵan quraldardy ózgelermen birge qoldanbańyz;\r\n•	Terińizdi taza, qurqaq etip ustańyz;\r\n•	Tyrnaqtaryńyzǵa durystap kóńil bólińiz;\r\n•	Kez-kelgen sańyraýqulaq ınfektsııasymen baılanysqannan keıin qolyńyzdy jaqsylap jýyńyz.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nTyrnaqtyń sańyraýqulaq ınfektsııasy; Onıhomıkoz; Tabannyń qaýipti temiretkisi.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nzaqymdanǵan jerdiń aýyrǵyshtyǵy \r\ntyrnaqtyń aınalasyndaǵy teriniń qyshýy \r\ntyrnaqtyń qabyrshyqtaýy\r\núgitilý\r\n','student_k',24,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1365,'','Ót shyǵarý joldarynyń obstrýktsııasy','','','qz','s','',0,'',4942,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542193800,1573729800,1542194135,'Ót shyǵarý joldarynyń obstrýktsııasy – bul baýyr men ash ishektegi ót suıyqtyqtaryn ótkizetin ót jolynyń bitelip qalýy.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárágerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK} \r\n\r\n{ALINK(aname=\"10\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nÓt shyǵarý joldarynyń obstrýktsııasy – bul baýyr men ash ishektegi ót suıyqtyqtaryn ótkizetin ót jolynyń bitelip qalýy.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"397\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nÓt baýyrda túziletin suıyqtyq. Ol bılıbýrýn sekildi aýystyrýshy azyqtan,  ót qyshqyly tuzynan jáne holesterınnen quralady. Tuzdy ót qyshqyly  aǵzadaǵy maılardy qortady. Baýyrdan  ót joldarymen  suıyqtyq shyǵady da, ótke aǵyp túsedi. Tamaqtanyp bolǵannan keıin ót suıyqtyǵy ash ishekke de jiberiledi.\r\n \r\nÓt joly bitelip qalǵanda, ót baýyrǵa quıylady, jáne qan quramynda bılıbýrýn kóterilip, adam sarǵyshtanyp ketedi  (teri sarǵaıyp ketedi). \r\nÓt shyǵarý joldarynyń obstrýktsııasynyń týyndaýyna sebep bolýy múmkin jaǵdaılar:\r\n•	Ót jodaryna sarysýdyń bolýy;\r\n•	Baýyrdyń lımfa túıinderi  úlkeıip ketýi;\r\n•	Ótte tastyń bolýy;\r\n•	Ót joldary qabynýy;\r\n•	Berishti tinderiniń túzlýi kezinde ót joldary tarylýy;\r\n•	Ót qabyna ota jasalǵanda ót joldaryna zaqym kelýi;\r\n•	Ót joldary men qýyq asty bezinde isiktiń paıda bolýy;\r\n•	Ót shyǵarý jodarynda mestastaz isikteriniń bolýy;\r\n•	Baýyrda jáne ót joldarynda lıambltıı parazıtteriniń paıda bolýy.\r\nAýrýdyń  qaýipti faktorlaryna mynalar jatady:\r\n•	Ótke tas baılaný, sozylmaly pankreatıt nemese qaýyq asty beziniń qaýipti isingi;\r\n•	Qýyq qýysyna zaqym kelý;\r\n•	Ót shyǵarý joldaryna jedel sharalar qoldanǵannan;\r\n•	Buryn ót shyǵarý joldary júıesinde qaýipti isiktiń bolýynan (ót joldarynyń qaýipti isigi) \r\nImmýn júıesi álsiregen adamda da ınfektsııadan obstrýktsııa oryn alýy múmkin.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Asqazannyń oń jaq burysh jaǵy aýyryp turady;\r\n•	Kúńgirt nesep shyǵady;\r\n•	Qaltyraý paıda bolady;\r\n•	Qyshý kezdesedi; \r\n•	Teride sarǵyshtaný paıda bolady;\r\n•	Júrek  aıný  men qusý jaǵdaıy oryn alady;\r\n•	Nájistiń tússizdigi\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıka__\r\nDáriger nemese medbıke sizdiń asqazanyńyzdy tekseredi.\r\nQan taldamasyn ótkizgende tómendegideı nátıjeler paıda bolsa, sizde obstrýktsııa oryn aldy degen sóz:\r\n•	Bılbýrýn mólsheriniń artýy;\r\n•	Siltili fosfataz mólsheriniń artýy;\r\n•	Baýyr fermentteri mólsheriniń artýy.\r\nÓt joldarynyń obstrýktsııasynyń paıda bolǵan-bolmaǵandyǵyn anyqtaý úshin tómendegideı tekserýler júrgiziledi:\r\n•	Ish-qurylysty ÝDZ-ǵa túsiredi;\r\n•	Ish-qurylysty KT-ǵa túsiredi;\r\n•	Endoskopıkalyq retrogradtyq holangıopankreatografııa  (ERHPG)\r\n•	Teri jáne baýyr arqyly holangıografııa (ChChHG)\r\n•	Magnıtno-rezonanstyq holangıopankretografııa (MRHPG) \r\nÓt joldarynyń bitelýi kelesideı tekserýler nátıjesinen de baıqalýy múmkin:\r\n•	Qan quramynda amılazdardyń jınalýy;\r\n•	Ót qabyn radıonýklendik kóshirmeden ótkizý;\r\n•	Qan quramynda lıpazdardyń jınalýy;\r\n•	Protrombındik ýaqyt (PV);\r\n•	Nesep quramynda bılırýbınniń jınalýy.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdeýdiń basty maqsaty ostrýktsııany jeńildetý. Óttegi tastar ERHPG ótkizgende endoskop arqyly joıylyp ketýi múmkin.\r\nKeı jaǵdaıda obstrýktsııany álsiretý úshin jedel ota da jasalýy yqtımal. Eger ót qabynyń tastarynan bitelý jaǵdaıy oryn alsa, ol ádette joıylady. Eger aýrý ınfektsııanyń saldarynan oryn alsa, onda dáriger sizge antıbıotıkter taǵaıyndaıdy.\r\nEger obstrýktsııa qaýipti isiktiń saldarynan bolsa, onda bitelip turǵan jer keńeıtiledi. Bul josyq endoskopııalyq nemese teri arqyly  (baýyr men teri arqyly ótkiziletin) keńeıtý dep atalady.\r\nBitelýdi drenajben qamdandyrý úshin arnaıy túikshe qoıylýy múmkin.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nEger obstrkýtsııa  qaıta qalpyna keltirilmese, onyń arty adam ómiri úshin qaýipti bolatyn ınfektsııalarǵa jáne  bılırýbınniń shamadan tys quıylýyna  ákelip soǵýy múmkin.  \r\nKeńeıilgen obstrýktsııa baýyrdyń sozymaly aýrýlaryna ótkizilýi múmkin.  Obstrýktsııa kóbinese endoskoptyń jáne hırýrgııalyq joldyń kómegimen qalypqa keltiriledi. Eger bitelý qaýipti isikke ulasyp ketse, jaǵdaıdyń ýshyǵary sózsiz.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nBul aýrý emdelmese, ınfektsııanyń damýyna, sepsıs jáne baýyr aýrýyna, sonyń ishinde bılıarly tsırroz aýrýyna ákep soqtyrýy ábden múmkin.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigenge qashan qaralý kerek__\r\nEger terińiz sarǵyshtana bastasa, nesep pen nájiste ózgerister paıda bolsa dárigerge tekserilińiz.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nÓt joldarynyń bitelýinen bolatyn qaýipti faktorlardy bilip júrińiz,  sol kezde ózińizdi erte qadaǵalaýǵa, ýaqytyly em alýǵa múmkindik týady. Odan basqa, ót joldarynyń bekitilýiniń aldyn alatyn sharalar joq.\r\n{ANAME()}10{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nBılıarlyq obstrýktsııa\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nót shyǵarý joldarynyń obstrýktsııasy\r\n','student_k',21,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1366,'','Eresekterdegi túngi enýrez nemese shyjyńdyǵy ','','','qz','s','',0,'',10568,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542252900,1573788900,1542253690,'Túngi enýrez (shyjyńdyq) (NE) - uıqy kezinde ózdiginen zár shyǵarý. Zertteýler negizinde, eresekterdiń kem degende 2% túnde ózine ıe bola almaı zár jiberip qoıatyn kórnedi. Túngi shyjyńdyqty  nıktýrııadan ba nemese qýyqty bolsatý úshin túngi uıqydan týrýdyń qajettigi (eki nemese odan da kóp ret turýǵa májbúr bolý) basym bolǵannan ba, saralap alý kerek. Shyjyńdyqtyń bir-birinen saralanatyn  árqandaı túri bar.\r\n\r\nBirinshilikti (uzaq saqtalýshy) túngi shyjyńdyq - bul bala kezde damıtyn aýrý, ol eger balanyń  «qurǵaq» kezeńi 6 aıdan artyq aspaı jatsa baqylanady. Shamamen 18 jastan asqan erler men áıelderdiń  2-3% -ynda shyjyńdyqtyń osy túri baıqalady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Taralýy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Bastaý alýy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Emdeý kezindegi kómek__{ALINK}\r\n \r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n\r\nTúngi enýrez (shyjyńdyq) (NE) - uıqy kezinde ózdiginen zár shyǵarý. Zertteýler negizinde, eresekterdiń kem degende 2% túnde ózine ıe bola almaı zár jiberip qoıatyn kórnedi. Túngi shyjyńdyqty  nıktýrııadan ba nemese qýyqty bolsatý úshin túngi uıqydan týrýdyń qajettigi (eki nemese odan da kóp ret turýǵa májbúr bolý) basym bolǵannan ba, saralap alý kerek. Shyjyńdyqtyń bir-birinen saralanatyn  árqandaı túri bar.\r\n\r\nBirinshilikti (uzaq saqtalýshy) túngi shyjyńdyq - bul bala kezde damıtyn aýrý, ol eger balanyń  «qurǵaq» kezeńi 6 aıdan artyq aspaı jatsa baqylanady. Shamamen 18 jastan asqan erler men áıelderdiń  2-3% -ynda shyjyńdyqtyń osy túri baıqalady.\r\n\r\nEkinshilikti (qaıtalanatyn) shyjyńdyq – bul jaǵdaıda, ásirese egde tartqan adamdar birneshe aı, ne bolmasa, birneshe jyldardaǵy «qurǵaq» kezeńinen keıin tósekke túnde jiberýdi bastaıdy.\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}  \r\n__Taralýy__\r\n\r\nTúngi shyjyńdyq erte zamandardan beri adamdardy alańdatyn kele jatqan yńǵaısyzdyq jaǵdaı. Aýrýdyń tarıhy b.z.d. 1500 jyldan beri bar kórinedi. Sol kezde zertteý balalardaǵy birinshilikti (uzaqqa saqtalatyn) túngi enýrezdi zertteýge baǵyttalǵan, sondyqtan eresekterdegi ekinshilikti (qaıtalanatyn) enýrezdi tolyq zertteý áli tolyqtyrylmady. Tek mynany tússiný kerek, nesepti túnde ustaı almaý, mezgilsiz zár jiberip qoıý jaǵdaılary adamnyń kez-kelgen jasynda oryn alýy múmkin.\r\n \r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Bastaý alýy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"398\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\n\'\'Bul aýrý jaıynda másele kóterý úshin, aldymen  anatomııamen, qýyq fýnktsııasymen  tanysyp alý kerek.  Nesep búırekterden bólinedi de nesep joly arqyly qýyqqa shyǵarylady, sol jerde ol jınalady.  Qýyq – tolyqtaı bir bulshyqetti múshe, ol nesep shyǵarýdan, nesep arnasyna deıingi nesep úshin qoıma tıptes (nesep arnasy - qýyqtan syrtqa deıin nesepti shyǵaratyn tútikshe )  Qýyq qabyrǵasynda ornalasqan  bulshyq et- detrýzor tarylyp nesepti ıtergende qýyq bosaıdy. Sol aralyqta, qýyq jıyryla bastaǵanda nesep qysqysh bosap  qalady.  Bosańsyǵan sfınkter esikti ashýshy qyzmetin atqarady, sodan aǵzadaǵy nesep syrtqa shyǵarylady. Qalypty nesep shyǵarý  kezinde bulshyqet-detrýzor men bosańsyǵan qysqysh bir ýaqytta jýmys isteýi kerek.  Qýyqtyń bulshyqettik qabyrǵasyndaǵy nervtik jalǵaýlar bulshyqet jasýshalaryna tán, ári onyń jıyrylýyna kómekesetin atsetılholın zattyq retseptoryn óndiredi. Nervtik jalǵaýlar arqyly «qýyqty bosatý kerek» degen belgi mıǵa kelip túsedi.  Bul protsess ózdiginen baqylanbaıtyn vegetatıvtik bolyp tabylady. Bútindeı mı, nerv, bulshyqet aralyq dury árekettesý  ońaı protsess emes.\'\'\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nEresekterdegi túngi enýrezdiń paıda bolýy kóptegen faktorlarǵa áser etedi. Enýrez sımptomdary bar eresekterdiń kópshiliginde, kúndizgi ýaqytta da zár shyǵarýdy ustamaý múmkin. Sol úshin túngi enýrezben baılanysty belgilerdi bilýińiz kerek, sebebi olar ýrologııalyq aýrýlardan buryn paıda bolýy múmkin.\r\nAldymen túngi enýrez genetıkalyq deńgeıde berilýi múmkin. Dese de barlyq adamdarda, enýrez – tuqym qýalaı bermeıdi. Zertteýler kórsetkendeı, eki ata-anada da  shyjyńdyq bolsa, onda olardyń balasynda bul aýrýdyń týyndaý qaýpi 77% -ǵa deıin artady. Eger bir ata-ana zárin ustaı almaıtyn bolsa,  onda 40% jaǵdaıda balada aýrýdyń damý qaýpi bar.\r\n\r\nADG nemese antıdıýretıkalyq gormon, búırekterde óndirilgen zárdiń mólsherin azaıtady. Ádette, dene túnde kóbirek ADG óndiredi, bul búırekten zárdi azaıtady. Túnde neseptiń paıda bolýyn azaıtý adamdarǵa zár shyǵarýdy tejep, durys uıyqtaýyna múmkindik beredi. Alaıda, keıbir adamdarda bul gormon qajetti mólsherde óndirilmeıdi, odan  túnde jıi zár shyǵarý jaǵdaıy týyndaıdy. Bul jaǵdaı 2 tıpti qant dıabetindegi sımptomdardy eske túsiredi.\r\nBasqa jaǵdaılarda, dene ADG shyǵarady, biraq búırek gormondy ajyrata almaıdy jáne birdeı mólsherde nesep shyǵarýdy jalǵastyrady. Bul buzylys túngi polıýrııa dep atalady, bul uıqy kezinde neseptiń paıda bolýyna ulasady, bul eresekterde túngi enýrezge sebep bolýy múmkin. Sondaı-aq, bul sımptom 1 tıpti qant dıabetimen baılanysty bolýy múmkin.\r\n\r\nOsyndaı belgiler ártúrli medıtsınalyq jaǵdaılardaǵy adamdarda paıda bolýy múmkin. Eger sizde qant dıabeti nemese túngi enýrez bar bolsa, dárigerden keńes alý kerek.\r\n\r\nBirinshilikti túngi enýrezdiń taǵy bir sebebi - bul «kishi» qýyq bolyp tabylady. Degenmen, bul túngi enýrezi bar naýqastardaǵy qýyqtyń ólshemi basqa adamdarǵa qaraǵanda áldeqaıda kishkentaı degendi bildirmeıdi. Kerisinshe, bul qýyqtyń fýnktsıonaldyq múmkindikteri kishirek, ıaǵnı nervter mıǵa sıgnal jiberýden buryn qýyqta nesep kóp mólsherde bolýy múmkin, bul osy aýrýdyń basqa túrinen zardap shegetin adamdarǵa qaraǵanda kishirek bolyp sanalady.. Bulshyqettiń shamadan tys buzylýy - detrusor bulshyqettiń eshqashan tolyq bosańsymaıtyndyǵyna ákeledi, sondyqtan qýyqtyń syıymdylyǵy úlken emes.\r\n\r\nQýyqtyń fýnktsıonaldyq múmkindikterimen birge gıperaktıvtilik nemese eriksiz defýzorly qysý da túngi enýrezge sebep bolady. Detrýzordyń gıperaktıvtiligi bul enýrezdiń epızody bolýyna ákelýi múmkin bulshyqettiń qysylýynyń eriksizdigi. Kóptegen zertteýlerde detragýrdyń qysylýynyń joǵarylaýy túngi enýrezge sebep bolǵanyn kórsetti. Túngi shyjyńdyǵy bar naýqastardyń detrýzorlyq gıperaktıvtiligine 70-80% dıagnoz qoıyldy. Alkogol jáne kofeın tárizdi qýyq titirkendirgishter de detrýzor jumysynyń buzylýyna yqpal etedi, al zár shyǵarýdy arttyratyn dıýretıkter sııaqty qosymsha zattar neseptiń bólinýin arttyrady.\r\n\r\nKeıbir dári-dármekter túngi enýrezge janama áserleri retinde tirkelgen, mysaly, gıpnotıkter, uıqysyzdyqty boldyrmaıtyn dári-dármekter nemese psıhıatrııalyq tájirıbede qoldanylatyn preparattar. Sondaı-aq, obstrýktıvti uıqy apnoe nemese uıqynyń buzylýy túngi enýrezge sebep bolýy múmkin. Kez-kelgen taǵaıyndaǵan dári-dármekterdi jáne olardyń janama áserlerin dárigermen talqylańyz.\r\n\r\nKóptegen zertteýler eresekterdegi qaıtalama enýrezdi ádette emdeýge bolatyn negizgi aýrýdyń mańyzdy sımptomy ekenin rastaıdy. Enýrezdiń bul túri basqa belgilermen de kezdesedi jáne kúndiz jıi ustamaýmen de kórinedi.\r\nEresekterde bastapqy túngi enýrez kóbinese prostata nemese nesep aǵar arnasynyń máselesinen týyndaıdy, mysaly, qýyqaldy nemese  jalpy qurylym saǵasyndaǵy máseleler. Bul problemalar erkekterdegi prostata nemese áıelderdiń jambas organdarynyń prolapsymen baılanysty bolýy múmkin.\r\n\r\nQosymsha enýrezdiń qosymsha sebepteri: qant dıabeti, zár joldarynyń ınfektsııasy, zár shyǵarý joldarynyń tastary, nevrologııalyq buzylýlar, anatomııalyq buzylystar, prostata qaterli isigi, prostata keńeıtýi, qýyqtyń qaterli isigi jáne uıqy apnoty. Sırek jaǵdaılarda, qatty alańdaýshylyq nemese emotsıonaldyq zaqym eresekterde enýrezdi týdyrýy múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nEń aqparattandyrylatyn dıagnostıkalyq ádis sizdiń aýrý tarıhyńyz ben ádetterińiz týraly aqparat bolyp tabylady. Kúndelikti is-áreketterińizdi jáne kúndelikti isińizdi medıtsınalyq tekserýden kem degende eki kún buryn tizimdeńiz. Bul málimetter dárigerge aýrýdyń sebebi men aýyrlyǵyn anyqtaýǵa kómektesedi.\r\nKúndiz jáne túnde kúndelikti zár shyǵarýdy jazyp alyńyz.\r\n\r\n* Enýrezdiń epızoty bolǵan kezde (kúnniń ýaqyty)?\r\n* Zárdiń kólemi?\r\n* Jatar aldynda kóptegen suıyqtyqtardy qabyldaısyz ba?\r\n* Siz qandaı sýsyndar ishesiz? (tátti kofe, kofeın nemese jasandy túrde tátti nemese gazdalǵan, alkogoldi ishimdikter jáne t.b.)\r\n* Nesep shyǵarý qalaı paıda bolady? (Nesep aǵyny kúshti jáne úzdiksiz, álde qıyndyqtar bar ma?)\r\n* Qaıtalanatyn zár joldarynyń ınfektsııalary bar ma?\r\n* «Ylǵaldy» jáne «Qurǵaq» túnderdiń sany?\r\n\r\nSondaı-aq, túngi terleý sııaqty túngi enýrezben baılanysty basqa belgilerge nazar aýdaryńyz.\r\nKez kelgen aqparat dárigerge dıagnoz qoıýǵa jáne tıisti emdeýdi taǵaıyndaýǵa kómektesedi.\r\nDárigerdiń taǵaıyndaýy kezinde aýrýdyń jeke jáne otbasylyq tarıhyna, sondaı-aq kez-kelgen dárige qatysty tolyq aqparat pen barlyq málimetterdi usyný qajet. Sonymen qatar, túngi enýrezge sebep bolýy múmkin basqa da mańyzdy problemalardy boldyrmaý úshin dárigermen keńesý qajet.\r\n\r\nDárigerdiń qabyldaýy:\r\n* Medıtsınalyq baıqaý\r\n* Nevrologııalyq baǵalaý\r\n* Ýrınolız jáne bakterıologııalyq zárdegi mádenıet zárdi anyqtaıtyn túrli synaqtar.\r\n\r\nQosymsha ádister:\r\n* Ýrofloýmetrııa: nesep shyǵarýdyń jyldamdyǵyn, mólsherin jáne zár shyǵarý ýaqytyn ólsheıtin mamandandyrylǵan qubyrda óndiriletin zár shyǵarý ádisi.\r\n* Nesep qaldyqtyń mólsheri: Ýltradybysty qoldanyp, zár shyǵarýdan keıin qýyqtyń kólemin anyqtaıdy.\r\n* Basqa da problemalar úshin qosymsha dıagnostıkalyq ádisterdi qoldanýǵa bolady.\r\n\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nBastapqy (turaqty) túngi enýrezi úshin emdeý kez kelgen jasta qoldanylady.\r\n\r\n\'\'Farmakologııalyq terapııa\'\'\r\n\r\nTúngi\n enýrezdi emdeýge arnalǵan túrli dáriler bar. Olardy jeke nemese joǵaryda atalǵan minez-qulyq emsharasymen birge qoldanýǵa bolady jáne sol eń tıimdi bolyp tabylady. Kóptegen zertteýler uzaq ýaqyt paıdalanylatyn dárini «ylǵaldy» túnderdi azaıtý kezinde qoldaný tıimdi bolýy múmkin ekenin kórsetti. Basqasha aıtqanda, emdeý toqtatylǵannan keıin aýrý qaıtalanatyndyqtan, dárini aýrýdyń sebebine emes, sımptomdaryn joıýǵa baǵyttaý kerek. Kez kelgen emdeýdi bastamas buryn dárigermen keńesý kerek.\r\n\r\n\'\'Hırýrgııalyq emdeý\'\'\r\n\r\nDetrýzordyń aýyr gıperaktıvtiligine baılanysty operatsııany qoldana bilý kerek nemese emdeýdiń basqa ádisteri nátıje ákelmese ǵana qoldanýǵa bolady. Barlyq emdeý ádisterin dárigermen talqylańyz.\r\n \r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Emdeý kezinde kómek__\r\n\r\nTúngi zár ustaı almaı qalýdy emdeý kezinde  beriletin kómek bar. \r\n\r\n===\'\'Kilem jabyny\'\'===: Tósemdi qorǵaıtyn kóptegen zattar bar, mysaly, vınıl, sý ótkizbeıtin jáne sińirgish matras qaptamalary nemese tazalaýdy jeńildetetin plenka qorǵaýshylary.\r\n\r\n===\'\'Sińirgish plavkı (ish kıim)\'\'===: Bul zattar suıyqtyqty sińirý jáne eriksiz zárdiń shyǵýyn boldyrmaý úshin arnaıy ázirlengen túrlendirilgen ish kıimniń túri bolyp tabylady. Kez kelgen adamǵa birneshe reet kıýge bolady jáne qol jetimdi. Terisi titirkenýge beıim adamdar úshin sińirgish plavkı (ish kıim) - eń jaqsy tańdaý.\r\n\r\n===\'\'Teri kútimine arnalǵan ónimder\'\'===: túngi enýrez kezinde paıda bolatyn titirkený men sezimtaldyqtan terini qorǵaýǵa arnalǵan kóptegen ónimder bar. Ártúrli terige arnalǵan sabyn, loson jáne tazartatyn maılyqtar bar.\r\n \r\n__Tegter:__\r\n\r\nzárdi ustaı almaý\r\nuıqyda jatyp zár jiberip qoıý\r\nzár ustaı almaýdy emdeý\r\nzár ustaı almaýdyń belgileri\r\n\r\n','translator',20,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1367,'','Gıpotıreoz','','','qz','s','',0,'',8008,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542253680,1573789680,1542257464,'Gıpotıreoz - bul qalqansha beziniń gormondarynyń jetkiliksiz óndirilýinen týyndaıtyn aýrý. Bul jaǵdaıdy ylǵı da qalqansha beziniń  gıpofýnktsııasy dep ataıdy.\r\n\r\nGıpotıreoz - bul aǵzanyń barlyq fýnktsııalaryna áser etýi múmkin qalqansha beziniń belsendiliginiń tómendeýimen sıpattalatyn jaǵdaı. Gıpotıreoz kezinde metabolızmniń deńgeıi tómendeıdi, bul aqyl-oı men fızıkalyq fýnktsııalardyń baıaýlaýyna ákeledi. Gıpotıreozdyń eń aýyr túri - mıksema, oǵan shuǵyl medıtsınalyq kómek qajet.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")} __Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")} __Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")} __Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")} __Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")} __Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")} __Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")} __Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")} __Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"399\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nGıpotıreoz - bul qalqansha beziniń gormondarynyń jetkiliksiz óndirilýinen týyndaıtyn aýrý. Bul jaǵdaıdy ylǵı da qalqansha beziniń  gıpofýnktsııasy dep ataıdy.\r\n\r\nGıpotıreoz - bul aǵzanyń barlyq fýnktsııalaryna áser etýi múmkin qalqansha beziniń belsendiliginiń tómendeýimen sıpattalatyn jaǵdaı. Gıpotıreoz kezinde metabolızmniń deńgeıi tómendeıdi, bul aqyl-oı men fızıkalyq fýnktsııalardyń baıaýlaýyna ákeledi. Gıpotıreozdyń eń aýyr túri - mıksema, oǵan shuǵyl medıtsınalyq kómek qajet.\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nQalqansha bezi endokrındik júıeniń mańyzdy múshesi bolyp tabylady. Ol moıynnyń aldyńǵy betinde, buǵanamen qılysqan jeriniń sál joǵary jaǵynda ornalasqan.  Qalqansha bezi organızmniń árbir jasýshasyndaǵy energııany paıdalaný úderisin baqylaıtyn gormondar shyǵarady. Bul protsess metabolızm dep atalady.\r\nGıpotıreoz kóbinese áıelderde jáne 50 jastan asqan adamdarda kezdesedi.\r\n\r\nGıpotıreozdyń eń kóp taralǵan sebebi - tıreoıd (qalqansha beziniń qabynýy). Tıreoıd kezinde isiný men qabyný qalqansha beziniń jasýshalaryn zaqymdaıdy.\r\n\r\n\'\'__Aýrýdyń bolýy múmkin sebepteri:__\'\'\r\n\r\n* Qalqansha beziniń aýtoımmýndy zaqymdanýy;\r\n* Vırýstyq ınfektsııalar (tumaý) nemese basqa respıratorlyq ınfektsııalar;\r\n* Júktilik (bosanǵannan keıingi tıreoıdıt).\r\n\r\n\'\'__Gıpotıreozdyń basqa da  sebepteri:__\'\'\r\n\r\n* Lıtıı jáne amıodaron tárizdi keıbir dári-dármekter;\r\n* Týa bitken aýytqýlar;\r\n* Moıynnyń nemese mıdyń túrli isikteri úshin ótkizilgen radıatsııalyq terapııa;\r\n* Qalqansha beziniń gıperfýnktsııasynyń emdeýinde radıoaktıvti ıodty qoldaný;\r\n* Qalqansha beziniń bir bóligin nemese barlyǵyn hırýrgııalyq jolmen joıý;\r\n* Shehan sındromy - áıelderdiń júktilik kezinde nemese bosaný kezinde massıvti qan; ketý túrinde paıda bolatyn, gıpofızdiń buzylýyna ákelýi múmkin jaǵdaı;\r\n* Gıpofızdik isikter nemese gıpofız operatsııasy.\r\n\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n\r\n\'\'__Erte belgileri:__\'\'\r\n\r\n* Qatqan nájis nemese ish qatý;\r\n* Tómen temperatýraǵa sezimtaldyqtyń arttyrýy;\r\n* Sharshaý nemese muzdaý sezimi;\r\n* Aýyr jáne turaqty emes etekkirler;\r\n* Býyn nemese bulshyqetiń aýyrýy;\r\n* Surlanǵan nemese qurǵaq teri;\r\n* Jaǵymsyzdyq nemese depressııa;\r\n* Tyrnaq pen shashtyń jińishkerýi jáne synýy;\r\n* Álsizdik;\r\n* Salmaqtyń artýy.\r\n\r\n\'\'__Emdelmegen kezde damıtyn keıingi belgileri:__\'\'\r\n\r\n* Dám men ıis sezimin azaıýy;\r\n* Daýystyń qarlyǵýy; \r\n* Bet, qol jáne aıaqtyń isinýi;\r\n* Jyldam sóıleı almaı qalý;\r\n* Teriniń qalyńdaýy;\r\n* Qastardyń sıreýi.\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nZertteý kezinde dáriger qalqansha beziniń kóleminiń ulǵaıǵanyn anyqtaıdy. Bez  qalypty kólemde nemese qalyptydan sál az bolýy múmkin. \r\n\r\n\'\'Tekserý barysynda mynadaı jaıttar anyqtalýy múmkin:\'\'\r\n\r\n* Tyrnaqtardyń náziktenýi; \r\n* Bettiń oǵash keskinge enýi;\r\n* Surlanǵan qurǵaq teri sıpalap qaraǵanda sýyq sezilýi múmkin. \r\n* Qol men aıaqtyń isinýi;\r\n* Shashtar juqaryp, synǵysh bolyp qalady.\r\n\r\nTTG jáne T4 qalqansha beziniń gormonynyń deńgeıin anyqtaý úshin qan taldamasyn alý  qajet.\r\n\r\n\'\'__Sondaı-aq,  mynalardy anyqtaýǵa bolady:__\'\'\r\n\r\n* Qandaǵy holesterın deńgeıin\r\n* Jalpy qan taldamasy (KLA)\r\n* Baýyr fermentteri\r\n* Prolaktın\r\n* Natrıı\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\n===\'\'Emdeý ornyn toltyratyn qalqansha beziniń gormonynyń bolmaýyna baılanysty júrgiziledi.\'\'===\r\n\r\n\'\'Levotıroksın dárisi jıi taǵaıyndalady:\'\'\r\n\r\n* Sizge aýrýdyń sımptomdaryn jeńildetetin jáne qan gormonynyń mólsherin qalypty deńgeıge deıin jetkizetin tómen dozalar taǵaıyndalady.\r\n* Eger sizdiń júrek aýrýyńyz bolsa nemese sizdiń egde jastaǵy adam bolsańyz, dáriger óte az mólsherde emdeý kýrsyn bastaýy múmkin.\r\n* Qalqansha beziniń belsendiligi tómen adamdardyń kópshiligi osy dári-dármekterdi ómir boıy alý kerek.\r\n\r\nEmdeýdiń bastapqy kezeńinde dáriger 2-3 aı saıyn gormondardyń deńgeıin anyqtaı alady. Keıin damyǵan  gormondar deńgeıin kem degende jylyna bir ret baqylaý kerek.\r\n\r\n===\'\'Qalqansha beziniń gormondaryn alyp júrseńiz, kelesi erejelerdi bilińiz:\'\'===\r\n\r\n* Ózińizdi jaqsy sezinseńiz de, dári-dármekterdi óz ýaqytynan buryn toqtatpańyz. Ony dərigerdiń taǵaıyndaǵan əreketine qaraı jalǵastyryńyz.\r\n* Eger siz dári markasyn ózgertseńiz, dárigerge habarlańyz. Qalqansha beziniń gormonynyń deńgeıin anyqtaý qajet bolýy múmkin.\r\n* Siz jep alǵan taǵam sizdiń deneńizdiń preparattyń sińýine áser etýi múmkin. Kóptegen soıa ónimderin jep nemese joǵary talshyqty dıetada bolsańyz, dárigerińizben tekserińiz.\r\n* Qalqansha beziniń dárilerin ash qarynda ishkende jaqsy áser beredi jáne kez-kelgen basqa dári-dármekterge deıin 1 saǵat buryn qoldanǵan durys . Eger siz dári-dármekti uıqyǵa jatar aldynda qabyldaǵyńyz kelse, dárigerińizben keńesińiz. Zertteýler kórsetkendeı, dári-dármekti uıyqtaý kezinde qabyldaý deneńizdi kúndizgi ýaqytta qabyldaǵanmen salystyrǵanda dári-dármekterdi jaqsy qabyldaýǵa múmkindik beredi.\r\n* Qalqansha beziniń  gormondaryna arnalǵan dárilerdi qabyldaǵannan keıin keminde 4 saǵat ótken soń myna dárilerdi qoldansańyz bolady: dıetalyq talshyqtar, kaltsıı, temir, mýltıvıtamınder, alıýmınıı gıdroksıdi antatsıdter, holesterıpol nemese ót qyshqyldarymen baılanystyratyn preparattar. \r\n\r\nQalqansha beziniń gormonyn almastyratyn terapııa kezinde kelesi sımptomdarǵa kezigetin bolsańyz, dárigerge aıtyńyz: dozanyń tym joǵary ekenin kórsetińiz:\r\n\r\n* Júrek soǵysy;\r\n* Salmaqtyń tez túsýi;\r\n* Mazasyzdyq nemese titirkený;\r\n* Terleý.\r\n \r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda, tıisti emdeý kezinde, tıreoıdtyq gormondarynyń deńgeıi qalpyna keledi. Sizge ómir boıy qalqansha beziniń gormonyn almastyratyn terapııa qajet bolýy múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n\r\nMıksedematozdy koma - gıpotıreozdyń eń aýyr túri, óte sırek kezdesedi. Qalqansha beziniń gormonynyń deńgeıi óte tómen deńgeıge deıin tómendegen kezde damıdy. Tynyssyz gıpotıreozǵa ushyraǵan adamdarda ınfektsııa, keıbir aýrýlar, sýyqqa nemese keıbir dári-dármekterge baılanysty bolýy múmkin.\r\n\r\nMıksedematozdy koma shuǵyl medıtsınalyq kómek kórsetýdi qajet etedi jáne aýrýhanada emdelý kerek. Keıbir naýqastar ottegin, tynys alý qyzmetin (jeldetý), ishilik suıyqtyqtardy jáne qarqyndy terapııany qajet etýi múmkin.\r\n\r\n===\'\'Mıksematozdy komanyń  sımptomdary mynalardy qamtıdy:\'\'===\r\n\r\n* Dene temperatýrasynyń tómendeýi;\r\n* Tynys alýdaǵy jetkiliksizdik;\r\n* Arterııalyq qysymnyń tómendeýi;\r\n* Qan quramynda qant deńgeıiniń tómendeýi; \r\n* Yntalandyrýǵa áser bermeý;\r\n* Orynsyz nemese ádetten tys  kóńil-kúı;\r\n\r\n===\'\'Gıpoterıozy emdelmegen adamdarda mynadaı qaýip bolady:\'\'===\r\n\r\n* Juqpalar, bedeýlik, júktilik, týa bitken kemistigi bar balanyń týylýy\r\n* Júrek-qantamyr aýrýlary tómen tyǵyzdyǵy joǵary lıpoproteın («jaman» holesterındi)\r\n* Júrek jetkiliksizdigi\r\n\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nEger sizde gıpotıreoz (nemese mıksedemııa) belgileri bolsa, dárigerge qaralyńyz.\r\n\r\nEger gıpotıreozǵa qarsy emdelip jatsańyz, kelesi jaǵdaılarda dárigermen keńesińiz:\r\n\r\n* Sizde keýde aýyrýy nemese júrek soǵýy jıilep ketse;\r\n* Sizde ınfektsııa bolsa;\r\n* Sizdiń sımptomdaryńyz nasharlaı tússe;\r\n* Sizde jańa sımptomdar paıda bolsa. \r\n\r\n__Derekkóz:__ AQSh-tyń Ulttyq densaýlyq saqtaý ınstıtýtynyń derekqorynan alyndy: http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000353.htm\r\n\r\n\'\'Ishtiń qatýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\'\'Artyq salmaq (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\'\'Sharshaý jáne del-saldyq (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\'\'Daýystyń qarlyǵýy jáne daýys shyqpaı qalý / nemese daýys joǵalýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\'\'Shash pen bas terisiniń teri problemalary (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\ngıpotıreoıdızm\r\nsharshaý\r\njúrek soǵysy\r\nterleý\r\nmıksedema\r\natrofııa\r\nmetabolızm\r\nqalqansha bezi\r\n','translator',28,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1368,'','Alkogoldiń áseri jaıynda','','','qz','s','',0,'',9466,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542257580,1573793580,1542258177,'Alkogoldi tutyný qanshalyqty qyzyq bolǵanymen, ol aǵzamyzǵa sonshalyqty zııandy bolyp tabylady.  Bul alkogoldiń tutynylatyn mólsherine, adamnyń jasy men basqa da faktorlaryna, sondaı-aq belgi bir jaǵdaıǵa baılanysty. Alkogoldi tutynýdyń zııandy áserleri barshamyzǵa da belgili. Bul baýyr tsırrozynyń, asqazan-ishek joldarynyń qaterli isiginiń damýyna, qan qysymynyń joǵarlaýyna, sondaı-aq jaraqattar men zorlyq-zombylyqqa ákelýi múmkin. Alkogolge degen sezimtaldyǵy joǵary adamdarǵa ony múldem qoldanbaý usynylady. Sondaı-aq, olardyń qyzmetiniń sıpaty boıynsha qozǵalystardy úılestirýdi jáne nazar aýdarýdy qajet etetin adamdarǵa alkogolden bas tartý usynylady.','Alkogoldi tutyný qanshalyqty qyzyq bolǵanymen, ol aǵzamyzǵa sonshalyqty zııandy bolyp tabylady.  Bul alkogoldiń tutynylatyn mólsherine, adamnyń jasy men basqa da faktorlaryna, sondaı-aq belgi bir jaǵdaıǵa baılanysty. Alkogoldi tutynýdyń zııandy áserleri barshamyzǵa da belgili. Bul baýyr tsırrozynyń, asqazan-ishek joldarynyń qaterli isiginiń damýyna, qan qysymynyń joǵarlaýyna, sondaı-aq jaraqattar men zorlyq-zombylyqqa ákelýi múmkin. Alkogolge degen sezimtaldyǵy joǵary adamdarǵa ony múldem qoldanbaý usynylady. Sondaı-aq, olardyń qyzmetiniń sıpaty boıynsha qozǵalystardy úılestirýdi jáne nazar aýdarýdy qajet etetin adamdarǵa alkogolden bas tartý usynylady.\r\n\r\nAlaıda, alkogoldi qalypty tutyný paıdaly áserge ıe bolýy múmkin. Mysaly, táýligine 1-2 ret az mólsherde alkogoldi qabyldaý júrektiń ıshemııalyq aýrýy táýekelin tómendetedi, sondaı-aq ártúrli sebepterden ólimdi azaıtady. Sonymen qatar, alkogoldi artyq tutyný, kerisinshe, syrqattanýshylyq pen ólim-jitimdi aıtarlyqtaı arttyrady.\r\n\r\n1-kestede kórsetilgendeı, alkogol kalorııa kózi bolyp tabylady jáne qajetti qorektik zattardyń sany az ǵana.\r\n \r\n||Sýsyn|30 ml esep boıynsha nárýyzdyń shamalas mólsheri  |Dozasynyń mysaly|Jalpy nárýyzdyń shamalas mólsheri\r\nSyra (qalypty)|12|300 ml|144\r\nSyra (jeńil)|9|300 ml|108\r\nAq sharap|20|150 |100\r\nQyzyl sharap|21|150 |105\r\nTátti dámdendirilgen sharap|47|90 ml|141\r\nKúshti spırttik  ishimdikter (araq, vıskı)|64|50 g|||	 \r\n\r\n__1-keste. Jeke alkogoldik ishimdikterdiń  qunarlylyǵy__\r\n\r\nBul keste ártúrli alkogoldik sýsyndardaǵy qunarlylyqty sanaý boıynsha nusqaýlyq bolyp tabylady. Bul alkogol dozalary men nárýyz dozalarynyń úlgileri  túrli syranyń, sharap pen dıstıllırlengen spırttiń túrlerine de qoldanyla beredi. Alkogoldiń joǵary quramdas bóligi (alkogoldiń joǵary paıyzy nemese sýsyndy joǵary kúshi) jáne alkogolmen basqa sýsyndardy aralastyrýǵa bolady, mysaly, joǵary kalorııaly qant almastyrǵyshtar, tonık, jemis shyryndary nemese kremi bar alkogolsiz sýsyndar, sýsynnyń qunarlylyǵyn  arttyrady. Alkogoldi ishimdikter nárýyz kózi bolyp tabylady, biraq ómirlik mańyzdy nárli zattardyń az mólsherin ǵana qamtamasyz etedi.\r\n\r\nAlkogol energııanyń mańyzdy kózi bolǵandyqtan, ony belgili bir mólsherde tutyný  usynylǵan nárýyzdar deńgeıinde qajetti qorektik zattardy tutynýdy qıyndatady. Degenmen, alkogoldi qalypty tutyný makronýtrıentter men mıkronýtrıentterdiń  jetispeýshiligine ákelmeıdi, al shamadan tys alkogoldi qoldaný  qajetti qorektik zattardyń jetkiliksiz tutynylýyna jáne jalpy alǵanda jetkiliksiz tamaqtanýǵa aparyp soqtyrýy múmkin.\r\nEresekterdiń kóbisi keıbir dárejede alkogoldi tutynǵandyqtan, ony tolyqtaı tyıyp tastaýdy usyný qıynyraq. Sondyqtan, alkogoldi az mólsherde  qoldaný kerek degen usynymdy aıta alamyz. Bul maǵynany túsiný úshin 300 mıllılıtr syra, 150 mıllılıtr sharap nemese 50 gramm araqqa sáıkes keletin bir dozanyń tujyrymdamasyn qoldanyńyz. Áıelderge kórsetilgen dozany kúnine bir retten artyq qoldanýǵa bolmaıdy, al erkekterge kúnine eki retten aspaıtyn mólsherde tutynýǵa keńes beriledi.\r\n\r\nAlkogoldiń áser etý dárejesi tutynylatyn mólsherine, adamdardyń jeke qasıetterine jáne birqatar basqa jaǵdaılarǵa da baılanysty. Alkogoldik sýsyndardyń belgili bir mólsherin tutynýdyń áseri de zııandy bolyp keli. Onyń saldarynan kóńil bólýdiń joqtyǵy, alkogolge táýeldilik, sondaı-aq baýyr tsırrozy, asqazan beziniń aýrýlary, júrek jáne mıdyń zaqymdanýy sııaqty salmaqty máseleler týyndaýy múmkin. Alkogoldi tutynýdyń usynylǵan mólsherinen asyryp qoldaný jol-kólik oqıǵalary men basqa da sebepterden jaraqat alý qaýpin arttyrady, sondaı-aq gıpertonııanyń damýyna, ınsýlttiń, rak aýrýlarynyń, zorlyq-zombylyqtyń jáne óz-ózine qol jumsaýdyń ebepterin týdyryp, qaýpinterin arttyrýy múmkin. Budan basqa, alkogoldi ishimdikti artyq tutynýmen áıelderdiń sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpiniń arasynda baılanys bar.\r\n\r\nZertteýler kórsetkendeı, kóptegen jaǵdaılarda tipti qalypty mólsherde ishý de zııandy bolýy múmkin. Kólik júrgizetin nemese mashına óndirisindegi adamdarǵa alkogoldi ishý usynylmaıdy. Aqyl-esi nasharlaý adamdar men qozǵalysyn durys basqara almaıtyn adamdarǵa da ishimdik ishý usynylmaıdy. Balalar men jasóspirimderge, júkti bolýy múmkin áıelderge, júkti jáne bala emizetin áıelderge, ishimdik ishýdi baqylaıtyn adamdarǵa alkogoldi tutyndyrmaý kerek. Sondaı-aq, alkogolmen ózara árekettesetin esirtki qabyldaıtyn adamdarǵa, sondaı-aq alkogoldi tutynýǵa tyıym salynǵan aýrýlardyń  alkogol ishý durys emes. Júktilik kezeńinde ishimdik ishýine tyıym salynady, sebebi az mólsherdegi ishimdik ishse, ol ishtegi uryqtyń damýyna keri áser etedi. Júktilik kezinde alkogoldi turaqty paıdalanýdyń saldary kóptegen minez-qulyq pen psıhoáleýmettik máselelerge, týa bitken balanyń fızıkalyq damýy men aqyl-esi kemýine sebep bolyp tabylady.\r\n\r\nAlaıda, alkogoldi qalypty paıdalaný keıbir adamdar úshin paıdaly bolýy múmkin. Orta jastaǵy adamdar men qart adamdar arasynda qalypty mólsherde alkogoldi ishimdikterdi qoldaný (táýligine 1-2 doza) júrektiń ıshemııalyq aýrýy men ólim deńgeıiniń tómendeýine baılanysty demeý beredi. Degenmen, alkogoldiń qalypty mólsherin paıdalanýdan basqa, densaýlyqty jaqsartýǵa jáne sozylmaly aýrýlardyń aldyn alýǵa, sonyń ishinde tıisti tamaqtaný, fızıkalyq belsendilikti arttyrý, temeki shegýdi toqtatý jáne qalypty salmaqty ustaýdyń basqa joldary bar ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Jastarǵa  alkogoldi tutynýdyń esh paıday joq, kerisinshe, bul olardyń túrli qaýip-qaterlerge  urynýyna jol ashyp beredi. \r\n  \r\n__Alkogoldi tutynýmen baılanysty genderlik aıyrmashylyqtar týraly__\r\n\r\nBelgili bir táýlikte spırttiń bir dozasyn qabyldaý erlerde júrek aýrýynyń qaýpin aıtarlyqtaı tómendetedi. Jańa zertteýler boıynsha áıelder de ishimdikti aptasyna bir ret ishetin bolsa, osyǵan uqsa nátıje kórsetetini belgili boldy.\r\n«Brıtandyq Medıtsına jýrnalynda» jarııalanǵan sońǵy zertteýlerde áıelderdiń ishimdik tutynýy jalpy mańyzdy qorǵaýshy faktory bolyp tabylady, al erkekter úshin alkogoldi jıi tutyný negizgi shart bolyp sanalady degen eken. Zertteý Danııada júrgizildi jáne zertteýdiń basynda júrek qyzmetiniń buzylystary bolmaǵan 27 178 er adam men 29 875 áıeldi qamtıdy. Zertteýshiler osy adamdarǵa olardyń tamaqtaný ádetterimen, sondaı-aq apta ishinde qansha ret jáne qandaı mólsherde alkogoldi tutynǵandyǵy týraly aqparat berdi. Alkogoldiń bir dozasy 12 gramm etanolǵa sáıkes keledi.\r\n\r\nAlǵashqy zertteýden keıin zertteýshiler 5-7 jyl boıy bul adamdardy baqylaǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda áıelderdiń arasynda júrektiń ıshemııalyq aýrýy boıynsha 749 jáne erler arasynda 1 238 oqıǵa tirkelgen. Áıelder orta eseppen aptasyna 5,5 dozasymen ishken, al erler - 11,3. Erkekterde alkogol ishý jıiligi koronarlyq júrek aýrýlarynyń jıiligine keri proportsıonaldy boldy. Atap aıtqanda, ishimdikti aptasyna bir ret koronarlyq júrek aýrýlarynyń qaýpin 7 paıyzǵa azaıtypty, al alkogoldi ishýdi aptasyna 2-3 ret qaýipti 22 paıyzǵa, aptasyna 5-6 esege 29 paıyzǵa qysqartty. Alkogoldi tutynatyndar kún saıyn ishimdik ishpegenderden góri 41 paıyzǵa tómen júrek aýrýyna shaldyqqan. Tipti jıi alkogoldi ishken adamdar (aptasyna 35 doza deıin), qorǵanysh áserin saqtaǵan kórinedi.\r\nÁıelderde jaǵdaı biraz basqasha boldy. Aptasyna bir ret alkogoldi qabyldaý júrek aýrýynyń qaýpin 36 paıyzǵa qysqartty, táýliktik ishý qaýpi 35 paıyzǵa azaıtty. Basqasha aıtqanda, áıelder úshin alkogoldi ishimdik ishý  eleýli qorǵanysh áserin týdyrdy, al olardyń jıi iship ketýi esh mánge ıe bolmaı qaldy.\r\n\r\nDanııa ulttyq densaýlyq ınstıtýttarynyń doktory Morten Gronbek bylaı dep túsindirdi: «Eger 50 jasqa tolǵan naýqas maǵan  júrektiń qantamyrlar aýrý qaýpimen kelip tursa, alkogoldi ishimdikke jolamaǵan nemese ómirinde múldem paıdalanbasa, men oılanbastan kúnine bir staqan sharap iship turýdy usynar edim. Bul zertteý ishýdiń jıiligi nemese ár jaǵdaıda qabyldanǵan alkogol mólsherine qatysty emes. Doktor Gronbektiń aıtýynsha, alkogoldi ishý jattyǵýdy nemese durys tamaqtanýdy almastyrmaıdy. Zertteý avtorlarynyń aıtýy boıynsha, alkogoldiń jaǵymdy áserine birneshe túsinikteme bar: qannyń uıýyn týdyratyn fıbrınogenniń qan deńgeıin tómendete otyryp, joǵary tyǵyzdyqtaǵy lıpoproteınderdiń (jaqsy maılar) ósýine yqpal etedi.\r\n\r\nErler men áıelderdiń arasyndaǵy aıyrmashylyqtardyń sebebi nede ekendigi anyq emes, biraq avtorlar alkogol men júrektiń ıshemııalyq aýrýy arasyndaǵy baılanysty keıbir dárejede menopaýzadan týyndaǵan dep sanaıdy. Alkogoldi ishimdiktiń qalypty tutynýy estrogen deńgeıiniń joǵarylaýyna yqpal etedi, ol ádette áıelderde menopaýza kezinde azaıady. Estrogenniń júrek aýrýyna qarsy qorǵanys áseri bar. Osy zertteýdegi áıelderdiń tek 17 paıyzy salystyrmaly túrde jas kezeńde bolǵan (erler men áıelderdiń erte jastaǵy áıelderi úshin).\r\n\r\n__Alkogoldi tutyný jónindegi nusqaý__\r\n\r\n• Alkogoldi ishetin adamdar ony qalypty jaǵdaıda qoldanýy kerek - áıelder úshin táýligine bir dozadan artyq bolmaıdy, al erkekterge táýligine 1-2 doza. Bir doza shamamen 300 mıllılıtr syra nemese 150 mıllılıtr sharap nemese 50 gramm araqqa sáıkes keledi.\r\n• Alkogoldi tutyný, eń aldymen, ózdiginen paıdalanýdy baqylaı almaıtyn adamdarǵa usynylmaıdy. Alkogoldi paıdalaný bala týýǵa\n qabiletti jastaǵy áıelderge, sondaı-aq júkti jáne bala emizetin áıelderge, balalar men jasóspirimderge, dári-dármekterdi qabyldaıtyn adamdarǵa, sondaı-aq alkogoldi tutynýdan syrqatyna qaýip tónetin jandarǵa usynylmaıdy.\r\n• Alańǵasar adamdar jáne súrinshek adamdar, sondaı-aq kólik quraldaryn basqaratyn nemese mashına óndirismen aınalysatyn adamdar alkogoldi múldem tutynbaǵany durys.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nalkogol\r\npaıdalaný\r\nishimdikter\r\naldyn alý\r\n\r\n','translator',22,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1369,'','Seboreıa ','','','qz','s','',0,'',741,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542258180,1573794180,1542258284,'__Seboreıa__ – teridegi maıly, sary qabyrshaqty qyzyl bórtpeler paıda bolatyn ekzemanyń bir túri bolyp tabylady. Seboreıanyń paıda bolý sebepterine teridegi maı bezderiniń shamadan tys qyzmet atqarýyn jatqyzady.','__Seboreıa__ – teridegi maıly, sary qabyrshaqty qyzyl bórtpeler paıda bolatyn ekzemanyń bir túri bolyp tabylady. Seboreıanyń paıda bolý sebepterine teridegi maı bezderiniń shamadan tys qyzmet atqarýyn jatqyzady.\r\n\r\nBórtpeler deneniń kez kelgen jerinde paıda bolý múmkin. Eki aıǵa deıingi nárestelerde seboreıa kóbinese bas terisinde kezdesedi, ony nárestelerdiń seboreıalyq dermatıti dep ataıdy. Nárestelerde seboreıa kóbinese jórgektelgen aımaǵynda paıda bolady. Seboreıa ár túrli jastaǵy adamdardyń betinde (ásirese qas jáne muryn men aýyz aımaǵyndaǵy búgilgen teride), qulaǵynda, keýdesinde, qoltyǵynda jáne jynys músheleri aımaǵynda paıda bolady.\r\n\r\nÁr túrli kremderdi qoldaný jáne teriniń kútý ádisteri arqyly seboreıadan emdelip ketýge bolady.\r\n','translator',19,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1370,'','Parotıt («mysqyl»)','','','qz','s','',0,'',875,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542258300,1573794300,1542258369,'__Parotıt __\'\'(sın. epıdemııalyq parotıt)\'\' - bul vırýstar shaqyratyn, qulaq pen jaq súıegi arasynda ornalasqan silekeı (qulaq mańy) bezderin zaqymdaıtyn, keıde erlerdiń jynystyq bezderin de zaqymdaıtyn (orhıt) juqpaly ınfektsııalyq aýrý. Bezder vırýstardyń áserinen isinip, qyzmeti tómendep ketedi.','__Parotıt __\'\'(sın. epıdemııalyq parotıt)\'\' - bul vırýstar shaqyratyn, qulaq pen jaq súıegi arasynda ornalasqan silekeı (qulaq mańy) bezderin zaqymdaıtyn, keıde erlerdiń jynystyq bezderin de zaqymdaıtyn (orhıt) juqpaly ınfektsııalyq aýrý. Bezder vırýstardyń áserinen isinip, qyzmeti tómendep ketedi.\r\n\r\nParotıt ártúrli jastaǵy adamdarda kezdesedi, biraq basym kópshiligi 5-19 jas aralyǵyndaǵy balalar bolyp tabylady. Bir jastaǵy balalarda óte sırek kezdesedi, sebebi olarda ana súti arqyly berilgen ımmýnıtet bolady.\r\n\r\nParotıt eresek adamdarda kóp kezdespeıdi, óıtkeni olardyń kópshiligi balalyq shaǵynda osy aýrýmen aýyrǵan nemese olarǵa qyzylsha, qyzamyq jáne parotıtke (KPK) qarsy ekpe egilgen. Al eger eresek adamdar bul aýrýmen aýyratyn bolsa, aýrý sımptomdary aýyr dárejede kórinedi jáne asqynýǵa alyp kelýi múmkin.\r\n\r\n \r\n\'\'Estý qabiletiniń joǵalýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',21,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1371,'','Tilme ','','','qz','s','',0,'',1133,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542258360,1573794360,1542258505,'__Tilme __– irińdi streptokokk \'\'(Streptococcus pyogenes) \'\'nemese altyn stafılokokk \'\'(Staphylococcus aureus)\'\' shaqyratyn, terini jáne shyryshty qabyqtardyń oshaqtyq qabynýy. Tilme negizi teriniń zaqymdalýynan, atap aıtqanda syzat túsý, jaralaný, shaǵý, shanshý nemese bórtpe bolǵannan keıin paıda bolady.','__Tilme __– irińdi streptokokk \'\'(Streptococcus pyogenes) \'\'nemese altyn stafılokokk \'\'(Staphylococcus aureus)\'\' shaqyratyn, terini jáne shyryshty qabyqtardyń oshaqtyq qabynýy. Tilme negizi teriniń zaqymdalýynan, atap aıtqanda syzat túsý, jaralaný, shaǵý, shanshý nemese bórtpe bolǵannan keıin paıda bolady.\r\n\r\nDáriger tilme sımptomdaryn muqııat qadaǵalaýy qajet, atap aıtqanda:\r\n\r\n* Teriniń isinýi, qyzarýy, aýyrsynýy. Sondaı-aq teride jaryqtar paıda bolyp, suıyqtyqtar bólinýi múmkin.\r\n* Qyzarǵan jerden bastap, deneniń ortasyna qaraı baǵyttalǵan qyzyl syzyqtardyń (lımfangınıt) bolýy.\r\n* Qyzýdyń kóterilýi jáne qaltyraý.\r\n* Irińniń bólinýi.\r\n* Lımfa túıinderiniń ulǵaıýy.\r\n* Jaısyzdyqty seziný (syrqattaný).\r\n\r\nEger balalarda tilme bette paıda bolsa, ınfektsııanyń kózge nemese bas mıyna ótip ketpeýi úshin dereý dárigerge qaralýy tıis. Negizi tilmeni antıbıotıktermen emdeıdi jáne naýqasty tynyshtyq jaǵdaıda qaldyryp, jylýlyq kompressorlaryn qoıady. Qan aǵýynyń baıaýlaýy (venozdyq toqyraý), uzaq ýaqyt ketpeıtin isinýleri, dıabeti nemese ımmýndyq júıesiniń buzylýy bar naýqastarda tilme paıda bolsa, olardy dereý aýrýhanaǵa jatqyzý kerek.\r\n\r\n','translator',30,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1372,'','Moıyn bulshyqetteriniń siresýi ','','','qz','s','',0,'',1795,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542258540,1573794540,1542258693,'Moıyn bulshyqetteriniń siresýi basqa sımptomdar bolmaǵan jaǵdaıda, uıqy kezinde durys jatpaı qalýynan nemese kompıýter aldynda uzaq ýaqyt otyrýdan paıda bolýy múmkin. Sondaı-aq, moıyn bulshyqetteriniń siresýi basqa da sımptomdarmen qatar kórinýi múmkin, bul jaǵdaıda naýqastyń shaǵymy mańyzdy kórinis tabady . Mysaly, menıngıt – moıyn bulshyqetteriniń siresýimen, bas aýrýymen jáne qaltyraýmen kórinedi','Moıyn bulshyqetteriniń siresýi basqa sımptomdar bolmaǵan jaǵdaıda, uıqy kezinde durys jatpaı qalýynan nemese kompıýter aldynda uzaq ýaqyt otyrýdan paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nSondaı-aq, moıyn bulshyqetteriniń siresýi basqa da sımptomdarmen qatar kórinýi múmkin, bul jaǵdaıda naýqastyń shaǵymy mańyzdy kórinis tabady . Mysaly, menıngıt – moıyn bulshyqetteriniń siresýimen, bas aýrýymen jáne qaltyraýmen kórinedi.\r\n\r\n__Ne isteý qajet__\r\n\r\nEger balańyzda moıyn bulshyqetteriniń siresýi jáne moıyn aýmaǵynda aýyrsyný sezimi bolyp, biraq ta qaltyraý nemese basqa da sımptomdary bolmasa, onda:\r\n\r\n* Moınyna jyly, ylǵaldy kompress basyńyz\r\n* Aýyrsyný sezimin basý úshin balańyzǵa atsetamınofen nemese ıbýprofen berińiz\r\n* Sımptomdar basylmaǵan jaǵdaıda dárigerge qaralyńyz\r\n\r\nEger balańyzda moıyn bulshyqetteriniń siresýi jáne kelesi jaǵdaılardyń bireýi anyqtalsa, dereý medıtsınalyq kómekke júginińiz:\r\n\r\n* Jaqyn arada bolǵan jaraqat\r\n* Sońǵy aı aralyǵy kene tisteýi bolsa\r\n* Bezgek (nárestelerde dene temperatýrasy qalyptydan tómen bolýy)\r\n* Sharshaǵyshtyq, uıqyshyldyq nemese álsireý\r\n* Qozǵyshtyqtyń joǵarlaýy\r\n* Turaqty bas aýrýy\r\n* Qusý\r\n* Kózdiń jaryqqa degen sezimtaldyǵy\r\n* Teri bórtpeleri\r\n* Tumaýǵa tán sımptomdar\r\n* Náresteder úshin: álsiz emýi, qatty daýystap jylaý, eńbeginiń isýi\r\n\r\n__Aldyn alýdy qarastyryńyz!__\r\n\r\n* Immýnızatsııany ýaqytyly jasatyńyz, ásirese mınıngıtke qarsy vaktsınany.\r\n* Kenelerden qorǵanýdan jándikterge qarsy repellentter jaqsy kómektesedi (dıetıltolýamıd kontsentratsııasy 10-30%-dan aspaıtyn); balalar men úı janýarlarynda kenelerdiń bar-joǵyn jıi tekserý; keneler shoǵyrlanǵan aımaqta uzyn shalbar men kóılek kııý.\r\n* Balalardyń moınyna jaraqat ákelý qaýpi joǵary oıyndar men jabdyqtardan balardy aýlaq ustańyz.\r\n \r\n__Derekkóz:__ http://kidshealth.org/en/parents/stiff-neck-sheet.html\r\n\r\n','translator',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1373,'','Retenırlengen tis ','','','qz','s','',0,'',420,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542259080,1573795080,1542259122,'__Retenırlengen tis __– ol tolyǵymen jaryp shyqpaǵan tis. Retentsııa (shyǵa almaý, kidirý) negizi úshinshi azý tisterinde (aqyl tis) nemese basqa da artqy tisterde bolady; aldyńǵy jáne búıir tisterdiń shyǵa almaýy óte sırek bolady.\r\n\r\nRetenırlengen tis  qıyndyqtar týyndyrmaýy múmkin. Al eger ol qıyndyqtar týdyratyn bolsa (ınfektsııa nemese aýrysyný degendeı), bul jaǵdaıda ol tisti alyp tastaý úshin operatsııa qajet bolady.','\r\n__Retenırlengen tis __– ol tolyǵymen jaryp shyqpaǵan tis. Retentsııa (shyǵa almaý, kidirý) negizi úshinshi azý tisterinde (aqyl tis) nemese basqa da artqy tisterde bolady; aldyńǵy jáne búıir tisterdiń shyǵa almaýy óte sırek bolady.\r\n\r\nRetenırlengen tis  qıyndyqtar týyndyrmaýy múmkin. Al eger ol qıyndyqtar týdyratyn bolsa (ınfektsııa nemese aýrysyný degendeı), bul jaǵdaıda ol tisti alyp tastaý úshin operatsııa qajet bolady.\r\n\r\n','translator',27,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1374,'','Revmatızm ','','','qz','s','',0,'',774,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542259140,1573795140,1542259178,'__Revmatızm__ – dáneker tinniń streptokokktyq bakterııalarynyń A tobynyń belgili shtammdarymen júıeli zaqymdaný nátıjesinde bolatyn, streptokokktyq ınfektsııalar týdyratyn, kóbinese streptokokkpen shaqyrylǵan baspadan (angınadan) emdelmegennen paıda bolatyn ınfektsıondy-allergııalyq aýrý. Baspany durys emdeý revmatızmniń damýyna jol bermeıdi. Sondaı-aq, bul jerde tuqym qýalaý faktory da mańyzdy ról atqarady.\r\n\r\nÁsirese júrek-qan tamyr júıesi – júrek zaqymdalady (júrektiń revmatıkalyq aqaýy). Revmatızm artrıttiń sımptomdaryn týdyryp, býyndarǵa áser etedi, sonymen qatar terilerge jáne basqa dene músheleri men tinderine de áser etýi múmkin. Revmatızmnen týyndaǵan zaqymdanýlardyń kópshiligi ýaqytsha bolyp tabylady. Biraq júrek zaqymdalsa, ol turaqty sıpatqa ıe bolyp qalady.','\r\n__Revmatızm__ – dáneker tinniń streptokokktyq bakterııalarynyń A tobynyń belgili shtammdarymen júıeli zaqymdaný nátıjesinde bolatyn, streptokokktyq ınfektsııalar týdyratyn, kóbinese streptokokkpen shaqyrylǵan baspadan (angınadan) emdelmegennen paıda bolatyn ınfektsıondy-allergııalyq aýrý. Baspany durys emdeý revmatızmniń damýyna jol bermeıdi. Sondaı-aq, bul jerde tuqym qýalaý faktory da mańyzdy ról atqarady.\r\n\r\nÁsirese júrek-qan tamyr júıesi – júrek zaqymdalady (júrektiń revmatıkalyq aqaýy). Revmatızm artrıttiń sımptomdaryn týdyryp, býyndarǵa áser etedi, sonymen qatar terilerge jáne basqa dene músheleri men tinderine de áser etýi múmkin. Revmatızmnen týyndaǵan zaqymdanýlardyń kópshiligi ýaqytsha bolyp tabylady. Biraq júrek zaqymdalsa, ol turaqty sıpatqa ıe bolyp qalady.\r\n','translator',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1375,'','Sińirdi sozyp alý','','','qz','s','',0,'',2198,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542259200,1573795200,1542259394,'Sińirdiń sozylýy – bul jaǵdaı  býyndy jaraqattap, sińirdi sozyp alǵanda oryn alady. Sińir – býyndardy baılanystyrýshy, jipke uqsas, serippeli múshe. Onyń sımptomy - súıek synǵandaı bolyp bilinedi. \r\nDárigerler sińirdiń sozylýyn aýyrlyq dárejesine qaraı jikteıdi.','Sińirdiń sozylýy – bul jaǵdaı  býyndy jaraqattap, sińirdi sozyp alǵanda oryn alady. Sińir – býyndardy baılanystyrýshy, jipke uqsas, serippeli múshe. Onyń sımptomy - súıek synǵandaı bolyp bilinedi.\r\n\r\nDárigerler sińirdiń sozylýyn aýyrlyq dárejesine qaraı jikteıdi.\r\n\r\nSozylýdyń birinshi satysy – bulaı sozylǵanda, jaryla qoımaıdy. \'\'Belgileri men sımptomdary mynalardy qamtýy múmkin:\'\'\r\n\r\n* Býyn isinedi, baıaýlap bastalyp, qyryndap isigi úlkeıip, aýyra bastaıdy.\r\n* Býyn óz turaqtylyǵyn saqtap turady.\r\n* Býynnyń qozǵalýy ádettegideı bolyp tura beredi.\r\n\r\n\'\'__Ekinshi dárejedegi sozylý kezinde ishinara baılanys úzilýi múmkin.__\'\' \'\'Belgiler men sımptomdar mynalardy qamtýy múmkin:\'\'\r\n\r\n* Jaraqat alǵanda syqyrlaǵan daýys estiledi\r\n* Aýyrýy barǵan saıyn kúsheıip, isinip ketedi\r\n* Qozǵalys shekteledi.\r\n* Jaraqat alǵan aýmaq kógeredi.\r\n* Býyn óz ornynda turmaıdy.\r\n\r\n\'\'__Sozylýdyń úshinshi satysynda sińir tolyǵymen úzilip qalady.__\'\' \'\'Belgiler men sımptomdar mynalardy qamtýy múmkin:\'\'\r\n\r\n* Jaraqat alǵan kezde syqyrlap synady.\r\n* Aýyrsyný, barǵan saıyn asqyndaıdy (tolyq úzilý kezinde aýyrsyný keıde ishinara emes).\r\n* Qatty isinip, kógerip ketedi (jıi, biraq únemi emes).\r\n* Býyn oınap qalady (qıǵashtyq nemese erkindik seziledi).\r\n* Qaıralý nemese qajalý sezimi týyndaıdy.\r\n* Tolyqtaı jyrtylǵan jer isinip ketedi.\r\n* Uıý nemese terleý sııaqty jaǵdaılar oryn alady.\r\n\r\nSińir sozylýynyń jazylýy adamnyń jasyna, densaýlyǵyna sýzylý satysyna baılanysty bolýy múmkin. Densaýlyǵy jaqsy  adamnyń sińiriniń azdap sozylýy birneshe kún nemese apta ishinde jazylýy múmkin. Qatty sozylýdan qalpyna keltirý birneshe aıǵa sozylady jáne uzaq ýaqyt kútinýge týra keledi, keıin ol qalpyna kelmeıdi, aýrýy qalyp qoıady, qozǵalys azdap shekteli, býyndyń turaqsyzdyǵy nemese deformatsııasy oryn alady, sosyn qaıta-qaıta jaraqat týa beredi.\r\n \r\nSińir  sozýyna alǵashqy kómek berý úshin – eń aldymen tynyshtaný kerek, muz basý qajet, kompress jasap, aıaq-koldy joǵary kóterip qoıǵan durys.  Azdaǵan sozylýlar úı jaǵdaıynda da jazylyp ketýi múmkin, al, sozylǵan sińir barǵan saıyn aýyr, kúsheıip bara jatsa, medıtsınalyq kómekke júginý kerek. Olar, gıps nemese tańǵysh baılap berip, dárilik preparattar engizip, operatsııa da jasaýy yqtımal. \r\n\r\n','translator',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1376,'','Qabaq bulshyqetteriniń buzylýy – ptoz','','','qz','s','',0,'',3288,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542270900,1573806900,1542271447,'Bul aýrý  - ptoz dep atalady.  Qabaqyń mezgilsiz túsip ketýimen sıpattalatyn aýrý.\r\n \r\nKóz – sferalyq formany kórý múshesi. Ol suıyqtyqqa toly bolady. Kózdiń syrtqy qabattary – aǵy (aq qabyqsha) men janar. Olar qorǵaýshy qyzmetin atqarady. Kózdiń ortańǵy qabaty tamyrlardan turady. Al eń tómengi qabaty (qarashyǵy) júıke júıesinen, tús ajyratqysh túısikterden  turady. Sondaı-aq janardyń artynda ornalasqan kózdiń shatyrsha qabyǵy bar, al onyń ishki jaǵyndaǵy dóńgelek kishkentaı qara – kózdiń qarashyǵy dep atalady. Onyń artynda hrýstaldi qabyq bar – ol lınza formasyndaǵy elastıkalyq dene. Onyń basty mindeti – tús ajyratqyshtyǵy. Konıýktıv – bul kózdiń shyryshty qabyǵy, ol kózdi jaýyp turatyn teriniń ishki jaǵy.\r\n','__Mazmuny__{alink aname=\"8\"}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nBul aýrý  - ptoz dep atalady.  Qabaqyń mezgilsiz túsip ketýimen sıpattalatyn aýrý.\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"400\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Kóz – sferalyq formany kórý múshesi. Ol suıyqtyqqa toly bolady. Kózdiń syrtqy qabattary – aǵy (aq qabyqsha) men janar. Olar qorǵaýshy qyzmetin atqarady. Kózdiń ortańǵy qabaty tamyrlardan turady. Al eń tómengi qabaty (qarashyǵy) júıke júıesinen, tús ajyratqysh túısikterden  turady. Sondaı-aq janardyń artynda ornalasqan kózdiń shatyrsha qabyǵy bar, al onyń ishki jaǵyndaǵy dóńgelek kishkentaı qara – kózdiń qarashyǵy dep atalady. Onyń artynda hrýstaldi qabyq bar – ol lınza formasyndaǵy elastıkalyq dene. Onyń basty mindeti – tús ajyratqyshtyǵy. Konıýktıv – bul kózdiń shyryshty qabyǵy, ol kózdi jaýyp turatyn teriniń ishki jaǵy.\'\'   \r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nÚstińgi qabaq ptozynyń paıda bolýynyń sebepteri:\r\n•	Kózdi ashyp-jumýǵa demeý beretin  bulshyqetterdiń álsireýi;\r\n•	Osy bulshyqetterdi ıgerip turatyn júıke júıesiniń zaqymdanýy;\r\n•	Kózdiń ústińgi syrtqa terisiniń salbyraýy.\r\nÚstińgi qabaqtyń túsip ketýiniń sebepteri:\r\n•	Kárilikten;\r\n•	Týmysynan;\r\n•	Aýrýdyń nemese jaraqattyń saldarynan.\r\nPtozdyń paıda bolýyna sebep boltyn aýrýlar:\r\n•	Mıdaǵy nemese basqa da isikterdiń áseri, júıke júıesi nemese bulshyq etter zaqymdanǵan jaǵdaıda;\r\n•	Qant dıabeti\r\n•	Gornera sındromy (júıke júıesiniń zaqymdanýynan bolatyn klınıkalyq sındrom)\r\n•	Mıastenııa\r\n•	Insýlt\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Bir nemese eki qabaqtyń da túsip ketýi;\r\n•	Kózdiń jasaýrap turýy;\r\n•	Kózdiń buldyrap turýy.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nQabaqtyń ózdiginen túsip ketýiniń sebebin anyqtaý úshin  dárigerler tekserý júrgizedi.\r\nQajetti tekserýler mynalar:\r\n•	Jaryqty shamnyń kómegimen tekseredi;\r\n•	Bulshyqet álsizdigin tekseredi;\r\n•	Kórýdiń órisin zertteıdi.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEger aýrý anyqtalsa, ony dereý emdeý kerek. Qabaq kóbinese qartaıǵanda túsedi, muny endi, «aýrý» dep baǵalaı almaımyz. \r\nQabaqty kóterý úshin jasalatyn ota (qabaqty jóndeý) qabaq bulshyqetteri álsirep, túsip kettek jaǵdaıda júrgiledi.\r\n•	Jeńil jaǵdaılarda qabaqtyń syrtqy jaǵyn jóndeý úshin ota jasalady;\r\n•	Kózdiń basqa daý aýyr jaǵdaılarynda ota jasalady;\r\n•	Balalarda «jalqaý kóz» dep atalatyn ambılıopııdan paıda bolǵan ptozǵa da operatsııa jasalady.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nBoljam ptozdyń paıda bolý sebepterine baılanysty bolady. Operatsııa tek qabaqtyń syrtqy formasyn qalpyna keltirý úshin jasalady.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nOftlmolog (kóz aýrýlaryn emdep, dıagnoz qoıatyn dáriger) dárigerge tómendegideı jaǵdaılar oryn alsa habarlasyńyz:\r\n•	Balańyzdyń qabaǵy ózdiginen túse bastasa;\r\n•	Eresekterdiń qabaǵy ózdiginen, jyldam ózgerip bara jatsa.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nPtoz\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nptoz\r\njasaýraý\r\nqabaqtyń túsýi\r\nqartaıý\r\nptozdyń sebepteri\r\nbalalardyń qabaqtarynyń túsip ketýi\r\n','student_k',26,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1377,'','Orhıt','','','qz','s','',0,'',4673,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542271560,1573807560,1542272081,'Orhıt – bir nemese eki atabezdiń qabynýy.\r\nSebepteri\r\nOrhıt ártúrli bakterııalar men vırýstardan paıda bolady.\r\nOrhıtti damytatyn kóp taralǵan vırýstardyń biri – epıdemıkalyq parotıt vırýsy bolyp tabylady. Bul aýrý kóbinese ul balalardy jynys músheleriniń óspeli kezeńinde mazalaıdy.  Orhıt epıdemıkalyq parotıttiń  bastapqy 4-6 kúni ótkennen keıin bilinedi. Keıingi kezde, balalarǵa ekpe júrgizýdiń arqasynda epıdemıkalyq parotıt ushyrasýy azaıdy. \r\nOrhıt sondaı-aq, qýyq asty bezi men jumalaq aýrýynyń ınfektsııasy kezinde de mazalaýy múmkin.\r\n','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nOrhıt – bir nemese eki atabezdiń qabynýy.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nOrhıt ártúrli bakterııalar men vırýstardan paıda bolady.\r\nOrhıtti damytatyn kóp taralǵan vırýstardyń biri – epıdemıkalyq parotıt vırýsy bolyp tabylady. Bul aýrý kóbinese ul balalardy jynys músheleriniń óspeli kezeńinde mazalaıdy.  Orhıt epıdemıkalyq parotıttiń  bastapqy 4-6 kúni ótkennen keıin bilinedi. Keıingi kezde, balalarǵa ekpe júrgizýdiń arqasynda epıdemıkalyq parotıt ushyrasýy azaıdy. \r\nOrhıt sondaı-aq, qýyq asty bezi men jumalaq aýrýynyń ınfektsııasy kezinde de mazalaýy múmkin.\r\nOrhıt gonore nemese hlamıdıoz sekildi  jynystyq jolmen beriletin ınfektsııasy (JJBI) kezinde de kezdesip jatady. Orhıttiń tolyq túri 19-35 jas arasyndaǵy erkekter arasynda jıi kezdesedi.\r\nJynystyq jolmen beriletin orhıttiń qaýipti faktorlary:\r\n•	Qaýirti jynystyq baılanystar;\r\n•	Kóp adammen jynystyq qatynasqa túse berý;\r\n•	Burynǵy gonoreı nemese basqa da JJBI\r\n•	JJBI dıagnozy bar adammen jynystyq qatynasta bolý.\r\nJJBI  men baılanysy joq orhıttiń qaýipti faktorlary:\r\n•	45 jastan asqanda;\r\n•	Folleıa kateterasyn uzaq qoldanǵannan;\r\n•	Epıdemııalyq parotıtke qarsy vaktsınasyn saldyrmaǵannan;\r\n•	Nesep shyǵarý joldarynyń týma aqaýy;\r\n•	Nesep shyǵarý joldarynyń aınalmaly ınfektsııasy;\r\n•	Nesep shyǵarý joldaryn jedel emdegennen.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Uryq suıyqtyǵymen aralasyp qan shyǵady;\r\n•	Jynys múshesinen bólindi shyǵady;\r\n•	Qaltyraý;\r\n•	Shattyń aýrýy;\r\n•	Jynystyq qatynas kezinde nemese eıakýlıatsııa kezinde aýrý sezimi  baıqalady;\r\n•	Nesep shyǵarý kezinde aýyrady;\r\n•	Uma  isıdi;\r\n•	Shattyń zaqymdalǵan jaǵy  isinip, sezimtal bolyp ketedi;\r\n•	Jumalaq isinip, aýyrlyq sezinedi;\r\n•	Qysym nemese sozylý kezinde jumyrtqa jaq aýyryp turady.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDárigerge tekserilý kezinde mynadaı jaıttar anyqtalýy múmkin:\r\n•	Qýyq asty beziniń  úlkeıýi jáne sezimtaldyǵy;\r\n•	Zaqymdanǵan jaqtaǵy shattyń lımfa túıinderi úlkeıip, sezimtal bolyp ketedi;\r\n•	Zaqymdalǵan jaqtyń jumalaǵy sezimtal bolyp, aýyryp turady.\r\nAýrýdy dıagnostıkalaýdyń ádisteri:\r\n•	Qannyń jalpy taldaasy (QJT)\r\n•	Jumalaqty ÝDZ-ǵa túsirý;\r\n•	Hlamıdıozǵa jáne gonoreıaǵa tekserý júrgizý;\r\n•	Nesepke taldama jasaý;\r\n•	Zár tamshylarynan birneshe úlgiler alynady. Sonyń ishinde bastapqy, sońǵy bóligi, sondaı-aq prostataǵa jasalatyn massajdan keıin úlgisi alynady. \r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nMynadaı emdelý joldary bar:\r\n•	Antıbıotıkter – eger ınfektsııa bakterııalardan bolsa (gonoreıa nemese hlamıdıoz sııaqty aýrýlarmen jynystyq qatynas jaısaıtyn serigińizde emdelýi kerek);\r\n•	Qabynýǵa qarsy dári-dármekter;\r\n•	Tynyshtandyrǵyshtar;\r\n•	Zardap shekken aımaqqa muz paketterin qoldanýmen jáne umaǵa joǵary qalypty qamtamasyz etýmen tósek tartyp jatý\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nBakterııadan paıda bolǵan orhıttiń ýaqytynda  dıagnozyn anyqtap, erte bastan emdese, atabezdiń qalypty qyzmet etýin  saqtap qalýǵa bolady.\r\nBoljam boıynsha orhıt, asqynyp,  shoshqaboryq aýrýyna aýytqýy múmkin. Erlerde orhıt epıdemııalyq parotıt kezinde týyndasa,  bedeý bolyp qalý qaýpi bar.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nKeıbir balalarda shoshqaboryq vırýsynan  paıda bolǵan orhıt  jumalaq atorfııasymen astasyp ketýi múmkin.\r\nSondaı-aq orhıt bedeýlikke soqtyrýy múmkin.\r\nBasqa da potentsıaldy asqynýlar:\r\n•	Sozylmaly epıdıdımıt;\r\n•	Atabez tinderiniń ólýi;\r\n•	Uma terisi salbyrap turady;\r\n•	Uma abstsesi.\r\nUma nemese atabez qatty aýyrsa, ol atabezdiń qan tamrylarynyń buralyp qalýynan bolýy múmkin. Ondaı jaǵdaıda jedel túrdegi medıtsınalyq kómek qajet bolady. Eger   sizdiń umańyz ben atabezińiz kútpegen jerden  qatty aýyryp ketse, mindetti túrde dárigerge habarlasyńyz.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nAtabezge baılanysty kez-kelgen máselemen dárigerge qaralǵanyńyz jón.\r\nEger sizdiń atabezińiz kenetten, nemese oqys jaǵdaıda aýyra qalsa 103 telefon nómiri arqyly jedel medıtsınalyq kómek shaqyryńyz.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\nEpıdemııalyq parotıtke qarsy ekpe - parotıtpen baılanysty orhıttiń paıda bolýynyń aldyn alady. IPPP-men baılanysty orhıttiń damýynyń aldyn alý úshin, tek bir adammen  qaýipsiz jynystyq qatynas jasap, músheqap paıdalanǵan ońtaıly sheshim bolmaq.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nEpıdıdımoorhıt; atabez ınfektsııasy\r\n__Tegter:__ orhıt\r\n','student_k',28,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1378,'','Balalardyń tunshyǵyp qalýynyń aldyn alý','','','qz','s','',0,'',3737,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542272220,1573808220,1542272532,'Jańa týǵan náresteler bastaryn erkin qozǵaı almaıdy, sondyqtan olar tunshyǵyp qalýdan saqtandyrýdy qajet etedi. Alaıda, jas balalar arasynda da ondaı qaýipter kez kelip qalýy múmkin.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Balalardy tunshyǵyp qalýdan saqtaý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Daıyn bolyńyz__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Balalar ortasy úshin qaýipsiz jaǵdaı jasaý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nJańa týǵan náresteler bastaryn erkin qozǵaı almaıdy, sondyqtan olar tunshyǵyp qalýdan saqtandyrýdy qajet etedi. Alaıda, jas balalar arasynda da ondaı qaýipter kez kelip qalýy múmkin.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Balalardy tunshyǵyp qalýdan saqtaý__\r\nBalalardy tunshyǵyp qalýdan saqtaý úshin, tómendegideı tártip ornatý  kerek:\r\n•	Balalardy  jumsaq jerge etbetinen jatqyzyp, qaldyryp ketpeńiz. Jumsaq jer: jumaq tósek, kórpe, kilem nemese matras japqyshy;\r\n•	Balany tósektiń ústinde jumsaq japqyshtarmen jeke qaldyryp ketpeý kerek. Mysaly: jumsaq pled, jastyq nemese jumsaq oıynshyqtar;\r\n•	Balanyń qasyna jumsaq jastyqtardy múldem qoımaǵan durys, amal bolsa, tósektiń aıaq jaǵyna jastyq emes, basqa qattyraq zattardy qoıyp tirep tastańyz;\r\n•	Polıetılen paketterin balanyń janyna qoıyp ketpeńiz;\r\n•	Matras balańyzdyń tóseginiń kólemine sáıkes kelýin qadaǵalańyz. Sol kezde balańyzdyń matras pen tósektiń arasyna túsip, tunshyǵyp qalý qaýpiniń aldyn alasyz.  \r\n•	Matrastyń japqyshy ózine dál kelýin de qadaǵalańyz, sebebi japqysh úlken bolsa, aınalyp, bolmasa, buralyp balańyzdyń betin jaýyp qalýy yqtımal. Sol úshin japqyshty ustap turatyn arnaıy zattardy alýyńyzǵa da bolady. \r\n•	Náresteni úlkender jatatyn tósekte jeke qaldyrmańyz. Eger balańyzben birge uıyqtasańyz, onyń qaýipsizdigine mán berińiz.\r\n•	Bir tósekte birneshe  balanyń birge jatýyna bolmaıdy;\r\n•	Plastıkalyq sýmka men plastıkalyq qapty hımııalyq tazalyqqa tastańyz;\r\n•	Qoqys salatyn qapty balalardyń qoly jetpeıtin jerde saqtańyz;\r\n•	Týǵan kún bolmasa, merekelik sharadan keıin plastıkalyq qaptar men japsyrmalardyń shashylyp jatpaýyna asa mán berińiz;\r\n•	Aýa sharlaryn balalardyń qoly jetpeıtin jerde saqtańyz. Eger sharlar jarylsa, olardyń qaldyqtaryn úıde qaldyrmaı jınap, laqtyryp tastańyz.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Daıyn bolyńyz__\r\nEger siz bala kútip júrseńiz nemese kishkentaı balańyz bolsa, mynalarǵa mán bereńiz:\r\n•	júrek-ókpelik reanımatsııasyn (JÓR) júrgizý týraly oqý kerek;\r\n•	tómendegi tizimdegi qyzmetkerlerdiń telefon nómirin jazyp alyńyz:\r\n	Dárigerdiń telefon nómiri;\r\n	Ata-ananyń jumys nemese qalta telefondarynyń nómiri;\r\n	Kórshiniń nemese  jaqyn týysynyń nómiri (eger qandaı da bir jedel jaǵdaılar oryn alsa olardan kómek suraý úshin)\r\n•	Shuǵyl jaǵdaı oryn alǵan jaǵdaıda daıyn bolý úshin dári qorapshalaryn birge alyp, olardy qoldaný ádisterin bilip júrińiz:\r\n•	Tútinge jáne kómir qyshqyl gazyna qarsy detektorlardy ornatyp alyńyz\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Balalar ortasy úshin qaýipsiz jaǵdaı jasaý__\r\nÚıińizdegi jaǵdaıdyń qaýipsizdigine kóz jetkizý úshin, tizerlep jáne eńbektep qarap, tekserip shyǵyńyz. Sebebi bala sol bıiktikte kóredi. Balańyzdyń aınalasyndaǵy zattardyń bárinen habaryńyz bolyńyz. Sebebi beı-jaı qaralǵan ár nárse bala úshin qaýipti bolyp shyǵýy múmkin.\r\n\r\nÁrıne úıdi bala úshin túgeldeı qaýipsiz etip shyǵý múmkin emes. Eger siz balańyz úshin qaýipsiz bolsyn deseńiz, keıbir bólmelerdiń esikterin jaýyp qoıyńyz, sonda balańyzdy jeke qaldyryp ketkende alańdamaıtyn bolasyz. Eger esikterińizde arnaıy bekitkish qulpysy bolsa, tipten jaqsy, ol kezde balańyzdyń qaýipti bólmelerge kirip ketpeıtinine senimdi bolasyz.  Qanshalyqty baqylaýdy kúsheıtseńiz, sonshalyqty  balańyzdyń jaraqattanyp qalýynyń aldyn alatyn bolasyz. Degenmen, eń muqııat degen ata-ananyń ózi balasyn qaýipten 100% arashalaı almaıdy.\r\n\r\nEger sizde bala bolsa, sizdiń úıińiz, sábı úshin qaýipsiz bolýy shart. Túptiń túbinde, ustaý, kóterý jáne t.b. qımyldar balanyń denesi men aqylyn damytady.\r\n\r\n__Tegter:__\r\nKútpegen jerden tunshyǵý \r\n','student_k',27,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1379,'','Sozylmaly bronhıt','','','qz','s','',0,'',7164,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542272580,1573808580,1542273061,'Bronhıt – bul tynys alý joldary men ókpeniń qabynýy (nemese qyshýy). Tynys alý joly degen – ótpege aýa apataryn tútikshe. Ony bronh dep te aıtady. Tynys alý joldary qabynǵanda, olardan shyryshtar bólinedi.  Shyryshtar tynys alý joldaryna kedergi jasaıdy da, ókpege aýanyń kelýin qıyndatady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Sozylmaly bronhıt degen ne?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sozylmaly bronhıtke ne sebep bolady?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dáriger sozylmaly bronhıtti qalaı anyqtaıdy?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Sozylmalmaly bronhıtke qarsy qoldanylatyn dári-dármekter bar ma?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Sozylmaly bronhıt kezinde antıbıotıkter kómektese ala ma?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Ottegi terapııasy jaıynda ne aıtýǵa bolady?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Men ókpemniń jaǵdaıyn jaqsartý úshin ne istesem bolady?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Sozylmaly bronhıt asqynyp ketse ne bolady?__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Men tynys alýymdy jeńildetý úshin jáne jóteldi basý úshin ne istesem bolady?__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Sozylmaly bronhıt degen ne?__\r\nBronhıt – bul tynys alý joldary men ókpeniń qabynýy (nemese qyshýy). Tynys alý joly degen – ótpege aýa apataryn tútikshe. Ony bronh dep te aıtady. Tynys alý joldary qabynǵanda, olardan shyryshtar bólinedi.  Shyryshtar tynys alý joldaryna kedergi jasaıdy da, ókpege aýanyń kelýin qıyndatady.\r\nSozylmaly brohıttiń sımptomdaryna keler bolsaq, tamaqtan shyrysh (qaqyryq) bólinedi, jótel paıda bolady, tynys alý qıyndaıdy, keýdede aýrý sezimi baıqalady.\r\n«Sozylmaly» degen termınniń ózi bul aýrýdyń uzaq ýaqyt boıy mazalaıtyndyǵyn meńzeıdi. Sozylmaly dep atalatyn bronhıt, úsh aıdan artyq ýaqyt mazalaıdy. Sozylmaly bronhıt ókpe emfızemııasymen jıi baılanysyp  ketedi, ondaı jaǵdaı týyndaǵanda, ony ókpeniń obstrýktıvti sozylmaly aýrýy (ÓOSA) dep atalady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sozylmaly bronhıttiń qandaı sebepteri bar?__\r\nShylym shegý sozylmaly bronhıttiń birden-bir sebebi bolyp tabylady. Shylym tútini ókpege baryp tynys alý joldaryn titirkendiredi, nátıjesendi odan shyrysh bólinedi. Ýzaq ýaqyt boıy hımııalyq bý nemese shań, sondaı-aq basqa zııandy zattar tynys alý joldary arqyly ókpege tússe, onyń áserinen ókpe titirkenip, sozylmaly bronhıt týyndaýy múmkin.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dáriger sozylmaly bronhıtti qalaı dıagnostıkalaıdy?__\r\nDáriger sizden aýrýlardyń sımptomdaryn surastyrady jáne kelesideı suraqtar qoıylýy múmkin:\r\n•	Sizden qaqyryq bólinip, jótelińiz kúsheıdi me?\r\n•	Tynys alý joldarynda máselelerińiz týyndady ma?\r\n•	Keýdeńizde qysylyp turǵandaı sezim bola ma?\r\n•	Sizde bul sımptomdar qashannan beri paıda boldy?\r\n•	Siz shylym shegesiz be?\r\n•	Kúnine qansha shylym shegesiz?\r\n•	Shylym shegip júrgenińizge qansha jyl boldy?\r\n•	Ókpeńizdi titirkendiretin hımııalyq bý nemese shań sııaqty basqada zııandy zattardan zaardap shektińiz be?\r\nEger dáriger sizde sozylmaly bronhıt bar dep tapsa, siz ókpeńizdiń zaqymdalǵanyn teksertýińiz kerek. Dáriger sizdiń ókpeńizdiń qyzmetin tekseredi, onyń qanshalyqty jaqsy jumys istep jatqanyn anyqtaıdy.  Tekserý barysynda siz ókpedegi aýa mólsherin ólsheıtin qurylǵy arqyly dem alasyz. Sondaı-aq, dáriger sizge keýde jasýshalaryn tekserý úshin qan taldamasyn tapsyryp, rentgennen ótýińizdi mindetteıdi.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Sozylmaly bronhıtti emdeıtin dári-dármekter bar ma?__\r\nIá. Dáriger sozylmaly jóteldi emdeý úshin bronhodılatatorlar tobyndaǵy dárilik preparattardy taǵaıyndaıdy. Bul dáriler tynys alý joldaryn keńeıtedi, erkin tynys alýǵa jaǵdaı jasaıdy. \r\nBul dárilerdi ádette ıngalıatsııa túrinde qoldanady. Ingalıatordyń qyzmeti, dárilerdi ókpege áser etkizý bolyp tabylady. Ingalıatordy durys qoldaný kerek, sebebi ókpege dáriniń tolyq qandy áser etýi soǵan baılanysty. Negizi dáriger ony qalaı qoldaný kerektigin sizge úıretedi.\r\nQatty demikpe kezinde, dáriger sizge teofıllın sekildi dárilik preparatty taǵaıyndaıdy, olar tabletka túrinde qoldanylady.\r\nEger aýrý sımptomdary bul dárilerdi qoldǵanǵannan ońalmasa, dáriger sizge steroıdtardy qoldanýdy taǵaıyndaıdy. Onyń ıngalıatsııalyq jáne tabletkalyq túrleri bolady.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Sozylmaly bronhıtke tap bolǵanda atıbıotıkter kómektese ala ma?__\r\nSozylmaly bronhıtke antıbıotıkter kómektese almaıdy.  Olar tek ókpemen baılanysty sozylmaly jótelge, ókpelik ınfektsııa kezinde paıda berýi múmkin. Eger  sizde ókpelik ınfektsııa bolsa, ol jótelgen kezde, qaqyryqtyń bólinýimen kóris beredi.  Ol kezde qaqyryq sary nemes ashyq jasyl tústi bolady.  Ondaı jaǵdaıda da tynys tarylyp, qaltyraý paıda bolady.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Ottegi terapııasy jaıynda ne aıtýǵa bolady?__\r\nSozylmaly bronhıt paıda bolyp, ókpe zaqymdanǵan kezde aǵzaǵa ottegi tasymaldaný qıyndaıdy.  Eger sozylmaly  bronhıt aýyr damysa, jáne qoldanǵan dárilerińiz paıda bermeı  jatsa, onda, dáriger sizge qosymsha ottegi alýdy taǵaıyndaıdy. Eger dáriger sizge ottegin alýdy taǵaıyndaǵan bolsa, onda ony kúndiz qanshalyqty mólsherde qoldanǵan bolsańyz, túnde de solaı paıdalanýdy umytpańyz.  Ottegi sizge tynys alý úshin, ári qaraı ómir súrý úshin qajet bolady.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Men ókpemniń jaǵdaıyn jaqsartý úshin taǵy ne isteýim kerek?__ \r\nBirqalypty fızıkalyq júkteme tynys alýǵa atsalysatyn bulshyqetterińizdi nyǵaıtady. Aptasyna joq degende 3 ret jattyǵyp turyńyz. Sodan soń, jattyǵý kúshtemelerin kóbeıte berińiz. Mysaly siz aptasyna 3 ret 15 mınýttan júgirýińiz múmkin. Ýaqyt óte kele bul jattyǵýǵa da boıyńyz úırenip, aqyryndap júgirýińizge jyldamdyq qosyla bastaıdy. Sodan siz 20 mınýt boıy júgire bastaısyz, sodan 25,30 mınýt dep kete beredi. Dárigerińizden ózińizdiń densaýlyǵyńyzǵa baılanysty qandaı jattyǵýdyń kún tizbesin ornatý kerektigin surap alyńyz.\r\nÓkpelik reabılıtatsııa dep atalatyn emdeý baǵdarlamasy sizdiń tynys alýyńyzdy jeńildetedi. Ókpelik reabılıtatsııa ádette pýlmonolgpen (ókpe aýrýyn emdeýmen aınalysatyn dáriger) birge ótkiziledi. Dáriger ókpelik reabılıtatsııa baǵdarlamasyn ótkizý úshin sizdi, emdeý mekemesine joldaýy múmkin.\r\nTynys alýdy jeńildetý úshin jáne bir ádis «erindi jymqyryp turyp dem shyǵarý» ádisi de kómekshi bola alady. Ol úshin tereń dem alyńyz, sodan soń aýyz arqyly aqyryndap dem alyńyz,  enrińizdi jymqyryp turyńyz, týra bireýge yzalanyp turǵandaı keıipte. Bul jattyǵý tynyńtyń tarylýyn jeńildetedi, sozylmaly jóteldi azaıtady. Nátıjesinde siz ózińizdi jaqsy sezinip qalasyz.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Sozylmaly bronhıt asqynyp ketse ne bolady?__\r\nSozylmaly bronhıt ókpe ınfektsııasyn joǵarlatady, sol úshin sizge ár jyl saıyn tumaýǵa qarsy ekpe saldyryp turǵan durys.  Odan basqa, ár 5-6 jyl saıyn pnevmokokqa qarsy ekpe saldyryp turyńyz, sonda pnevmonııa aýrýynan aman bolasyz.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Men tynys alýymdy jaqsartý úshin jáne jóteldi toqtatýym úshin ne isteı alamyn?__\r\nEger siz shylym shekseńiz, eń bastysy, siz ol jaǵymsyz ádetten aıyqqanyńyz durys. Sebebi, qanshalyqty tútin jutsańyz, ókpeńiz sonshalyqty zaqymdanady. Eger siz temekini tastasańyz, tynys alýyńyz jaqsarady, az jóteletin bolasyz, jáne ókpeńizdiń jalpy jaǵdaıy ońdalatyn bolady. Temekiden bas tartý arqyly, ókpeniń qaýipti isiginen aýlýq ketýge bolady. Sol úshin dárigerden shylymdy qalaı tastaý kerektigin surańyz. \r\nAerozoldyq azyqtar, shashqa arnalǵan laktar, shashyraıtyn boıaqtar sekildi ókpeńizdi titirkendiretin  zattardan aýlaq bolyńyz. Hımııalyq bý men shań-tozańnan da aýlaq júrińiz. Boıaýlar, lak jáne hımııalyq suıyqtyqtarmen jumys jasaǵanda aýzy-murnyńyzǵa maska taǵyp alyńyz.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nsozylmaly bronhıt, \r\nbronhıt, \r\nbronhıttiń sebepteri, \r\nbronhıttiń dıagnostıkasy, \r\nbronhıttiń emdelýi, \r\nottegi terapııasy  \r\n','student_k',28,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1380,'','Qysylǵan shap jaryǵy','','','qz','s','',0,'',1237,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542273240,1573809240,1542273665,'Qysylǵan shap jaryǵy – shapqa nemese umaǵa qysylyp, ish qýysyna keri qaıtýsyz qalatyn jaryqty ataıdy. Qysylǵan jaryq ádette isıdi, sodan qysylǵan ash ishektiń jalǵasynda qanaıalymy buzylady. Qysylǵan jaryq aýyr dert bolyp tabylady jáne ol jedel medıtsınalyq kómek kórsetýdi qajet etedi. Jaryq jaıynda myna siltemeden tolyq maǵlumat alsańyz bolady: http://www.zdrav.kz/node/9531','__Mazmuny__\r\n{alink aname=\"1\"}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n{alink aname=\"2\"}\r\n__Sıpmtomy__\r\n{alink aname=\"3\"}\r\n__Emdeý__\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nQysylǵan shap jaryǵy – shapqa nemese umaǵa qysylyp, ish qýysyna keri qaıtýsyz qalatyn jaryqty ataıdy. Qysylǵan jaryq ádette isıdi, sodan qysylǵan ash ishektiń jalǵasynda qanaıalymy buzylady. Qysylǵan jaryq aýyr dert bolyp tabylady jáne ol jedel medıtsınalyq kómek kórsetýdi qajet etedi. Jaryq jaıynda myna siltemeden tolyq maǵlumat alsańyz bolady: http://www.zdrav.kz/node/9531\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nQysylǵan jaryqtyń sımptomdary:\r\n•	Jaryq paıda bolǵan jer ashyp aýyrady jáne qyzaryp turady;\r\n•	Kútpegen jerden qatty aýyryp ketedi de, qoıady, jáne bul jaǵdaı qaıtalanyp otyrady;\r\n•	Dene qyzýy joǵarylyp, qaltyraý paıda bolady;\r\n•	Júrek soǵysy jyldamdam ketedi.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nBul aýrý emdelmegen jaǵdaıda, júrek aınyp, qusyp, ınfektsııanyń týyndaýyna jol ashylady. Eger operatsııa der kezinde jasalmasa, adam ómirine qaýip tónýi de ǵajap emes, jáne ash ishektiń qysylǵan jerindegi tinder óle bastaıdy. Ondaı jaǵdaıda, zaqymdalǵan ash isheki kesip tastaýǵa týra keledi.\r\nDenede qyzarǵan tómpeshik, dóńesterdiń paıda bolýy (áıelderde)\r\n\r\n__Tegter: __\r\nQysylǵan shap jaryǵy \r\n','student_k',29,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1381,'','Jatyr  fıbromıomasy','','','qz','s','',0,'',7659,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542273780,1573809780,1542276365,'Jatyr fıbromıomasy – áıelderdiń jatyrynda paıda bolatyn isik. Biraq bul isik asa qaýip týdyrmaıdy. ','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Jatyr anatomııasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"10\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nJatyr fıbromıomasy – áıelderdiń jatyrynda paıda bolatyn isik. Biraq bul isik asa qaýip týdyrmaıdy. \r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\nJatyr anatomııasy\r\n   {img type=\"fileId\" fileId=\"401\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nJatyr – áıelderdegi óndiristik  júıeniń bir bóligi bolyp sanalady. Bul múshe almurt tárizdi bolyp keledi, onda - uryq  damıdy. Jatyr – qýyq pen tik ishektiń arasynda, kishi jambas qýysynda ornalasqan.\r\nJatyr moıyndyǵy – jatyrdyń tómengi bóliginde ornalasqan, tarylǵan jeri. Jatyrdyń keń bóligi, moıyndyqtyń ústińgi jaǵynda ornalasqan, ony – jatyr denesi deıdi.  Jatyrdyń kúmbez tárizdi joǵarǵy bóligi -  jatyrdyń túbi dep atalady. Jatyrdan qarama-qarsy eki jaq betinen Fallopıev tútiksheleri shyǵady. Olar analyq bezge jalǵasyp tuıyqtalady.\r\nJatyr 3 qabattan turady. Ishki qabatty – endometrıı. Ortańǵy qabatty – mıometrıı – (bulshyqetti qabat). Syrtqy qabatty – perımetrıı.\r\nBala týý  jasyndaǵy áıelderdiń  ár aı saıyn endometrıi jýaryp turady, bul jatyrdyń júktilikke daıyndalýyna baılanysty bolatyn qubylys. Eger júktilik bolmasa, endometrıı qabatty sylynyp, qynap arqyly qanmen aralasyp syrtqa shyǵyp ketedi. Ony – etekkir  (menstrýatsııa) dep ataıdy.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nJatyr mıomasy jıi kezdesetin aýrý.  Bala kóterý jasyna jetken ár 5 áıeldiń biri,  jatyr mıomasyna shaldyǵyp jatady. 50-jyldardan beri qaraı ár eki áıelde jatyr mıomasy kezdesýde. Alaıda, 20 jastaǵylar arasynda mıomanyń kezdesýi sırek eken.\r\nJatyr fıbromıomasynyń naqty neden paıda bolatynyn eshkim bilmeıdi. Múmkin boltyn sebepterine mynalardy jatqyzýǵa bolady:\r\n•	Aǵzadaǵy garmondyq ózgerister;\r\n•	Tuqym qýalaıtyn buzylystar (aýrý urpaqtan-urapqqa jalǵasady)\r\nMıoma óte kishkentaı da bolady, ony kórý úshin mıkroskop qajet etiledi.  Al keıde úlkenderi de kezdesedi. Tipti mıoma jatyrdyń barlyq bóligin alyp, birneshe kılogram salmaqqa deıin ósip ketedi. Mıoma kezinde bir túıin sekildi, birneshe túıin mazalaýy múmkin.\r\nFıbromıoma paıda bolýy múmkin:\r\n•	Jatyrdyń  bulshyqettik  qabyrǵasynda (mıometrıı)\r\n•	Jatyrdyń shyryshty qabyǵynyń ústinde (sýbmýkozdy túıin)\r\n•	Jatyrdyń syrtqy qabyǵynyń ústinde (sýbserozdy túıin)\r\n•	Polıptiń uzyn aıaqshasynyń syrtqy nemese ishki jaǵynda \r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nFıbromıomanyń kóptep kezdesetin sımptomdary:\r\n•	Etekkir aralyq qan ketý;\r\n•	Etekkir kezinde qatty qan aǵady,  keıde  uıyǵan qan aǵady;\r\n•	Etekkir uzaq ýaqyt toqtamaıdy;\r\n•	Jıi zár shyǵarý;\r\n•	Jambastyń solqyldap aýrýy jáne aýyr etekkir kezeńderi;\r\n•	Ishtiń tómengi jaǵynda tyǵyndalyp nemese qysym bolyp turǵandaı sezim paıda bolady;\r\n•	Jynystyq qatynas kezinde aýrý sezimderi bolady.\r\nMıoma kóbinese sımptomsyz damıdy. Dáriger medıtsınalyq tekserý kezinde nemese basqa da tekserýler kezinde túıinderdi anyqtaıdy. Mıoma jıi ósip turady jáne menopaýza kezeńderinde áıelderdiń boıynda sımptomdary kórinbeıdi. Sońǵy zertteýler nátıjesi boıynsha, keıbir kishkene mıomalar menopaýza kezeńderinde azaıady eken.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nEmdeýshi dáriger jatyrdaǵy ózgeristerdi anyqtaý úshin, genekologııalyq tekserýler júrgizedi.\r\nMıomany kez-kelgen ýaqytta dıagnostıkalaý ońaı emes. Semirgen kezde mıomany anyqtaý qıynǵa soǵady. Jatyrda mıoma paıda bolǵanda, dáriger tómendegideı tekserýlerdi júrgizýi múmkin:\r\n•	ÝDZ – dybystyq tolqyn arqyly jatyr sýretin túzedi;\r\n•	MRT – radıotolqyn men magnıttiń kómegimen aǵzanyń sýretin túzedi;\r\n•	Gısterosonografııa – jatyr tútiginiń ótpeliligin tekseredi.\r\nQan ketken jaǵdaıda dáriger tómendegideı keıbir sharalardy qoldanady:\r\n•	Qaýipti isikke qarsy (endrometrııa bıopsııasy) jatyrdyń shyryshty qabynyń azǵantaı bóligine tekserý júrgizedi;\r\n•	Jatyrdy qaraý (laparoskopııa) úshin, ishti azǵantaı qylyp tilip, kishkentaı tútiksheni kirgizedi.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdeý ádisterin tańdaý tómendegideı jaǵdaılarǵa baılanysty bolady:\r\n•	Sizdiń jasyńyzǵa;\r\n•	Jalpy densaýlyq jaǵdaıyńyzǵa;\r\n•	Sımptomdaryńyzǵa;\r\n•	Mıomanyń túrine;\r\n•	Júktillik jaǵdaıyńyzǵa;\r\n•	Keıingi ómirińizde bala kórýge qalaýyńyzdyń bolýyna.\r\nMıomanyń sımptomdaryn emdeý mynadaı joldarmen oryndalady:\r\n•	Aýyr etekkir kezeńderin baqylaýda ustaý úshin júktilikke qarsy dárilerdi qoldaný;\r\n•	Jatyrishilik quraldaryn (JIQ) ornatý kerek, olar, gormondardyń bólinýine yqpal etedi, jáne qatty aýyrý men qan ketýin toqtatady;\r\n•	Aýyr etekkir kezeńinen paıda bolatyn aqqan aýrýynyń aldyn alý úshin temir preparattaryn qoldaný;\r\n•	Solqyldap, uıyp aýrýyn basý úshin ıbýprofen nemese naprosın sekidi tynyshtandyrǵysh dárilerdi qabyldaý;\r\n•	Mıomalardy qysqartýǵa baǵyttalǵan gormondy terapııany paıdalaný (ol tek qysqa ýaqytta júrgiziledi)\r\n•	Dınamıkalyq baqylaý: siz mıomanyń ósýin baqylaý úshin, gınekologııalyq tekserýden, ÝDZ-dan ótesiz.\r\nMıomany emdeýge baǵyttalǵan hırýrgııalyq qabyldaýlarǵa mynalar jatady:\r\n•	Gısteroskopııa.  Jatyrdyń ishne ósken túıinderdi joıý úshin qoldanylady;\r\n•	Nesep arterııasy embolızatsııasy. Bul protsedýra fıbromıomaǵa baratyn qandy toqtatýǵa baǵyttalady, nátıjesinde artyq túıin kishireıin, aqyrynda joıylady. Eger siz bolashaqta bala súıgińiz kelse, bul emniń eń tıimdi joly bolmaq. \r\n•	Mıomektomııa. Bul ota jatyr túıinindegi mıomany joıýǵa baǵyttalady.  Bul shara da, siz bolashaqta bala kórgińiz kelge oń sheshim bolmaq.  Biraq, munyń bir aıta keterligi, mıomalyq túıinderdiń qaıta paıda bolý qaýpi de bolýy múmkin;\r\n•	Gısterektomııa. Bul jatyrdy joıýǵa baǵyttalǵan operatsııa bolyp tabylady. Bul operatsııa, eger sizge eshqandaı dári-dármek áser etpeı, qabyldaǵan eshqandaı shara oń nátıjesin bermeı, aýrý asqynyp, bala kóterýge degen nıet joǵalǵan jaǵdaıda oryndalady.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nEger mıoma sımptomsyz damysa, ony emdeýdiń qajeti shamaly.\r\nEger sizde mıoma bolsa, onde júkti bolǵan kezde túıinder óse bastaıdy. Bul qan aınalymynyń kúsheıýi men estrogen mólsheriniń kóterilgenine baılanysty bolady. Biraq ol ol úlkeıgen túıinder, bala bosanǵannan keıin, qaıta qalpyna keledi.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\nMıoma asqynǵan jaǵdaıda mynadaı jaǵdaılar oryn alady:\r\n•	Qatty aýyrady nemese qan kóp aǵa bastaıdy, ol kezde jedel ota jasatý qajjet bolady;\r\n•	Mıomanyń aınalyp ketýi. Ol kezde hırýrgııalyq jolmen emdelýge týra keledi.\r\n•	Anemııa (qannyń jetispeýshiligi – qan quramynda erıtrotsıtterdiń tolyq jınalmaýy) aýyr qan ketý saldarynan.\r\n•	Nesep shyǵarý joldarynyń ınfektsııasy: Eger mıoma qýyqqa qysym túsirse, onyń tolyq bosaýy qıynǵa túsedi.\r\n•	Bedeýlik (keı jaǵdaıda)\r\nEger siz júkti bolsańyz, azǵantaı qaýip tónip tursa, mıoma mynadaı asqynýmen sıpattalady:\r\n•	Siz balańyzdy merziminen buryn bosanasyz, sebebi jatyrda balańyzǵa oryn jetispeı qalady.\r\n•	Eger fıbrozdyq túıinder týtý joldaryn bekitip alsa nemese bala qaýypti jaǵdaıda jatyp qalsa, sizge Keser tiligi operatsııasyn jasatýǵa týra keledi.\r\n•	Bosanǵannan keıin sizde aýyr qan ketý jaǵdaılary oryn alýy yqtımal.\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n•	Kóp qan ketken jaǵdaıda nemese etekkiraralyq kezeńderde aýyrsynýlar men qan ketýler kúsheıip ketken kezde;\r\n•	Ishińizde  aýyr birnárse tyǵyndalyp turǵandaı sezip paıda bolǵanda.\r\n{ANAME()}10{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nLeımıoma; Fıbromıoma; Mıoma; Fıbroıd\r\n\r\nErekkir kezinde aýyrsyný (áıelderde)\r\nEtekkirden kóp qan ketý  (áıelderde)\r\n__Tegter: __\r\nisik\r\nqan ketý\r\nishtiń aýrýy\r\ngarmondyq buzylytar\r\n','student_k',30,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1382,'','Qan uıýynyń buzylýy','','','qz','s','',0,'',4299,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542340800,1573876800,1542341522,'Qan uıýynyń buzylýy - bul aǵzadaǵy trombtardyń qalyptasý protsessiniń  buzylýynan týyndaıtyn  aýrýlar toby. Bul buzylystardyń saldarynan jaraqat alǵannan keıin aýyr jáne sozylmaly qan ketýler oryn alýy múmkin. Sondaı-aq, eshqandaı sebepiz qan ketý jaǵdaılary da oryn alýy múmkin.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n\r\nQan uıýynyń buzylýy - bul aǵzadaǵy trombtardyń qalyptasý protsessiniń  buzylýynan týyndaıtyn  aýrýlar toby. Bul buzylystardyń saldarynan jaraqat alǵannan keıin aýyr jáne sozylmaly qan ketýler oryn alýy múmkin. Sondaı-aq, eshqandaı sebepiz qan ketý jaǵdaılary da oryn alýy múmkin.\r\n\r\nQan uıýynyń  ózine tán byzylytary mynadarly qamtıdy:\r\n\r\n• Trombotsıtter fýnktsııasynyń ózindik buzylystary;\r\n• Týa bitken trobotsıtter qyzmetiniń buzylysy; \r\n• S nemese S beloktarynyń týa bitken jetispeýshiligi\r\n• Tamyr ishinde taralǵan qan uıýy (DIC)\r\n• Faktor II tapshylyǵy\r\n• Faktor V tapshylyǵy\r\n• Faktor VII tapshylyǵy\r\n• faktor X tapshylyǵy\r\n• Faktor XII tapshylyǵy\r\n• Glantsman aýrýy\r\n• Gemofılııa A\r\n• Gemofılııa B\r\n• Gemofılııa S (faktor XI tapshylyǵy)\r\n• Idıopatııalyq trombotsıtopendik pýrpýra (ITP)\r\n• fon Vıllebrand aýrýy (I, II jáne III tıpteri)\r\n \r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"402\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nÁdette qannyń uıý júıesi trombotsıtter dep atalatyn qan quramdastaryn jáne shamamen 20 túrli plazmalyq aqýyzdy qamtıdy. Olar qannyń uıyma faktorlary retinde belgili. Bul faktorlar qan ketýdi toqtatýǵa kómektesetin fıbrın dep atalatyn zat qurýǵa arnalǵan basqa hımııalyq zattarmen ózara árekettesedi.\r\n\r\nAlalmysh faktordyń qan quramyndaǵy mólsheri tómen bolsa, nemese múldem bolmasa aıtarlyqtaı másle týyndaıdy.  Qan ketý  jeńil ótýi de múmkin jáne toqtamaı, aýyrly týǵyzýy da múmkin.\r\n\r\nKeıbir qannyń uıý buzylystary adamnyń týmysynan bolady jáne tuqym qýalaıdy. Basqalary mynadaı sebepterge baılanysty damıdy:\r\n\r\n• Vıtamın K tapshylyǵy nemese  baýyrdyń salmaqty aýrýlary sııaqty aýrýlar;\r\n• Qan uıyǵyshyn báseńdetetin (antıkoagýlıanttar) dárilermen emdelý nemese antıbıotıkterdi uzaq ýaqyt qoldaný. \r\n\r\nQan uıýynyń buzylystary sondaı-aq, qan uıytýǵa qatysatyn (trombotsıtter) qan jasýshalarynyń buzylýynan, nemese soǵan baılanysty qan jasýshalarynyń azaıýynan týyndaýy múmkin.  Bul buzylýlar týa bitken nemese júre týyndaǵan bolýy múmkin. Keıbir preparattardyń janama áserlerine baılanysty kóbinese qan uıýynyń buzylýlarynyń formalary damıdy.\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n\r\nAýrýdyń sımptomdary mynadaı bolyp keledi:\r\n\r\n• Býyn  qýystarynda nemese bulshyqetterden qan ketedi\r\n• Teri tez kógerip qala beredi\r\n• Aýyr qan ketý\r\n• Aýyr etekkirlik qan ketý\r\n• Murynnan kóp mólsherde qan ketý oryn alady.\r\n• Hırýrgııalyq protsedýralar kezinde shamadan tys qan ketý oryn alady\r\n• Týylǵannan keıin kindiginen qan ketedi\r\nSımptomdar qan uıýdyń naqty qandaı buzylytary ekenine baılanysty jáne olardyń aýyrlyǵyna qatyty bolyp keledi.  \r\n\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nTekerý ádisteri mynalardy qamtıdy:\r\n\r\n• Jalpy qan taldamasy (OAK)\r\n• Qan ketýdiń belgili bir ýaqytyn anyqtaý\r\n• Ishinara tromboplastındik ýaqyty (PTT)\r\n•  Agregatsııalyq trombotsıtterdi testileý\r\n• Protrombınalyq ýaqyt (PV)\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nEmdeý taktıkasy aýrýdyń túrine baılanysty. Emdeý ádisterine mynalar jatady:\r\n\r\n• Uıyma faktorlarynyń tolyǵýy;\r\n• Jańa muzdatylǵan plazma quıý;\r\n• Trombotsıtarly massany quıý\r\n• Basqa da emdeý ádisteri\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\n\r\nBoljamy aýrýdyń túrine baılanysty jobalanady. Kóptegen bastapqy qan uıýynyń buzylýyn baqylaýǵa bolady. Qan uıýynyń buzylýy basqa aýrýǵa jalǵasyp bara jatsa, mysaly,  DVS sındrom sekildi, onda boljamy, aýrýǵa terapııanyń áseri qanshalyqty bolatynyna baılanysty jobalanady.  \r\n\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n\r\nAsqynýlarǵa mynalar jatady:\r\n\r\n• Mıǵa  qan quıylý\r\n• Aýyr qan ketý (asqazan-ishek nemese jaraqattaný nátıjesinde damyǵan)\r\nBasqa asqynýlardyń damýy qan uıýy buzylýlarynyń túrine baılanysty bolady.\r\n\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nEger sizde ádetten tys nemese aýyr qan ketýler oryn alsa dárigerge habarlasyńyz.\r\n\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Aldyn alý __\r\nTek buzylystyń túrine baılanysty aldyn alý úshin shara qoldanýǵa bolady.\r\n\r\n \r\n__Derekkóz:__ https://medlineplus.gov/ency/article/001304.htm\r\n','translator',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1383,'','Shashyrańqy skleroz ','','','qz','s','',0,'',909,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542341520,1573877520,1542341604,'__Shashyrańqy skleroz__ – bul ortalyq nerv júıesiniń sozylmaly nevrologııalyq aýrýy. Ol bas mıyna, julyndy jáne kórý nervterine erekshe áser etedi. Shashyrańqy skleroz bulshyqetterdiń qozǵalysy men kúshiniń, kórýdiń, tepe-teńdiktiń, sezimtaldyqtyń jáne aqyl-oıdyń qıynshylyqtaryn týdyrady.','__Shashyrańqy skleroz __– bul ortalyq nerv júıesiniń sozylmaly nevrologııalyq aýrýy. Ol bas mıyna, julyndy jáne kórý nervterine erekshe áser etedi. Shashyrańqy skleroz bulshyqetterdiń qozǵalysy men kúshiniń, kórýdiń, tepe-teńdiktiń, sezimtaldyqtyń jáne aqyl-oıdyń qıynshylyqtaryn týdyrady.\r\n\r\nOrtalyq nerv júıesiniń nerv talshyqtaryn qaptap, qorǵap turatyn zatty mıelın dep ataıdy. Mıelın, demıelınızatsııaǵa ushyrasa, ıaǵnı buzylyp nemese qabynsa, nerv ımpýlstarynyń ótýi buzylady. Nerv júıesiniń kez kelgen jeri qabynýǵa ushyraǵanda nemese demıelınızatsııa baıqalǵan jaǵdaılarda shashyrańqy skleroz anyqtalady.\r\n\r\nShashyrańqy sklerozdyń sebepteri áli anyqtalmady. Aýrý emge kónbeıdi, biraq dári-dármekter aýrý ustamalarynyń jıiligi men qıynshylyqtaryn basýǵa kómektesedi. Kóptegen adamdar osy aýrýmen birge birneshe jyldar boıy ómir súred, sondyqtan da olar aýrýdyń qıynshylyqtarymen tek qana sońǵy jyldarda ǵana zardap shegedi. \r\n','translator',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1384,'','Aýyz qýysynyń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',4878,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542341640,1573877640,1542342101,'Aýyz qýysynyń qaterli isigi eringe nemese tilge áser etedi. Ol sondaı-aq: bettiń  shyryshty qabyqshasyna, aýyz qýysynyń syrtqy jaǵyna, qyzyl ıekke, tańdaıǵa áser etýi múmkin. \r\n\r\nAýyz qýysynyń obyrynyń kópshiligi jalpaq jasýshaly isikpen baılanysty bolyp keledi. Mundaı qaterli isik óte tez taralady.\r\n\r\nAýyz qýysynyń qaterli isiginiń kópshiligi temeki men onyń basqa da túrlerine baılanysty bolyp keledi. Sondaı-aq, ondaı zındy zattardan qaterli isikke shaldyǵý qaýpi artady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nAýyz qýysynyń qaterli isigi eringe nemese tilge áser etedi. Ol sondaı-aq: bettiń  shyryshty qabyqshasyna, aýyz qýysynyń syrtqy jaǵyna, qyzyl ıekke, tańdaıǵa áser etýi múmkin. \r\n\r\nAýyz qýysynyń obyrynyń kópshiligi jalpaq jasýshaly isikpen baılanysty bolyp keledi. Mundaı qaterli isik óte tez taralady.\r\n\r\nAýyz qýysynyń qaterli isiginiń kópshiligi temeki men onyń basqa da túrlerine baılanysty bolyp keledi. Sondaı-aq, ondaı zındy zattardan qaterli isikke shaldyǵý qaýpi artady.\r\n\r\nAýyz qýysy qaterli isigi úshin basqa qaýip faktorlary:\r\n\r\n• Sozylmaly úıkelis (mysaly, tistiń qatal betterinen, tis protezderin nemese toltyrǵyshtarynan bolatyn zaqymdaný)\r\n• Adam papıllomavırýsy (APV) ınfektsııasy (genıtaldy súıelderdi týdyratyn soǵan uqsas vırýs)\r\n• Immýndyq júıeni (ımmýndyq-profılaktıkany) kóterýge arnalǵan preparattardy qabyldaý\r\n• Aýyz jáne tis gıgıenasyn saqtamaý\r\n\r\nAýyz qýysy obyrynyń keıbir túrlerine tistiń aq qaqtary (leıkoplakııa) nemese aýyzdyń oıyq jaralary jatady.Erkekterdiń arasynda aýyz qýyynyń qaterli isigi áıelderge qaraǵanda 2 ese kóp kezdesedi. 40 jastan asqan er adamdarda aıtarlyqtaı  jıi kezdesip jatady.\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n\r\nAýyz qýysynyń  qaterli isiginiń bastapqy satysynda túınektiń nemese jaranyń paıda bolýy múmkin, ol:\r\n\r\n• Shetteri qatty tinderge tereń syzattardyń túsýine  uqsap keledi.\r\n• Ashyq, qara nemese tússiz bolyp keledi.\r\n•  Tilge, ernege nemese basqa jerlerge ornalasyp alady.\r\n• Bastapqyda aýyrtpaıdy, sodan keıin isiktiń aýrýy qozyp, kúıgendeı sezim paıda bolady\r\n\r\nAýrýdyń basqa belgileri:\r\n\r\n• Shaınaýda qıyndyqtar týyndaıdy\r\n• Aýyz qýysyndaǵy jaralar qanaı bastaıdy\r\n• jutynǵan kezde aýyrsyný sezimi týyndaıdy\r\n• sóıleý qıyndyqtary oryn alady\r\n• Jutqanda aýyr seziledi\r\n• moınyn jaqtaǵy lımfa túıinder isinedi\r\n• Tilde máseleler týyndaıdy\r\n• salmaq túsedi.\r\n\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nDáriger nemese stomatolog aýyz qýysyn tekseredi. Tekserý kezinde mynalar anyqtalýy múmkin:\r\n\r\n• Erinde, tilde nemese aýyz qýysynyń basqa jerlerine erozııa paıda bolady.\r\n• Jara nemese qan ketýi múmkin\r\n\r\nAýyz qýysynyń dıagnozyn rastaýǵa bolatyn dıagnostıkalyq ádisterge mynalar jatady:\r\n\r\n• Qyzyl ıek bıopsııasy\r\n• Tildiń bıopsııasy\r\n\r\nRentgenologııalyq jáne KT,MRT jáne PET quraldary rak aýrýlarynyń taralýyn dıagnostıkalaý úshin júrgizilýi múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nIsik kishkentaı bolsa, ony alý úshin hırýrgııalyq operatsııa jasalýy múmkin. Iri isikter úshin hırýrgııalyq emdeýge radıatsııalyq terapııa men hımıoterapııani qatar qoldaný arqyly júrgizilýi múmkin.\r\n\r\nQandaı emdeý túrin tańdaýǵa baılanysty, qyzmet kórsetý terapııasy mynalardy qamtýy múmkin:\r\n\r\n• Sóıleý terapııasy;\r\n• Shaınaýdy, jutýdy jeńildetýge baǵyttalǵan terapııa;\r\n• Salmaqty saqtaý úshin jetkilikti kólemde belok pen kalorııany tutyný boıynsha oqytý. Dárigerden suıyq tamaqtarǵa taǵamdyq qospalar qoý týraly surańyz, ol kómektesýi múmkin.\r\n• Aýyz qýysynyń qurǵaý sımptomdaryna kómek alý.\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\n\r\nAýyz qýysy  obyry bar naýqastardyń jartysyna jýyǵy dıagnoz qoıylyp, emdeý kýrsynan  keıin 5 jyldan asa ýaqyt aman júre alady. Eger qaterli isik bastapqy kezeńde anyqtalsa, ol basqa tinderge taralmas munyń qalpyna kelýiniń paıyzy shamamen 90% quraıdy. Rak aýrýyn dıagnostıkalaý kezindegi jaǵdaılardyń jartysynan astamy basqa tinderge talyp ketip jatady. Ádette, isik tamaq pen moıynnyń tinderine taralady.\r\n\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n\r\nAýyz qýysynyń qaterli isigi mynalarmen baılanysty:\r\n\r\n• Aýyz qýyynyń qurǵaýy jáne jutylý problemalary sııaqty jaǵdaılar radıatsııalyq terapııanyń áserinen asqynady\r\nHırýrgııalyq emnen keıin bet, bas jáne moıynnyń proportsııalaryndaǵy ózgerister týyndaýy múmkin.\r\n• Rak aýrýy taralýy(metastazdanýy)\r\n\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nAýyz ragy muqııat tekserý men tazalaý arqyly tis dárigeriniń kómegimen anyqtalady.\r\nBir aı ishinde  aýyz qýysynyń jarasy ketpese, bette jáne moıyn jaqta budyrlar turyp alsa, dárigerge habarlasyńyz. Aýyz qýysynyń obyry erte dıagnostıkalansa jáne emdelse ómir súrýdi uzartýǵa aıtarlyqtaı múmkindik týady.\r\n\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Aldyn alý __\r\n\r\nAýyz qýysynyń aldyn alý sharalary:\r\n\r\n• Temeki shegýden bas tartyp jáne temeki ónimderin múldem paıdalanbaý kerek.\r\n• Stomatologııalyq problemalardy retteý kerek.\r\n• Alkogoldi shektep nemese múldem qabyldamaý kerek.\r\n• Tis dárigerine jáne aýyz qýysynyń gıgıenasyna turaqty túrde barý kerek.\r\n\r\n\r\n__Derekkóz:__ https://medlineplus.gov/ency/article/001035.htm \r\n\r\n','translator',32,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1385,'','Qýyq asty beziniń qaterli isigi ','','','qz','s','',0,'',1034,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542342180,1573878180,1542342231,'__Qýyq asty beziniń qaterli isigi __– bul qýyq asty beziniń tinderiniń qalyptan tys ósýi. Qýyq asty bezi – bul jańǵaq pishindes, qýyqtyń astynda ornalasqan, sháýet suıyqtyǵyn óndiretin múshe bolyp tabylady.\r\n\r\nQýyq asty beziniń qaterli isigi ne sebepti damıtynyn mamandar áli anyqtaǵan joq, degenmen olar qaterli isiktiń damý qaýpi jyldar boıy eselenip jáne otbasylyq anamnez saldarynan ósýi múmkin dep esepteıdi. Qýyq asty beziniń qaterli isigi 50 jastan asqan er adamdarda jıi kezdesedi. Sondaı-aq ólim kórsetkishi jaǵynan qaterli isikter arasynda ekinshi oryndy alady.','__Qýyq asty beziniń qaterli isigi __– bul qýyq asty beziniń tinderiniń qalyptan tys ósýi. Qýyq asty bezi – bul jańǵaq pishindes, qýyqtyń astynda ornalasqan, sháýet suıyqtyǵyn óndiretin múshe bolyp tabylady.\r\n\r\nQýyq asty beziniń qaterli isigi ne sebepti damıtynyn mamandar áli anyqtaǵan joq, degenmen olar qaterli isiktiń damý qaýpi jyldar boıy eselenip jáne otbasylyq anamnez saldarynan ósýi múmkin dep esepteıdi. Qýyq asty beziniń qaterli isigi 50 jastan asqan er adamdarda jıi kezdesedi. Sondaı-aq ólim kórsetkishi jaǵynan qaterli isikter arasynda ekinshi oryndy alady.\r\n\r\nQýyq asty bezi qaterli isiginiń bastapqy satylarynda eshqandaı sımptomdar baıqalmaıdy. Al eger sımptomdar baıqalsa, olar zár shyǵarý qıyndyqtary retinde bolady (mysaly, zárdi óz erkimen shyǵara almaý nemese zár ustamaý sekildi).\r\n\r\nKeı jaǵdaılarda qýyq asty beziniń qaterli isigi bastapqy satyda anyqtalyp jatsa, ol aıtarlyqtaı emdelip ketedi. Aýrýdy emdeýge mynalar jatady: muqııat baqylaýda ustaý, dári-dármekterdi, rentgendik terapııany qoldaný jáne jedel aralasý.\r\n','admin',32,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1386,'','Sút beziniń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',52444,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542345540,1573881540,1542345549,'Sút bezi qabyrǵalardy jaýyp turatyn keýde bulshyqetterinde ornalasqan. Árbir sút bezi 15-20 bólikten turady. Bólikter kóptegen kishkene kesekter quralǵan. Bólikter  sút shyǵaratyn kishkentaı bezderdi toptardan turady. Bólikterden emizikke keletin «jol» dep atalatyn jińishke tútiksheler arqyly sút aǵady.  Emizik, areol dep atalatyn dál ortada ornalasqan domalaq qońyrqaı teri. Maıly tinder bólikter men joldardaǵy bos aralyqtardy toltyrady.','__Sút bezi__\r\n\r\nSút bezi qabyrǵalardy jaýyp turatyn keýde bulshyqetterinde ornalasqan. Árbir sút bezi 15-20 bólikten turady. Bólikter kóptegen kishkene kesekter quralǵan. Bólikter  sút shyǵaratyn kishkentaı bezderdi toptardan turady. Bólikterden emizikke keletin «jol» dep atalatyn jińishke tútiksheler arqyly sút aǵady.  Emizik, areol dep atalatyn dál ortada ornalasqan domalaq qońyrqaı teri. Maıly tinder bólikter men joldardaǵy bos aralyqtardy toltyrady.\r\n\r\nSút bezinde de lımfa tamyrlary ornalasqan. Bul tamyrlar lımfa túıinderi dep atalatyn kishigirim, aınalmaly músheler bolyp tabylady. Lımfa túıinderiniń toptary qoltyqta sút beziniń janynda, bulshyqet ústinde, keýde qýysynyń art jaǵynda jáne basqa jerlerde ornalasqan. Lımfa túıinderi bakterııany, rak jasýshalaryn jáne basqa zııandy zattardy ózine ustap alady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"403\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nBul  sýretter sút beziniń aýmaǵyn, sondaı-aq sút beziniń janyndaǵy lımfa túıinderi men tamyrlaryn kórsetedi.\r\n\r\n__Qaýip faktorlary__\r\n\r\nSút bezi qaterli isiginiń naqty sebebin eshkim bilmeıdi. Dárigerler  bul aýrýdyń bir áıelde paıda bolyp, endi  bir áıelde nelikten bolmaıtynyn túsindire almaıdy. Olardyń biletini tek jaraqat alsa nemese sút bezi palpatsııalansa qaterli isik týdyrmaıtyny.  Sonymen qatar, sút bezi qaterli isigi juqpaly aýrý emes. Onyń basqa adamnan «juqtyrýy» múmkin emes.\r\n\r\nZertteýler negizine súıensek, belgili bir qaýip faktorlary bar áıelder sút bezi obyryna kóbirek beıim keledi eken. Aýrýdy damytýy yqtımal nárseler  - qaýip faktory bolyp sanalady.\r\n\r\n__\'\'Sút bezi qaterli isigine baılanysty birqatar  qaýip faktorlary zerttelip, anyqtaldy:\'\'__\r\n\r\n• Jasy: Sút beziniń qaterli isigine shaldyǵý qaýpi jasy ulǵaıǵan áıelder arasynda kóptep kezdesedi. Sút bezi aýrýlarynyń dıagnozy kóbinese 60 jastan asqan áıelderge qoıylǵan. Bul aýrý menopaýzaǵa deıin jıi kezdesedi.\r\n\r\n• Sút bezi qaterli isiginiń jeke syrqatnamasy: Sút bezi qaterli isigin tasymaldaýshy áıelde   sút bezi qaterli isiginiń damý yqtımaldyǵy joǵary.\r\n\r\n• Áýlettiń syqatnamasy: Eger áıeldiń anasy, apasy nemese qyzy sút bezi qaterli isigimen aýyratyn bolsa, bul áıelde aýrýdyń damý qaýpi joǵary. Eger áıeldiń  otbasy músheleri 40 jasqa deıin sút bezi qaterli isigimen aýyrǵan bolsa, onda ol áıelde aýrýǵa shaldyǵý qaýip joǵary bolady. Sút bezi qaterli isigi bar basqa da týystary bar (analar da, ákeler de) áıeldiń aýyryp qalý qaýpin arttyrýy múmkin.\r\n\r\n• Sút bezinde belgili bir ózgerister oryn alady: Keıbir áıelderdiń keýdesinde anomaldi jasýshalar bolady, ony mıkroskoppen kórýge bolady.Anomaldi jasýshalardyń belgili bir túrleriniń bolýy (atıpti gıperplazııa jáne orynyndaǵy bóliktik  kartsınoma) sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpin arttyrady.\r\n\r\n• Genetıkalyq ózgerister: Keıbir genderdegi ózgerister sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpin arttyrady. Bul gender BRCA1, BRCA2 jáne basqalaryn qamtıdy. Taldaýlar keıde, sút bezi qaterli isigi bar otbasylardaǵy, kóptegen áıelderde naqty gendik ózgeristerdiń bolatyndyǵyn kórsetedi. Dárigerler sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpin tómendetý úshin nemese geni osyndaı ózgeristerge ushyraǵan áıelderdiń boıynan osy aýrýdy anyqtap, jaqsartý joldaryn usynýy múmkin.\r\n\r\n• Reprodýktıvti jáne etekkir kezeńi:\r\n•	Qartaıǵan jasynda birinshi balasyn bosanǵan áıelderde sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpi  joǵary bolady.\r\n•	Alǵashqy etekkir kezeńi 12 jasqa tolmaı turyp bastalǵan əıelderde sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpin artady.\r\n•	55 jastan keıin alǵashqy menopaýzalyq kezeńi bolǵan áıelderde sút bezi qaterli isigi bolýy múmkin.\r\n•	Eshqashan bala týmaǵan  áıelderde sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpi týyndaýy múmkin.\r\n•	Menopaýza kezinde, menopaýzadan keıin, , estrogen men progestın degen gormonaldy preparattardy qabyldaǵan áıelderinde de, derekter boıynsha basqa adamdarǵa qaraǵanda sút bezi qaterli isigine shaldyǵý qaýipi joǵary eken.\r\n•	Tolyq, jaqsy josparlanǵan zertteýler anyqtaǵandaı, bala aldyrýdan nemese túsik tastaýdyń  sút beziniń qaterli isiginiń damymaıtyndyǵy belgili boldy.\r\n\r\n• Násiline qaraı: sút beziniń qaterli isigi aq tústi áıelderde, azııalyq jáne afroamerıkalyq áıelderge qaraǵanda jıi kezdesedi.\r\n\r\n• Keýde qýysynyń radıatsııalyq terapııasy: 30 jasqa deıingi keýdege (sút bezderin qosa alǵanda) sáýlelik terapııa júrgizilgen áıelder sút bezi qaterli isiginiń qaýpin arttyrady. Buǵan Hodjkınniń lımfomasy úshin radıatsııalyq terapııany alǵan áıelder kiredi. Zertteýler kórsetkendeı, jas áıel radıatsııalyq terapııany alǵan bolsa, onyń keıingi ómirde sút bezi qaterli isiginiń paıda bolý qaýpi artady.\r\n\r\n• Sút beziniń tyǵyzdyǵy: Sút beziniń tini tyǵyz nemese maıly bolýy múmkin. Mammogrammalarda (sút beziniń rentgenografııasy) baıqalǵan tyǵyzdalǵan tinderi bar eresek jastaǵy áıelderde sút bezi qaterli isiginiń qaýpi joǵary. • DES (diethylstilbestrol) qabyldaý: DES 1940-1971 jj. AQSh-ta birneshe júkti áıelderge taǵaıyndaldy. (Qazirgi ýaqytta bul preparat júkti áıelderge taǵaıyndalmaıdy.) DÁK qabyldaǵan áıelderdiń júktilik kezinde sút bezi qaterli isiginiń qaýpi birshama joǵary bolýy múmkin. Bul preparattyń yqpaly  isigi bar áıelden týylǵan qyzdaryna ier etýi zerttelýde.\r\n\r\n• Menopaýzadan keıingi artyq salmaq nemese semizdik: artyq salmaqpen nemese semizdikten zardap shegetin áıelderde sút bezi qaterli isiginiń paıda bolý múmkindigi bar.\r\n\r\n• Fızıkalyq belsendiliktiń jetispeýi: Ómir boıy belsendi ómir saltyn ustanbaǵan áıelderde sút bezi qaterli isiginiń qaýpi basym bolady. Belsendi ómir saltyn ustaný arqyly artyq salmaqty jáne semizdiktiń aldyn alýǵa bolady, jine  isikke shaldyǵý qaýpi de azaıtady.\r\n\r\n• Alkogoldi qabyldaý: zertteýlerge súıensek áıelderdiń áldeqaıda kópishimdik  ishetini anyqtaldy, ondaı áıelderde sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpi soǵurlym joǵary bolady.\r\nQazirgi ýaqytta basqa yqtımal qaýip faktorlary zerttelýde. Ǵalymdar dıeta, fızıkalyq belsendilik jáne genetıkalyq faktorlardyń sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpine áserin zertteýde. Sondaı-aq, qorshaǵan ortadaǵy belgili bir zattardyń sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpin arttyra alatyny anyqtalýda.\r\n\r\nKóptegen qaýip faktorlarynyń aldyn alýǵa bolady. Basqalar, mysaly, otbasylyq tarıhy sııaqtylardan, aýlaq bol keıde múmkin emes shyǵar árıne. Áıelder múmkindiginshe belgili qaýip faktorlarynan múmkindiginshe alys bolý arqyly ózderin qorǵaı alady.\r\nAlaıda, belgili bir qaýip tobyndaǵy áıelderdiń kópshiligi sút bezi qaterli isigine shaldyǵa bermeıdi. Ony da eskerý kerek.  Sondaı-aq, bir qatar áýletinde  sút bezi qaterli isigi bar áıelder de  bul aýrýǵa urynbaı ótip ketýi de múmkin.\r\n\r\nEger siz ózińizdi qaýip tobyndamyn dep oılasańyz,  bul jaıynda   dárigerińizben talqylaý ótkizińiz. Sizdiń dárigerińiz qaýipti azaıtý joldaryn usyna alady jáne únemi tekerý kestesin josparlaı alady.\r\n\r\n__Skrınıng__\r\n\r\nSımptomdar paıda bolǵanǵa deıin sút bezi qaterli isigi boıynsha skrınıng ótkizý mańyzdy bolýy múmkin. Skrınıng dárigerlerge erte kezeńde onkologııalyq aýrýlardy anyqtaýǵa emdeýge kómektesedi. Aýrý erte kezeńde anyqtalsa, emdeý sátti bolmaq.\r\n\r\nSizdiń dárigerińiz sút bezi qaterli isiginiń kelesi skrınıngtik synaqtaryn usynýy múmkin:\r\n\r\n• Skrınıng mammogrammasy\r\n• Sút bezine klınıkalyq tekserý júrgizý\r\n• Sút bezine ózindik tekserý júrgizý\r\n\r\nSizge dárigerden sút bezi qaterli isigine tekserilýdi qashan bastap, jáne qanshalyqty jıi tekserilip turý kerektigi jaıynda surańyz. \r\n\r\n__Skrınıngtik mammogramma__\r\n\r\nSút beziniń obyryn erte satyda anyqtaýǵa keńes beriledi:\r\n\r\n• 40 jastan asqan áıelderdiń árqaısysy 1 jyldan 2 jylǵa deıin mammogrammadan ótýi kerek. Mammogramma - sút beziniń rentgendik sáýleniń kómegimen túsirilgen keskindemesi.\r\n• Sút bezi qaterli isigi boıynsha qaýip  tobynda  tirkelgen kez-kelgen 40 jastan asqan áıelder ózderiniń dárigerlerine mammogrammadan qanshalyqty jıi-jıi ótý kerektigin suraıdy.\r\n\r\nMammogramma isik sekildi bolyp  sezilip turǵan  keýdedegi túıirshikterin de kórsetedi. Bul zertteý kaltsııdiń shaǵyn bólshekteriniń klasterin de kórsete alady. Bul bólshekter mıkrokalıtsıfıkat dep atalady. Tyǵyz nemese kishkene bólshekter qaterli isiktiń týyndap kele jatqanyn bildiretin obyraly jasýshalar nemese basqa jaǵdaılar bolýy múmkin. Rak jasýshalarynyń bolýyn rastaý úshin ary qaraı tekserý qajet.\r\n\r\nEger mammogrammada anomaldy jasýshalar kórinse, qosymsha rentgendik zertteý qajet bolady. Bıopsııa da qajet bolýy múmkin. Bıopsııa - onkologııalyq aýrýlardyń adam boıynda  bar ekenin  rastaýdyń jalǵyz senimdi joly. (Dıagnostıka bóliminde bıopsııa týraly tolyq aqparat beriledi.)\r\n\r\nMammografııa - sút beziniń qaterli isigin erte anyqtaý úshin dárigerler úshin eń jaqsy qural. \r\n\r\nDegenmen, mammografııa áli tolyq jetilmegen:\r\n\r\n• Mammografııa da keıbir qaterli isik aýrýlaryn baıqamaı qalýy múmkin. (Nátıjesi «jalǵan teris nátıje» dep atalady)\r\n• Mamagrafııa keıbir túzindilerdi, tekserý barysynda qaterli isik dep belgilep berýi múmkin. (munyń  nátıjesi «jalǵan oń nátıje» bolyp esepteledi ).\r\n•	Keıbir jyldam ósetin isikter, úlken kólemge tez jetedi jáne oldar basqa musherelge taralyp ta úlgeredi, olardy endi mammografııadan kórýge bolady.\r\n\r\nMammogrammalar (sonymen qatar stomatologııalyq rentgen jáne jıi ótkiziletin rentgendik zertteýlerdiń basqa túrleri) radıatsııanyń óte tómen mólsherin paıdalanady. Zııan keltirý qaýpi óte\n az, biraq rentgendik zertteýlerdi jıi ótkizý qıyndyq týdyrýy múmkin. Artyqshylyǵy árdaıym qaýip-qaterden asyp túsedi. Rentgenge tekserilý qajet árbir jaǵdaıda dárigerlermen keńesý kerek. Sondaı – aq keskindegi qajet emes bólikterdi domalaqtap belgilep qoıýyn surańyz.\r\n\r\n__Sút bezin klınıkalyq tekserýden ótkizý__\r\n\r\nSút bezine klınıkalyq tekserý júrgizý  kezinde dáriger emdelýshiniń jalpy jaǵdaıyn tekseredi. Tekserý kezinde  qoldy bastan joǵary  kóterip, sodan keıin denesin tómen tastaýyn nemese qolyn jambasqa basýyn suraýy múmkin.\r\n\r\nMedıtsınalyq qyzmetker oń jáne sol jaq sút bezderin kólemderimen jáne formasymen erekshelenetinin anyqtaıdy. Emshektiń terisi bórtpege, syzattarǵa nemese basqa da belgilerge qarsy tekseriledi. Emizik suıyqtyqtyń bar-joqtyǵyn anyqtaý úshin qysylady.\r\nMedıtsına qyzmetkeri tekserý úshin saýsaqtardyń kómegimen búkil sút bezin, qoltyqtyń astyn jáne buǵana aımaǵyn tekseredi. Tyǵyzdyq ádette burshaq kólemindeı bolady, ol kezde ony sezinýge múmkindik týady. Tekserý aldymen bir jaǵynan, sodan soń ekinshi jaǵynan júrgiziledi. Dárigerler sondaı-aq, sút bezine jaqyn ornalasqan lımfa túıinderiniń úlkeıtilgenin tekseredi.\r\n\r\nKeýdege tolyq klınıkalyq tekserý 10 mınýtqa deıin sozylýy múmkin.\r\n\r\n__Sút beziniń ózindik tekserilýi__\r\n\r\nSiz,  sút bezderińizde qandaıda bir ózgeristerdiń bar ekenin anyqtaý úshin ár aı saıyn teksere alasyz. Ózgerister jasqa, etekkir tsıklyna, júktilikke, menopaýzaǵa nemese kontratseptıvterdi nemese basqa gormonaldy preparattardy qoldanýdan týyndaýy múmkin ekenin este ustaǵan jón. Sút bezderiniń búdirli jáne ishinde irtik-irtiktiń sezinýi qalypty jaǵdaı. Sonymen qatar, sút bezderi isinedi jáne qataıady, ol jaǵdaı ádette etekkirdiń aldynda jáne menopaýza mezgilinde qataıtady.\r\n\r\nSút bezderinde qandaıda bir erekshelik baıqasańyz, dárigermen keńesińiz.\r\n\r\nSút bezderiniń táýelsiz saraptamasy turaqty skrınıngtik mammografııany jáne sút beziniń klınıkalyq tekserýin almastyra almaıdy. Zertteý derekteri boıynsha sút bezderiniń ózindik saraptamasy sút bezi qaterli isiginen bolatyn ólimdi azaıtady eken.\r\n\r\n__Sút bezi qaterli isiginiń sımptomdary:__\r\n\r\n• Sıpalap kórgende emshektiń nemese emiziktiń ózgergendigi baıqalady;\r\n• Keýde nemese omyraýǵa  jaqyn qoltyq jaqty tyǵyzdaý men tompıý oryn alady;\r\n• Emizik nyǵyzdanyp turady;\r\n• Emiziktiń syrtqy túri ózgeredi;\r\n• Omyraýdyń kólemi men formasy ózgeredi\r\n• Emizik ishke tartylyp turady\r\n• Keýde terisi, areolasy nemese emizik qabyrshyqtanýy, qyzarýy nemese isinýi múmkin. Onda berishter bolýy múmkin nemese terige uqsaıtyn tyrtyqtar bolýy múmkin.\r\n• Emshekten bólindi shyǵady.\r\n• Sút bezi qaterli isigi ádette erte satysynda aýyrsynbaıdy. Degenmen, áıelder keýde aýyrýy nemese kez kelgen basqa da buryn belgileri bolsa, dárigerge qaralýy kerek. Kóbinese bul belgiler qaterli isikke baılanysty bola bermeıdi. Basqa da aýrýlardyń sebebinen  osyndaı belgiler bolýy múmkin. Áıelde osyndaı sımptomdar týyndasa erte ýaqytta dıagnoz qoıý úshin jáne emdeýdi múmkindiginshe tezirek júzege asyrýy úshin dárigermen kórsetý kerek.\r\n\r\n__Dıagnozy__\r\n\r\nEger sizdegi sımptomdar nemese skrınıng nátıjeleri rak aýrýynyń bar ekenin bildirse, sizdiń dárigerińiz shynymen qaterli isik bar ma, álde basqa sebepten ekenin anyqtaýy kerek. Dárigerińiz jeke jáne otbasyńyzdyń bul aýrýdyń barlyǵy týraly suraqtar qoıýy múmkin. Sizge medıtsınalyq tekserýden ótý qajet bolady. Sizdiń dárigerińiz sizge mammogramma nemese basqa da skrınıngtik testter  taǵaıyndaıdy. Tekserýdiń bul túrleri sút beziniń ishki tinderiniń sýretin alýǵa múmkindik beredi. Mundaı zertteýden keıin dáriger qosymsha zertteý ádisterin  qajetsiz dep tabýy múmkin. Dáriger sonymen qatar keıinirek tekserýden ótýdi usynýy múmkin. Nemese rak kletkalaryn anyqtaý úshin bıopsııadan ótýge týra keledi.\r\n\r\n__Sút bezine  klınıkalyq tekserý júrgizý__\r\n\r\nMedıtsınalyq qyzmetker ár sút beziniń qabynýyn jáne basqa da máselelerdi anyqtaý úshin palpatsııa jasaıdy. Eger tyǵyzdyq bar bolsa, dáriger palpatorlaý onyń kólemin, formasyn jáne qurylymyn anyqtaıdy. Dáriger bul tyǵyzdyqtyń qanshalyqty ońaı qozǵalatyndyǵyn da tekseredi. Qateri joq tyǵyzdyqtar, qaterli túrinen ajyratylady. Jumsaq, tegis, dóńgelek jáne jyljymaly tyǵyzdyqtar qateri joq bolyp esepteledi. Qatty, keıpi birkelki emes, sút bezine myqtap bekinip alǵan tyǵyzdyqtar, joǵary satydaǵy qaterli isik bolýy múmkin. \r\n\r\n__Dıagnostıkalyq mammografııa__\r\n\r\nDıagnostıkalyq mammografııa - bul keýde qýysynyń rentgendik beınesi. Onyń kómegimen skrınıngtik mammogrammada anormaldy kórinetin aımaqtardyń anyq jáne tolyq kórinisi jasalady. Dáriger osy ádisti, keýdedegi erekshe ózgerister, mysaly, tyǵyzdaný, aýyrsyný, qalyńdaý, emizikten bólindiniń shyǵýy nemese omyraýdyń kólemi nemese pishininiń ózgerýi sııaqty egjeı-tegjeıli aqparat alý úshin paıdalanady. Dıagnostıkalyq mammogramma keýdediń naqty aımaǵyna baǵyttalýy múmkin. Ol arnaıy ádisterdi qoldanyp,  skrınıngtik mammografııadan góri kóbirek boljamdar jasaı alady.\r\n\r\n__Ýltradybystyq dıagnostıka__\r\n\r\nÝDZ apparaty adamdar estı almaıtyn dybys tolqyndaryn jiberedi. Tolqyndar tinnen kórinedi. Jańǵyryqty paıdalana otyryp kompıýter keskinder túzedi. Dárigerińiz bul sýretti monıtordan kóre alady. Bul keskindemede tyǵyzdyq qatty ma, álde ishine suıyqtyq toltyryldy ma sony kóre alady. Jylaýyq - suıyqtyq toltyrylǵan qap. Olar qaterli isik emes. Alaıda qtty tyǵyzdyq  rak isik bolýy múmkin. Zertteýden keıin dáriger keskinderdi beınege saqtap nemese basyp shyǵarady. Bul zertteý mammogrammamen birge ótkizilýi de múmkin.\r\n\r\n__Magnıtti rezonanstyń kómegimen keskin túzý__\r\n\r\nIadrolyq magnıttik rezonans (IaMR) - kompıýterge qosylǵan qýatty magnıtti qoldaný arqyly júrgiziletin  zertteý ádisi. IaMR sút beziniń tininiń tolyq beınesin jasaıdy. Alynǵan sýretterdi monıtordan kórýge bolady nemese olar taspaǵa basylady. IaMR –dy mammogrammamen birge paıdalanýǵa bolady.\r\n\r\n__Bıopsııa__\r\n\r\nDárigerińiz sizdi hırýrgqa nemese omyraý aýrýlaryna bıopsııa jasaıtyn arnaıy mamanǵa jiberý múmkin. Suıyqtyq  nemese  tin isik belgileriń bar-joǵyn anyqtaý úshin sút bezinen shyǵarylady.\r\n\r\nKeıbir kúdikti aımaqtar mammogrammada kórinedi, biraq sút beziniń klınıkalyq tekserýimen anyqtalmaı jatady. Dárigerler tinnen alynǵan aımaqty kórý úshin keskindi oınatý  ádisterin qoldanady. Mundaı ádister jetekshi ÝDZ nemese stereotaktıkalyq bıopsııa nemese lokalızatsııalanǵan ıne ádisterin qamtıdy.\r\n\r\n===\'\'Dárigerler sút bezderiniń tinderin ártúrli jolmen alyp tastaı alady:\'\'===\r\n\r\n• \'\'Jińishke ıneniń asperatsııasy\'\': Dáriger keýdede túzilgen suıyqtyqty alý úshin juqa ıneni paıdalanady. Eger suıyqtyqtyń jasýshalary bolsa, zerthanada patologanatom olardy mıkroskoptyń kómegimen qaterli isikke qarsy tekseredi. Eger suıyqtyq isikten taza bolsa, zerthanadaǵy mıkroskoptyń kómegimen ony qaraýdyń qajeti joq shyǵar.\r\n• \'\'Tereń bıopsııa\'\': Dáriger keýde tinin jınaý úshin jýan ıneni paıdalanady. Patologanatom rak kletkalaryn tekseredi. Bul protsedýra pýnktsııalyq bıopsııa dep atalady.\r\n• \'\'Hırýrgııalyq bıopsııa\'\': Hırýrg tinniń úlgisin alady. Patologanatom  rak kletkalarynyń tinin tekseredi.\r\n• Ishki bıopsııany oryndaǵan kezde, tyǵyzdanǵan nemese anomaldi aımaqtaǵy tininiń úlgisin alady.\r\n• Ekstsızondy bıopsııa jasaý kezinde, tyǵyzdalǵan jerdegi tin nemese búkil aımaqtyń barlyq tinin tekserý úshin alynady.\r\n\r\nEger rak jasýshalary tinnen tabylsa, patologanatom bul jaǵdaıda qaterli isiktiń qandaı túrine jatatyndyǵyn aıta alady. Sút beziniń qaterli isiginiń eń kóp taraǵan túri joldaǵy epıtelııdiń kartsınomasy bolyp tabylady. Anormaldy jasýshalar tútikterdiń epıtelııinde kezdesedi. Lobýarly kartsınoma - bul basqa túri. Bólikterde anormaldy jasýshalar tabylady.\r\n\r\n__Qosymsha tekserý__\r\n\r\nEger qaterli isik dıagnozy qoıylsa, dárigerińiz sút beziniń tininen alynǵan qaldyqtarǵa arnaıy zerthanalyq synaqtar júrgizýge tapsyrys bere alady. Bul zertteýler dárigerińizge boıyńyzdaǵy  rak týraly kóbirek aqparat alýǵa jáne emdeýdi josparlaýǵa múmkindik beredi:\r\n\r\n• Gormondyq retseptorlardyń synaqtary: Bul test tinniń belgili bir gormondarynda retseptorlardyń bar-joǵyn kórsetedi. Retseptorly tinder qajetti gormondardyń (estrogen nemese progesteron) ósýi úshin kerek.\r\n• PCE2 synaǵy: Bul test adamnyń epıdermııalyq ósý faktory -2 (PCE2) nemese PCE2 / jańa geniniń retseptory dep atalatyn tindegi aqýyzdyń bar-joǵyn kórsetedi. Tinderde bul genniń tym kóp danalary nemese tym kóp kóshirmesi bar bolsa, emdelýden keıin sút beziniń qaterli isiginiń qaıtalaný yqtımaldyǵyn arttyrýy múmkin.\r\n\r\n__Kezeńniń anyqtamasy__\r\n\r\nEmdeýdi josparlaý úshin  dárigerińiz aýrýdyń damý kezeńin (kezeńin) bilýi kerek. Aýrýdyń satysy isik kólemimen jáne onkologııalyq aýrýlardyń bolýymen anyqtalady. Kezeńdi anyqtaý radıologııalyq jáne zerthanalyq zertteýlerdi talap etýi múmkin. Zertteýlerdiń bul túrleri eger obyr aýrýy bolsa, onda sonyń  basqa da múshelerge taralǵandyǵyn anyqtaýǵa múmkindik týǵyzady. Sút bezi qaterli isiginiń (metastazasy) rak kletkalary qoltyq asty lımfa túıinderinde (aksılarly lımfa túıinderinde) jıi kezdesedi. Sút bezi men qoltyq asty lımfa túıinderindegi isikti joıý úshin hırýrgııalyq operatsııa jasalǵanǵa deıin satysy anyqtalmaıdy.\r\n\r\nSút beziniń qaterli isigi kelesi kezeńderden ótedi:\r\n\r\nKezeń 0 – bul ornyndaǵy kartsınoma.\r\n\r\n• Lokýlıarly (bólikti) ornyndaǵy kartsınoma  (LKNM): anormaldi jasýsha shyryshty bólikterdiń bezderinde tabylady. LKNM sırek jaǵdaıda ınvazııalyq qaterli isikke aınalady. Alaıda, bir keýdede LCNM bar bolýy sút bezderinde rak aýrýynyń bolý qaýpin arttyrady.\r\n• Epıtelıı taramynyń ornyndaǵy kartsınoma (ETOK): Anormally jasýshalar epıtelı taramdarynda ornalasady. ETOK  taramishilik kartsınoma dep te atalady. Anomaldi jasýshalar taramnan tys jerlerge jaıylmaıdy. Olar jaqyn turǵan sút bezderiniń tinine enbeıdi. ETOK emdelmegen jaǵdaıda, keıde ınvazııalyq qaterli isikke aınalady.\r\n\r\n===\'\'Kelesi kezeń – epıtelıı taramdaryndaǵy kartsınoma\'\'===\r\n\r\nI\n satysy - ınvazıvti sút bezi qaterli isiginiń bastapqy kezeńi. Isik kólemi jıek jaǵynan ólshegende 2 santımetrden aspaıdy. Rak kletkalary sút bezinen tys taralmaǵan.\r\nKelesi kezeńde rak jasýshalary taramnan tys jerlerge  shyǵyp, jaıylyp ketedi. Isik kletkalary keýde ishindegi irgeles tinderdi basyp alady.\r\n\r\n===\'\'II kezeńde mynadaı sıpattamalar bolýy múmkin:\'\'===\r\n\r\n• Sút beziniń isikteri jıeginen ólshegende 2 santımetrden aspaıdy (dıýımdyń tórtten úshin alyp jatady). Onkologııalyq aýrý lımfa túıinderine taraldy.\r\n• Isik mólsheri 2-den 5 santımetrge deıin (úsh toqsannan 2 dıýımge deıin). Qaterli isik qoltyq asty lımfa túıinderine taralýy múmkin.\r\n• Isik mólsheri 5 santımetrden (2 dıýım) asady. Qaterli isik qoltyq asty lımfa túıinine taralmaǵan.\r\n\r\nIII kezeńde isik úlken mólsherge jetedi, biraq isik sút bezi men kórshiles lımfa túıinderinen tys taralmaıdy. Bul jergilikti deńgeıde damyǵan qaterli isik.\r\n\r\n===\'\'III satysy – bul tómende kórsetilgen jaǵdaılrdyń birimen kórinis beredi:\'\'===\r\n\r\n• Keýdedegi isik 5 santımetrden az (2 dıýım). Isik bir-birine nemese basqa qurylymdarǵa bekitilgen qoltyq asty lımfa túıinderine taraldy.\r\n• Isik 5 santımetrden asady. Onkologııalyq aýrýlar lımfa túıinderine taraldy.\r\n\r\n===\'\'III V saty kelesi sıpattamalardyń birimen sıpattalady:\'\'===\r\n\r\n• Isik kókirek qabyrǵasyna nemese keýde terige deıin ósedi.\r\n• Isik keýde artylyq lımfa túıinine taraldy.\r\n• Qabynbaly sút beziniń qaterli isigi – Sút bezi qaterli isiginiń IIIV satysynyń sırek kezdesetin túri. Keýde qyzyl ári isińki kórinedi, óıtkeni rak jasýshalary teriniń lımfa tamyrlaryn bitep tastaıdy.\r\n\r\nIII kezeńde isik kez kelgen kólemde bolýy múmkin. Ol kelesideı túrlerdiń birine taraldy:\r\n\r\n• Obyr keýde artylyq jáne qoltyq astylyq  lımfa túıinine taraldy.\r\n• Isik buǵanaǵa buǵana astyly jáne buǵana ústilik  lımfa túıinine taraldy.\r\n\r\nIV kezeń – qashyqtan metastazdanǵan qaterli isik. Obyr basqa basqa múshelerge de  taraldy.\r\n\r\n\'\'__Qaıtalanatyn qaterli isik__\'\' - belgili bir kezeńnen keıin qaıtalanatyn (qaıtalanǵan) qaterli isik. Ol jergilikti sút bezinde nemese keýde qýysynyń qabyrǵasynda qaıtalanýy múmkin. Ol sondaı-aq súıek, baýyr nemese ókpe sekildi kez kelgen basqa múshelerde qaıtalanýy múmkin.\r\n\r\n__Emdeý__\r\n\r\nEmdi tańdaý aýrýdyń satysyna qarasty júzege asady. Sút bezi qaterli isigimen aýyratyn áıelderdiń kópshiligi medıtsınalyq kómek alýǵa, em-sharalar týraly sheshim qabyldaýǵa belsendi qatysady. Aýrý jaıynda bilýdi qalaý, qınalǵan máseleńdi sheshý úshin onyń joldaryn izdeý – ol tabıǵı qubylys.  Kóptegen áıelderge sút bezi qaterli isigi týraly qosymsha aqparat alý - onymen kúresýge aıtarlyqtaı kómek bolady.\r\n\r\nNaýqas adamdar óz boıyndaǵy isikti  dıagnostıkalatqannan keıin eseńgirep, kúızeliske tap bolady. Onysy naýqastyń ózine zııanyn tıgizedi, ıaǵnı dárigerge qajetti suraqtaryn quıýǵa, aýrý jaıynda bilýi tıis keıbir máselelerdi eskerýine kedergi bolady.  Dárigerge barar aldynda suraqtar tizimin túzip alý kóbinese bul máseleni sheshýge kómektesedi. Dárigerdiń aıtqandaryn este saqtaý ońaı bolýy úshin patsıentter daýysty jazyp alady nemese daýys jazǵysh qurylǵyny paıdalanýǵa ruqsat suraıdy. Keıbir naýqastar ózderiniń týystary men dosyn dárigermen sóıleskende  talqylaýǵa qatysýǵa, jazba jasaýǵa nemese jaı ǵana tyńdaýda birge bolǵanyn  qalaıdy. Barlyq suraqtardy birden qoıýdyń qajeti joq. Sondaı-aq, dárigerden nemese medbıkeden qandaı da bir túsiniksiz jaıttar men basqa da  tolyq aqparat qajet bolsa, ony suraýǵa áli de ýaqyt bolady.\r\n\r\nDáriger sizdi mamanǵa jibere alady, nemese siz ózińiz osyndaı baǵyt týraly surap-bilip óz betińizshe bara alasyz. Sút beziniń qaterli isigin emdeıtin mamandar: hırýrgtar, onkologı-radıologtar jáne medıtsınalyq onkologtar  jatady. Sizdi plastıkalyq hırýrgqa da jiberýi múmkin.\r\n\r\n__Emdeý ádisteri__\r\n\r\nÁıelderdegi sút bezi qaterli isigin emdeýdiń kóptegen túrleri bar. Olarǵa hırýrgııa operatsııa, radıatsııalyq terapııa, hımıoterapııa, gormondyq terapııa jáne bıologııalyq terapııa jatady.  Tómende olardyń sıpattamalary bar. Kóp jaǵdaılarda birneshe emdeý túrleri júrgiziledi.\r\n\r\nEmdeý negizinen aýrý atysyna  baılanysty tańdalady. Satysyna baılanysty emdeýdiń sıpattamasy tómende berilgen:\r\n\r\nDárigerińiz emdelý nusqalary týraly jáne kútiletin nátıjeler týraly aıtyp beredi. Siz emdelýdiń  qalypty ómirińizge qalaı áser etetinin bilgińiz kelýi múmkin. Múmkin siz emdelý kezinde jáne emdelýden keıin qalaı  bolatynyńyzdy bilgińiz keletin shyǵar? Dárigerińizben birge emdeý josparyn ózińizdiń medıtsınalyq jaǵdaılaryńyz ben jeke qundylyqtaryńyzǵa sáıkes jasaı alasyz.\r\n\r\nOnkologııalyq aýrýlardy emdeý jergilikti nemese júıeli bolýy múmkin:\r\n\r\n• ===\'\'Jergilikti emdeý\'\'===: Hırýrgııa jáne radıatsııalyq terapııa jergilikti emdeý bolyp tabylady. Olar emshektegi rak aýrýlaryn joıýdy nemese buzýdy qamtıdy. Eger sút bezi qaterli isigi basqa organdarǵa taralsa, jergilikti terapııa osy múshelerde aýrýdy baqylaý úshin qoldanylýy múmkin.\r\n• ===\'\'Júıelik terapııa\'\'===: hımıoterapııa, gormondyq terapııa jáne bıoterapııa - bul júıeli emdeý túrleri bolyp tabylady. Olar qan aınalymyna enip, obyrmen birge búkil aǵzany joıady nemese baqylaıdy. Sút bezi qaterli isigimen aýyratyn keıbir áıelderge, júıelik terapııa operatsııanyń aldynda isikterdi azaıtý úshin nemese radıatsııalyq terapııadan buryn  taǵaıyndalady. Basqa jaǵdaılarda, júıeli terapııa operatsııadan keıin jáne / nemese rak shyǵarýdyń qaıtalanýyn boldyrmaý úshin radıatsııalyq terapııanyń aldynda júzege asyrylady. Júıelik terapııa sonymen qatar qaterli isik aýrýlarynyń taralý jaǵdaıynda qoldanylady.\r\n\r\nSaý jasýshalar men tinder qaterli isik aýrýlaryn emdeýde jıi zaqymdalǵandyǵyna baılanysty, janama áserler óte jıi kezdesip jatady. Olar negizinen emdeýdiń túri men dárejesine baılanysty. Janama áserler ər əıelde ər túrli bolýy múmkin jəne ərbir keıingi emdeý kýrsymen ózgerýi múmkin.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdeý__\r\n\r\nHırýrgııalyq operatsııa  - sút bezi qaterli isigine eń kóp qoldanylatyn em túri. Operatsııalardyń birneshe túri bar. Dárigerińiz olardyń árqaısysy týraly aıtyp bere alady, artyqshylyqtary men qaýipteri jaıynda talqylap, salystyrady jáne syrtqy kórinisińizdi qanshalyqty ózgertetinin de sıpattap beredi:  \r\n\r\n• Sút bezine jasalatyn konservatıvtik operatsııa: Sút bezin tolyqtaı emes, tek,ondaǵy qaýipti isikti alyp tastaýǵa negizdelgen operatsııa túri.  Ol sondaı-aq sút bezin saqtaýǵa negizdelgen operatsııa dep te atalady, omyraýdaǵy isikterdi joıý, segmenttik mastektomııa jáne ishinara mastektomııa dep atalady. Keıde ekzıstentsıaldy bıopsııa da sút beziniń isinýin joıýǵa baǵyttalǵan bolyp tabylady, óıtkeni hırýrg barlyq sańylaýlardy joıady.\r\n\r\nHırýrg ylǵı qoltyq asty  lımfa túıinderin joıady. Jeke kesý de jasalady. Bul protsedýra qoltyq asty lımfa túıinderin tilý dep atalady. Bul lımfa júıesinde rak jasýshalarynyń bolýyn nemese bolmaǵanyn kórsetedi.\r\n\r\nSút bezin saqtaý operatsııasy aıaqtalǵannan keıin, áıelderdiń kópshiligi sút bezine sáýle terapııasyn alady. Ol omyraýdaǵy qalýy múmkin rak jasýshalaryn joıady.\r\n\r\n• Mastektomııa: Sút bezin (nemese sút bezderiniń ulǵaıǵan eń úlken bóligin) alyp tastaý operatsııasy mastektomııa bolyp tabylady. Kóp jaǵdaılarda hırýrg qoltyq asty lımfa túıinderin alyp tastaıdy. Keıbir áıelderge operatsııadan keıin radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalady.\r\n\r\nZertteýler sút bezi hırýrgııasy (radıatsııalyq terapııa) jáne satylarynyń I  men II kezeńi úshin mastektomııadan keıin ómir súrýdiń uqsastyǵyn anyqtady.\r\n\r\nLımfa túıininiń bıopsııasy lımfa túıinderinde rak jasýshalaryn anyqtaýdyń jańa ádisi bolyp tabylady. Hırýrg múmkindiginshe lımfa túıinderin az bóligin alyp tastaıdy, bul shaǵyn janama áser beredi. (Eger dáriger qoltyq asty lımfa túıinderinde rak jasýshalaryn tapsa, ádette qoltyq asty lımfa túıinderin tiledi)\r\n\r\nSiz sút bezin qalpyna keltirý jolyn tańdaı alasyz. Bul keýde formasyn qalpyna keltirýge arnalǵan plastıkalyq operatsııa. Bul mastektomııamen bir mezgilde nemese keıinirek jasalýy múmkin. Eger qaıta qalpyna keltirýdi josparlasańyz, mastektomııadan buryn plastıkalyq hırýrgpen sóılesińiz.\r\n\r\nOperatsııadan keıin qalpyna keltirýge qajetti ýaqyt ár áıelde ártúrli bolady. Operatsııadan aýyrsyný men qysylý sezimi týyndaıdy. Aýrýlardy baqylaýǵa dári-dármekter kómektesedi. Operatsııaǵa deıin dáriger nemese medbıkelermen  aýyrsynýdy jeńildetý joldarynyń josparyn talqylaý qajet. Operatsııadan keıin dárigerińiz jetkiliksiz bolsa, osy jospardy qaıta retteı alady. Kez-kelgen operatsııa ınfektsııamen, sondaı-aq qan ketý nemese basqa da problemalarmen baılanysty. Eger olardyń bireýi oryn alsa, siz dereý medıtsınalyq qyzmetkerlerge habarlaýyńyz kerek.\r\n\r\nSizdiń bir nemese eki omyraýyńyz alynǵan bolsa, teńgerim seziminen problemalar týyndaýy múmkin. Sút bezderi úlkeıgen kezde bul sezimderdi anyq bilýge bolady. Bul teńgerimsizdikten moıyn men artqy jaǵynda yńǵaısyzdyqtar týyndaýy múmkin. Sonymen qatar, sút  beziniń alynǵan aýmaǵynda qysym sezilýi múmkin. Iyq pen qoldyń bulshyq eti qatty jáne álsiz bolyp qalýy da yqtımal. Ádette bul máselelerdiń bári qalpyna keledi. Dáriger, meıirbıke nemese fızıoterapevt sizdiń qolyńyz ben ıyǵyńyzdaǵy qozǵalysty jáne kúshińizdi qalpyna keltirýge arnalǵan jattyǵýlardy usynady. Jattyǵýlar qattylyq pen aýyrsyný sezimin azaıtýǵa kómektesedi. Qarapaıym jattyǵýlar operatsııadan keıin, birneshe kún ótkende jasalýy múmkin.\r\n\r\nOperatsııa kezinde nervterdiń zaqymdanýy nemese tilinýi múmkin bolǵandyqtan, siz keýdede, qoltyq astynda, ıyq jáne qolyńyzda aýyrsynýdy sezinýińiz múmkin nemese terlep turady . Bul sezimder ádette birneshe aptadan nemese birneshe aıdan keıin ketedi. Degenmen, keıbir áıelderde meń-zeń kúı / sezimtaldyqtyń tómendeý qalyp qoıady.\r\n\r\nQoltyq asty lımfa túıinderiniń joıylýy lımfa aǵynyn báseńdetedi. Odan qolyńyzda nemese bilegińizde isik paıda bolýy múmkin. Bul isik lımfedema dep atalady. Lımfedema hırýrgııalyq operatsııalardan nemese aılar men jyldardan keıin damýy múmkin.\r\n\r\nSizge, emdeýden ótkennen keıin qolyńyz\n ben bilekterińizdi ómir boıy qorǵap júrýińizge týra keledi:\r\n\r\n• Qoldy qysatyn kıim  kıýge nemese zergerlik buıymdardy taǵýǵa bolmaıdy.\r\n• Sómkeni nemese júkterińizdi saý qolyńyzben alyp júrińiz.\r\n• Qoltyǵyńyzdyń astyn qyryný kezinde kesip almas úshin elektr ustarany paıdalanyńyz.\r\n•  Inektsııa saldyrǵanda, qan alǵanda jáne qan qysymyn ólshegende saý qolyńyzdy paıdalanyńyz.\r\n• Baqshada jumys istegende, kúshti jýǵysh zattardy qoldanǵanda qoldaryńyzǵa qolǵap kıińiz.\r\n• kýtıkýlalarmen kesip almaı manıkıýrdi muqııat oryndańyz.\r\n•  Jaraqattanǵan qolyńyzdy kúnge kúıýden saqtańyz.\r\n\r\nQolyńyz nemese bilegińiz kesilgende, jándikter shaqqanda, kúnge qatty kúıip qalǵanda nemese  basqa zaqymdalýlar oryn alsa, dárigermen keńesip em qabyldańyz. Eger sizdiń bilegińiz ben qolyńyz jaraqattansa, isinse, qyzyl túske aınalsa jáne erekshe qyzyp tursa, dárigerge qaraǵanyńyz durys.\r\n\r\nEger lımfedema damyǵan bolsa, dáriger qolyńyzdy kóterińki deńgeıde júrekke deıin kóterýdi usynýy múmkin. Sondaı-aq ol sizdiń bilegińiz ben qolyńyz úshin jattyǵýlar jasatýy múmkin. Lımfa aınalymyn jaqsartý úshin lımfademasy bar keıbir áıelder serpimder kıip alady. Dári-dármekter, qolmen lımfa aǵyzý (massaj) nemese qoldy aqyryn syǵyp alatyn qurylǵyny paıdalaný da kómektesedi. Sondaı-aq fızıoterapevtke nemese basqa mamanǵa habarlasýǵa bolady.\r\n\r\n__Sáýleli terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa (sáýlelik terapııa dep te atalady) rak jasýshalaryn joıý úshin joǵary energııaly sáýlelerdi paıdalaný arqyly júzege asady. Áıelderdiń kópshiligi sút bezi operatsııalaryn toqtatqannan keıin sáýle terapııasyn alady. Keıbir áıelderde mastektomııadan keıin sáýleli terapııa taǵaıyndalady. Emdeý isik mólsherine jáne basqa faktorlarǵa baılanysty. Radıatsııa hırýrgııadan keıin ornynda qalýy múmkin sút bezi qaterli jasýshalaryn buzady.\r\n\r\nKeıbir naýqastar operatsııadan buryn sáýle terapııasyn alady, isik jasýshalaryn joıyp, ony azaıtady. Dárigerler bul ádisti iri isikterdi joıý qıyn bolǵan jaǵdaılarda paıdalanady. Keıbir jaǵdaılarda naýqastar operatsııadan buryn hımıoterapııa nemese gormonaldy terapııadan ótedi.\r\n\r\nDárigerler sút beziniń qaterli isigin emdeý úshin radıatsııalyq terapııanyń eki túrin qoldanady. Keıbir naýqastarǵa eki túri de taǵaıyndaıdy:\r\n\r\n• Syrtqy sáýlelendirý: radıatsııa úlken qurylǵynyń syrtynan shyǵarylady. Kóptegen jaǵdaılarda áıelder mundaı emdeýdi aýrýhanada nemese klınıkada alady. Emdeý kýrsy ádette birneshe apta boıy aptasyna 5 kún ótkiziledi.\r\n• Ishki sáýlelendirý (ımplantatsııalanǵan sáýlelený): Radıaktıvti zattary bar juqa plastıkalyq tútikter (ımplantanttar) tikeleı sút bezine ornatylady. Implantanttar birneshe kún boıy saqtalady. Osy ýaqyt ishinde naýqas aýrýhanada bolady. Ol aýrýhanadan shyǵar kezde dáriger ımplantanttardy alyp tastaıdy.\r\n\r\nJanama áser negizinen radıatsııanyń dozasy men túrine, sondaı-aq qandaı múshege nemese deneniń qaı bóligine qoldanylýyna baılanysty.\r\n\r\nQoldaný aımaǵynda qyzarý, qurǵaý, isiný jáne teriniń qyshýy sııaqty  jalpyǵa ortaq belgiler týyndaýy múmkin. Keýdede aýyr jáne qysyp turǵandaı sezimder bolýy múmkin. Bul belgiler ýaqyt óte kele joǵalady. Emdeý júrgizip  jatqanda teriniń ylǵaldy bolýy jáne «tamshylaýy» múmkin. Bul aımaqta aýanyń áseri qanshalyqty bolsa, teriniń saýyǵýyna sonshalyqty yqpal etetin kórinedi.\r\n\r\nMundaı kezde siz maqtadan jasalǵan bas kıim kıgińiz kelýi múmkin, ol basyńyzǵa keń, yńǵaıly bolyp turady.  Jalpy osyndaı kútim terige  de jasalǵany mańyzdy bolmaq. Emdelgen jerdiń aımaqtaryna qandaı átirler men maılardy jaǵý kerektigi jaıynda dárigermen keńesken durys shyǵar. Radıoterapııanyń bul áseri, ýaqyt óte ketedi. \r\n\r\nEmdeý aıaqtalǵannan keıin terini birte-birte emdeıdi. Degenmen, teri túsiniń uzaq merzimdi ózgerýi múmkin.\r\n\r\nRentgenoterapııa kezinde ásirese keıingi emdeý aptalarynda óte sharshańqy  bolý zańdy. Demalys óte mańyzdy, biraq dárigerler ádette eń belsendi ómir saltyn saqtaýǵa keńes beredi.\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııanyń jaǵymsyz áserleri jaǵymsyz bolýy múmkin bolsa da, ádette sizdiń dárigerińiz olardy jeńe alady.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııada rak jasýshalaryn joıýǵa arnalǵan isikke qarsy preparattar qoldanylady. Sút bezi qaterli isigine hımıoterapııa ádette dárilermen birge salynady. \r\n\r\nDáriler tabletkalar nemese ishilik ınektsııalar (IV) retinde berilýi múmkin. Kez-kelgen jaǵdaıda preparat qanǵa shyǵady jáne búkil denege taralady.\r\n\r\nSút bezi qaterli isigi bar áıelder aýrýhana klınıkasynda, dárigerlik bólimde nemese úıde hımıoterapııadan ótýi múmkin. Keıbir naýqas emdeý kezinde aýrýhanada bolýy kerek.\r\nJanama áseri negizinen preparattyń ereksheligine jáne dozaǵa baılanysty. Esirtki zattar qaterli isik jasýshalaryna jáne jyldam bólinetin basqa kletkalarǵa áser etedi:\r\n\r\n• Qan jasýshalary: Bul jasýshalar ınfektsııamen kúresedi, qannyń uıýyna jáne azǵanyń barlyq múshelerine ottegin tasymaldaýǵa qatysady. Dárilerdiń qan jasýshalaryna áser etken kezde, aǵzaǵa ınfektsııanyń yqtımaldyǵy artady, kógerý men kógerý ońaı qalyptasady, ál-aýqaty álsizdik pen álsizdikpen sıpattalady. Hımıoterapııadan keıingi jyldarda keıbir áıelder leıkemııany (qan ragy) damytady.\r\n• ===\'\'Shash túbiriniń jasýshalary\'\'===: hımıoterapııadan shash túsýi múmkin. Shash qaıtadan ósedi, biraq túsi men qurylymy ártúrli bolyp qalýy yqtımal.\r\n• ===\'\'As qorytý joldarynyń shyryshty qabattarynyń jasýshalary\'\'===: Hımıoterapııa tábettiń  joǵalýyna, júrek aınýy men qusýǵa, dıareıa nemese aýyzǵa jáne eringe nuqsan keltirýi múmkin.\r\n\r\nDárigerińiz osy janama áserlerdi baqylaý tásilderin usynýy múmkin.\r\n\r\nSút bezi qaterli isigine qoldanylatyn keıbir dári-dármekterden bilekterińiz ben tabandaryńyzda terleý nemese uııý sezimi týyndaýy múmkin. Bul ádette emdelýdi toqtatqannan keıin ketedi. Basqa janama áserler saqtalýy múmkin. Keıbir áıelderde sút bezi obyryn emdeýge arnalǵan dári-dármekter júrekterin álsiretip jatady.\r\n\r\nKeıbir obyrǵa qarsy dáriler analyq bezdi zaqymdaýy múmkin. Múmkin budan, analyq bezder gormondar óndirisin toqtatady. Menopaýzanyń sımptomdary paıda bolýy múmkin. Olarǵa qynapqa qan kuıýlar men qynaptyń qurǵaqtanýy bolýy múmkin. Etekkiri buzylýy múmkin nemese toqtatylýy múmkin. Keıbir áıelder qunarsyz bolyp qalady (júktilik bolmaıdy). 35 jastan asqan áıelder máńgi bala kótere almaı qalýy da múmkin.\r\n\r\nEkinshi jaǵynan, siz hımıoterapııa barysynda qunarlylyqty saqtap qala alasyz jáne júkti bolý múmkindigińyz zor bolady. Hımıoterapııanyń jańa týǵan nárestege áseri belgisiz. Emdeýdi bastamas buryn dárigermen birge bosaný jaıynda talqylaýyńyz qajet.\r\n\r\n__Gormondyq terapııa__\r\n\r\nKeıbir keýde isikteri gormondardyń ósýin talap etedi. Gormondyq terapııa rak jasýshalaryn qajet etetin tabıǵı gormondardy alýǵa nemese paıdalanýǵa jol bermeıdi. Bul gormondar estrogen jáne progesteron bolyp tabylady. Zerthanalyq zertteýler barysynda siz isikterde gormondardyń retseptorlary bar-joǵyn bile alasyz. Eger sizde osyndaı isik bar bolsa, sizge gormonaldy terapııa beriledi.\r\n\r\n__\'\'Bul kezde emdeý preparatty nemese hırýrgııa qoldanylady:\'\'__\r\n\r\n• ===\'\'Dárilik zattar\'\'===: Sizdiń dárigerińiz tabıǵı gormondy bógep tastaıtyn preparat usynýy múmkin. Preparattardyń biri - estrogendi toqtatatyn tamoksıfen. Taǵy bir dári túri áıelderdiń aǵzasyndaǵy estradıol gormonyn óndirýin toqtatady. Estradıol - estrogenniń nysany. Preparattyń bul túri - aromataza ıngıbıtory. Eger menopaýzy bolmasa, dáriger estrogendi analyq bezderdiń óndirisin toqtatatyn preparat taǵaıyndaýy múmkin.\r\n• ===\'\'Hırýrgııa\'\'===: Menopaýza bolmasa, sizdiń analyq bezderińizdi alyp tastaýy múmkin. Olar denedegi estrogenniń negizgi kózi bolyp tabylady. Menopaýzy bar áıelder hırýrgııaǵa muqtaj emes. (Menopaýza paıda bolǵan kezde, analyq bezderi estrogendi az shyǵarady.)\r\n\r\nGormondyq terapııanyń janama áseri kóbinese preparattyń ózi nemese emdeý túrine baılanysty bolady. Tamoksıfen - eń keń taralǵan gormondyq terapııa preparaty. Jalpy, tamoksıfenniń janama áseri menopaýzy sııaqty. Eń jıi kezdesetinder – qynaptyq quıylýlar men bólindilerdiń shyǵýy. Basqa janama áserleri menstrýaldyq tsıkldar, bas aýrýlary, sharshaý, júrek aınýy, qusý, vagınaldy qurǵaqtyq nemese qyshý, qynaptyń aınalasyndaǵy teriniń titirkený jáne teri bórtpesi bolyp tabylady. Tamoksıfendi qabyldaǵannan barlyq áıelderde janama áserler týdyrmaıdy.\r\n\r\nTamoksıfendi qabyldaǵannan júkti bolý múmkindigi saqtalady. Tamoksıfen ishtegi balaǵa qaýipti. Eger áli de etekkir  bar bolsa, siz dárigermen kontratseptsııa ádisteri jaıly sóılesýińiz kerek.\r\n\r\nTamoksıfenniń janama áseri óte sırek. Degenmen, bul preparat vena trombozyn týdyrýy múmkin. Qannyń tinderi kóbinese aıaqtar men ókpelerdiń tamyrlarynda qalyptasady. Áıelderde ınsýlt qaýiptiligi birshama artady.\r\n\r\nTamoksıfen jatyr qaterli isigine sebep bolýy múmkin. Odan keıin, jambas múshelerin únemi medıtsınalyq tekserýden ótkizý qajet. Tekserýler arasynda qandaı da bir erekshe qynaptyq qan ketýler oryn alsa,  dárigerge habarlaý kerek.\r\n\r\nAnalyq bezdi alyp tastaǵannan keıin, menopaýza dereý bastalady. Janama áserler kóbinese tabıǵı menopaýzadan týyndaǵandarǵa qaraǵanda áldeqaıda salmaqty bolyp keledi. Dárigerler sizge osy janama áserlerdi jeńý joldaryn usyna alady.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBıologııalyq terapııa ımmýndyq júıeniń rakpen kúresýine kómektesedi. Immýndyq júıe organızmniń tabıǵı qorǵanysy bolyp tabylady.\r\n\r\nBasqa organdarǵa taratylǵan sút bezi qaterli isigi bar áıelderde Herceptin® (Trastuzumab) dep atalatyn dárilik preparatpen bıologııalyq terapııa júrgiziledi. Bul monoklonaldy antıdeneler. Ol laboratorııada jáne rak jasýshalaryna qosylady.\r\n\r\nHertseptına zerthanalyq synaqtarda keýde isigi kezinde HER2 dep atalatyn belgili bir proteınniń kóp mólsherin kórsetetin áıelderge taǵaıyndalady. HER2 kedergisi arqyly preparat rak jasýshalarynyń ósýin baıaýlatady nemese toqtatady.\r\nHertseptın ishke engizýge baǵyttalǵan. Ony derbes jáne hımıoterapııamen birge qoldanýǵa bolady.\r\n\r\nHerseptin-di alǵash ret qoldanǵanda, eń kóp taralǵan janama\n áserler - bul qaltyraý men qyzý. Keıbir áıelderde aýyrsyný, álsizdik, júrek aınýy, qusý, dıareıa, bas aýrýy, tynys alýdyń qysymy nemese teri qaterli isigi paıda bolady. Ádette emdeýdiń alǵashqy kýrsynan keıin janama áserler az bolady.\r\n\r\nHertseptın sondaı-aq júrekke zaqym keltirýi múmkin. Bul keıde júrek jetkiliksizdigine soqtyrady. Hertseptın sonymen qatar ókpege áser etýi múmkin. Bul dereý medıtsınalyq kómek talap etetin tynys alýdyń qıyndaýy týdyrýy múmkin. Hertseptındi taǵaıyndaýdan buryn dáriger júrek pen ókpeńizdi tekseredi. Emdeý kezinde dáriger ókpeniń problemasy joqtyǵyn qadaǵalaýy kerek.\r\n\r\n__Emdeý túrleri aýrý satysyna baılanyty tańdalady__\r\n\r\nEmdeý ádisteri aýrý kezeńine jáne onyń aldaǵy faktorlaryna baılanysty bolady:\r\n\r\n• Isik mólsheri sút beziniń mólsherine baılanysty tekseriledi\r\n• Zerthanalyq synaq nátıjeleri (mysaly, rak kletkalarynyń gormondardyń ósetinin talap etedi)\r\n• Menopaýzy boldy ma?\r\n• Sizdiń densaýlyǵyńyzdyń jalpy jaǵdaıy\r\nTómende árbir kezeń úshin eń jıi qoldanylatyn emderdiń qysqasha sıpattamasy keltirilgen. Keıbir emdelýshiler úshin basqa emdeý nusqalary qolaıly bolmaq.\r\n\r\n0-kezeń\r\n\r\n0 kezeńi sút beziniń qaterli isigi - lokýlıarly ornyndaǵy kartsınoma  (LKNM) nemese  taramdar ornyndaǵy epıtelııiniń (CAPM) kartsınomasy.\r\n\r\n• LCM: LCM bar áıelderdiń kópshiligi eshqandaı em qabyldamaıdy. Onyń ornyna, dáriger sút bezi qaterli isiginiń belgilerin baıqaý úshin turaqty tekserýlerdi usyna alady.\r\n\r\nKeıbir naýqastarǵa sút bezi qaterli isiginiń damý qaýpin azaıtý úshin tamoksıfen qoldanylady. Basqalar keleshegi bar jańa aldyn-alý emin testileýlerge qatysa alady.\r\n\r\nSol sút beziniń LCNM bar bolýy sút bezderiniń ekeýinde de qaterli isikke shaldyǵý qaýpin arttyrady. LKNM bar áıelderdiń óte az toby sút bezderin joıý úshin hırýrgııamen aýyrsynýǵa tyrysady. Bul eki jaqty profılaktıkalyq mastektomııa. Hırýrg ádette qoltyq asty lımfa túıinderin alyp tastamaıdy.\r\n\r\n• CEDS: CEPM bar áıelder kópshiligi sút bezderin saqtaý operatsııasyn ótkizedi, keıinnen radıatsııalyq terapııany qabyldaıdy. Keıbir naýqastar jalpy mastektomııany tańdaıdy. \r\nÁdette qoltyq asty lımfa túıinderi joıylmaıdy. CAPMA bar áıelder ınvazıvti sút bezi qaterli isiginiń qaterin azaıtý úshin tamoksıfen qabyldaýy múmkin.\r\n\r\n__I, II, IIIA jáne IIIC satylary__\r\n\r\nI, II, IIIA jáne qoldanystaǵy (hırýrgııalyq operatsııalarmen emdeýge bolady) IIIC sút bezi qaterli isigi bar áıelder aralas em alady. Olardyń keıbireýleri sút bezin saqtaý hırýrgııasyn, al keıin sút bezine sáýle terapııasyn qabyldaıdy . Bul tańdaý sút bezi qaterli isiginiń I nemese II kezeńi bar naýqastar úshin keń taralǵan. Qalǵandary mastektomııanyń paıdasyna tańdaý jasaıdy.\r\n\r\nQandaı da bir tańdaý kezinde áıelder (ásirese II nemese IIIA sút bezi qaterli isigi bar) jıi qoltyq asty lımfa túıinderin alyp tastaıdy. Eger naýqasta rak kletkalary 1-shi 3-shi qoltyq asty lımfa túıinderinde tabylsa nemese sút bezinddegi isik úlken mólsherge jetse, dáriger sáýlelik terapııany naýqasqa usynýy múmkin. Eger rak kletkalary 3 lımfa  túıinderinden artyq tabylsa, dáriger ádette mastektomııadan keıin radıatsııalyq terapııany usynady.\r\n\r\nSút bezin saqtaý operatsııasy (keıin kelesisi  sáýlelik terapııa) men mastektomııa arasyndaǵy tańdaý kóptegen faktorlarǵa baılanysty:\r\n\r\n• Isik kólemine, ornyna jáne satysyna;\r\n• Áıeldiń sút beziniń kólemine;\r\n• Rak aýrýy belgilerine;\r\n• Áıeldiń sút bezin saqtap qalý máselesine qatysty\r\n• Áıel radıatsııalyq terapııany qalaı óńdeınine baılanysty;\r\n• Áıeldiń sáýlelik terapııa ortalyǵyna kelý múmkindigine;\r\n\r\nKeıbir áıelderge operatsııadan buryn hımıoterapııa taǵaıyndalady. Bul neoadıývantty terapııa (emdelýden buryn negizgi emdeý). Hımıoterapııa operatsııadan buryn úlken isikti kishireıtýi múmkin, bul sút bezi operatsııasyn únemdeýge múmkindik beredi. Mundaı emdeý kóbinese II nemese III kezeńde úlken isigi bar áıelder úshin tańdalady.\r\n\r\nOperatsııadan keıin kóptegen naýqastar adıývantty emdeýden ótedi. Adıývanttyq terapııa emdeý múmkindigin arttyrý úshin bastapqy terapııadan keıin taǵaıyndalǵan emdeý bolyp tabylady. Radıatsııalyq terapııa sút beziniń ishinde jáne janyndaǵy rak jasýshalaryn joıady. Patsıentter júıeli emdeýdi qabyldaıdy, mysaly, hımıoterapııa, gormondyq terapııa nemese ekeýi de. Mundaı emdeý aǵzanyń qandaı da bir jerinde qalǵan rak jasýshalaryn joıýǵa múmkindik beredi. Ol emshektegi nemese basqa múshede isik qaıtalanýyn boldyrmaýy múmkin.\r\n\r\n__IIIB satysy jáne qate IIIC satysy__\r\n\r\nÁdette IIIB sút beziniń qaterli isigi bar áıelder (qabynǵan sút bezi qaterli isigi bar áıelder) nemese IIA kezeńinde qate qaterli isik aýrýlary ádette hımıoterapııamen qamtamasyz etiledi. (Operatsııaǵa qolaısyz qaterli isik hırýrgııa arqyly emdelmeıdi.)\r\n\r\nEger hımıoterapııa isikti azaıtsa, dáriger kelesi emdeýdi usynýy múmkin:\r\n\r\n• ===\'\'Mastektomııa\'\'===: hırýrg sút bezin alyp tastaıdy. Kóp jaǵdaıda qoltyq asty lımfa túıinderi joıylady. Operatsııadan keıin áıel omyraý jáne qoltyq aty aımaǵyna radıatsııalyq terapııany qabyldaıdy.\r\n• ===\'\'Sút bezin saqtaý operatsııasy\'\'===: Hırýrg qaterli isikti joıady da, al sút bezin saqtap qalady. Kóp jaǵdaıda qoltyq asty lımfa túıinderi alynyp ketedi. Operatsııadan keıin áıelge  omyraý jáne qoltyq asty aımaqtaryna radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalýy múmkin.\r\n• ===\'\'Hırýrgııanyń ornyna radıatsııalyq terapııa\'\'===: Keıbir áıelder hırýrgııany emes, radıatsııalyq terapııany  tańdaıdy. Dáriger hımıoterapııany, gormonaldy terapııany nemese ekeýin de usynýy múmkin. Mundaı emdeý sút bezinde nemese basqa múshede aýrýdyń qaıtalanýyn boldyrmaýǵa kómektesýi múmkin.\r\n\r\n__IV kezeń__\r\n\r\nKóp jaǵdaılarda IV kezeńde sút bezi qaterli isigi bar áıelder gormonaldy terapııa, hımıoterapııa nemese ekeýi de qabyldaıdy. Keıbireýlerge bıologııalyq terapııa da  taǵaıyndalýy múmkin. Keıbir múshelerge isikti baqylaý úshin radıatsııalyq terapııany qoldanýǵa bolady. Bul emdeý túrleri aýrýdy emdeı almaıdy, biraq áıeldiń ómirin uzartýǵa kómektesedi.\r\n\r\nKóptegen patsıentterge obyrǵa qarsy emdelý kezinde  jaqsy kútim kórsetilýi tıis. Obyrǵa qarsy terapııa aýrýdyń damýyn báseńdetý úshin taǵaıyndalady. Qoldaý kórsetetin kútim aýyrsynýdy, basqa belgilerdi nemese janama áserlerdi (mysaly, júrek aınýy sııaqty) retteýge kómektesedi. Alaıda onyń nysany ómirdi uzartýǵa  baǵyttalmaıdy. Qoldaý kórsetetin qamqorlyq, áıelderge fızıkalyq jáne emotsııalyq jaǵynan  ózderin jaqsy sezinýge kómektesedi. Órshigen qaterli isikke shaldyqqan keıbir áıelder tek kómekshi kútimdi qaldyrýdy sheshedi.\r\n\r\n__Sút beziniń qaterli isiginiń qaıtalanýy__\r\n\r\nObyrdyń qaıtalanýy - bul aǵzada anyqtalmaı qalyp qoıǵan, keıin qaıta aýrý týdyratyn qaterli isik. Aýrýdyń qaıtalanýyn emdeý negizinen onkologııalyq aýrýlardyń taralýy men ornalasý dárejesine baılanysty. Taǵy bir mańyzdy faktor áıeldiń buryn qabyldaıtyn emdelý túri bolyp tabylady.\r\n\r\nEger sút bezi qaterli isigi tek keýdege arnalǵan operatsııadan keıin ǵana qaıtalansa, onda áıelge mastektomııa qajet bolýy múmkin. Odan aýrýdyń qaıtalanbaýynyń joǵary yqtımaldyǵy bar.\r\n\r\nEger sút bezi qaterli isigi basqa múshelerge jaıylsa, emdeý, hımıoterapııany, gormondyq terapııany nemese bıologııalyq terapııany qamtýy múmkin. Radıatsııalyq terapııa keýde bulshyqetterinde nemese basqa múshelerde qaıtalanatyn qaterli isikti baqylaýǵa kómektesýi múmkin.\r\n\r\nSút bezi qaterli isigi aýrýlary kezinde emdelý óte sırek. Qoldaý kórsetiletin kútim emdeý josparynyń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Kóptegen naýqastar aýrýdyń damýyn baıaýlatý úshin sımptomdar men obyrǵa qarsy terapııany jeńildetý úshin kómekshi kútim alady. Keıbireýlerge ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin ǵana kómek kórsetiledi.\r\n\r\n__Omyraýdy qalpyna keltirý__\r\nKeıbir mastektomııany jasaýdy josparlaǵan áıelder, keýdeni qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldaıdy. Basqalary omyraý protezdi kıgendi durys kóredi. Keıbireýler ony da istemeıdi. Osy sheshimderdiń barlyǵynyń artyqshylyǵy bar. Bir áıel úshin durys nárse ekinshisine durys bolmaýy múmkin. Eń bastysy, sút bezi qaterli isigine shaldyqqan árbir áıeldiń tańdaý múmkindigi bar.\r\n\r\nKeýde qýysyn qalpyna keltirýdi mastektomııamen bir mezgilde nemese keıinirek jasaýǵa bolady. Eger siz keýde qýysynyń qalpyna kelýin josparlasańyz, mastetomııadan buryn plastıkalyq hırýrgpen áńgimelesińiz, keıinirek qaıta qurýdy josparlasańyz da onyń qajeti bolady.\r\n\r\nOmyraýdyń qaıta qalpyna kelýiniń kóptegen joldary bar. Keıbir áıelder ımplantty tańdaıdy. Implantat tuzdan nemese sılıkonnan daıyndalýy múmkin. Hırýrg sizdiń deneńizdiń basqa aımaǵynan alynatyn tinderdi qoldanyp qaıta qurýdy júzege asyrýy múmkin. Teri, bulshyqet jáne maı tómengi ish, arqa nemese bókselerden alynýy múmkin. Hırýrg keýdege arnalǵan formany jasaý úshin bul tindi paıdalanady.\r\n\r\nQaıta qurý túrin tańdaý sizdiń jasyńyzǵa, aǵzanyń sıpattamalaryna jáne sizge jasalatyn hırýrgııalyq operatsııa túrine baılanysty. Plastıkalyq hırýrg rekonstrýktsııanyń ár túriniń artyqshylyqtary men kemshilikteri týraly aıta alady.\r\n\r\n__Keıingi kútim__\r\n\r\nSút bezi obyryn emdeýden keıingi kútim óte mańyzdy. Árbir áıeldiń qalpyna kelýi ártúrli. Sizdiń tolyqtaı emdelýińizge, aýrýdyń taralýy jáne basqa da faktorlardyń baılanysy bolady.\r\n\r\nTipti obyr aýrýy tolyq joıylǵan nemese buzylǵan jaǵdaıdyń ózinde, aýrý qaıta aınalyp kelýi múmkin, sebebi anyqtalmaǵan rak kletkalary emdeýden keıin deneniń bir jerde qalyp qoıady. Sizdiń dárigerińiz progressdi qadaǵalaıdy jáne kez-kelgen qaıtalaný jaǵdaılaryn tekseredi.\r\n\r\nEmdeý aımaǵyndaǵy nemese omyraýdaǵy kez-kelgen basqa da ózgerister týraly dereý dárigerge habarlaý qajet. Kez-kelgen jaısyz aýyrý, tábet nemese salmaqtyń joǵalýy, etekkir tsıklindegi ózgerister, erekshe qynaptyq qan ketýler nemese kórýdiń nasharlaýy (anyqtalmaǵan) sııaqty jaǵdaılar oryn alsa densaýlyq saqtaýshyǵa habarlasyńyz. Sondaı-aq, sizdiń dárigerińizge bas aýrýy, bas aınalýy, tynys alýdyń jetispeýshiligi, jótel nemese dybystyń joǵarylaýy, arqa aýyrýy nemese erekshe emes kórinetin nemese asyqpaıtyn as qorytý máseleleri týraly aıtyp berińiz.\n Mundaı problemalar emdeý aıaqtalǵannan keıin aı ótkende nemese jyl ótkende bolyp jatady. Ol jaǵdaı qaterli isiktiń qaıtalanǵandyǵy degendi bildiredi, degenmen, olar densaýlyqtyń basqa da sımptomdary bolýy múmkin. Máselelerińiz týraly múmkindiginshe tez arada dıagnostıkalanyp, emdelý úshin dárigerińizge aıtyńyz.\r\n\r\nKeıingi tekserýler ádette sút bezderi, keýde, moıyn jáne qoltyq aımaqtaryn qamtıdy. Siz qaıtalanatyn obyr aýrýynyń aldyn alý úshin mammogrammadan ótýińiz kerek. Keýdeńiz qaıta qalpyna keltirilgen bolsa nemese  siz mastetomııadan ótseńiz, mammogrammanyń qajeti bolmaýy múmkin. Dáriger sýretti kóbeıtýge nemese zerthanalyq synaqtarǵa arnalǵan basqa synaqtardy taǵaıyndaýy múmkin.\r\n\r\n__Aldyn-alý boıynsha  zertteýler__\r\n\r\nǴalymdar sút bezi obyryna jol bermeıtin dárilerdi izdestirýde. Mysaly, gormon deńgeıin tómendetetin nemese keýde jasýshalaryna gormondardyń áserin boldyrmaıtyn birneshe túrli preparattardy synap kórýde.\r\n\r\nNegizgi zertteý barysynda tamoksıfen qaýip toptaryndaǵy áıelder arasynda jańadan týyndaıtyn sút bezi qaterli isiginiń sanyn azaıtty. Dárigerler raloksıfenniń tamoksıfen sııaqty tıimdi ekenin de zerttep dáleldedi.\r\n\r\n__Anyqtaý, dıagnostıkalaý jáne kezeńderdi anyqtaý barysyndaǵy zertteýler__\r\n\r\nBúgingi tańda mammografııa - sút beziniń qaterli isigine qatysty ózgeristerdi anyqtaıtyn eń tıimdi qural. Zertteýshiler sút bezi qaterli isigine shaldyqqan áıelderde mammogrammalar men ýltradybystyq málimetterdiń kombınatsııasyn zertteýde. Ǵalymdar pozıtrondyq emıssııa tomografııasyn (TPE) jáne basqa da emdeý ádisterin zertteýde.\r\n\r\nSonymen qatar, zertteýshiler isik markerlerin zerttep jatyr. Tós markerleri qan, nesep nemese keýdedegi suıyqtyqtan (nıppelden umtylǵan) anyqtalady. Bul zattardyń joǵary deńgeıi qaterli isik belgileri bolýy múmkin. Keıbir marker emdelýden keıin aýrý belgileri úshin sút bezi obyry bar naýqastardy zertteý úshin paıdalanylýy múmkin. Alaıda, búgingi kúni isik markerlerinde sút bezi qaterli isigin anyqtaý úshin únemi paıdalaný úshin senimdi synaqtar joq.\r\n\r\nSondaı-aq, shuńqyrly jýǵyshtar zerttelýde. Bul ádis keýde qýysynyń tútikshelerinen jasýshalardy jınaıdy. Suıyq aǵyn sińirgishtegi sút arnalarynyń tesikterine kateter arqyly (óte juqa, ıkemdi tútik) aǵylady ótedi. Tútik arqyly suıyqtyq jáne sút bezi kletkalary aǵyp turady. Patologanatom kletkalardaǵy qaterli isiktiń nemese qaterli isik aýrýlarynyń damý qaýpin týdyrýy múmkin ózgeristerdi tekseredi.\r\n\r\n__Emdeý jaıyndaǵy  zertteýler__\r\n\r\n\'\'__Zertteýshiler terapııanyń kóptegen túrleri men olardyń kombınatsııalaryn zerttep jatyr:__\'\'\r\n\r\n• ===\'\'Hırýrgııa\'\'===: Ártúrli operatsııa túrleri emdeýdiń basqa túrlerimen de biriktiriledi.\r\n• ===\'\'Radıatsııalyq terapııa\'\'===: Dárigerler lımfa túıinderinde rakty emdeý úshin hırýrgııa ornyna radıatsııalyq terapııany qoldanýǵa bolatynyn zertteýde. Olar tóstiń aınalasyndaǵy keń aımaqta sáýle terapııasynyń tıimdiligin qarastyrýda. Sút bezi qaterli isiginiń erte satysynda áıelderde sáýle terapııasynyń qoldanylýy omyraýdyń kishkene bóligi úshin tıimdi bolatynyn zerttep, naqtylaýda.\r\n• ===\'\'Hımıoterapııa\'\'===: Zertteýshiler jańa dárilik preparattar men olardyń mólsherin synap jatyr. Olar dári jáne onyń  aralasatyn quramy jaıynda oılastyrýda. Olar hırýrgııadan buryn qoldanatyn dári-dármektiń jańa túrlerin qarastyrý úsinde. Olar sondaı-aq hımıoterapııany gormondyq terapııa nemese radıatsııalyq terapııamen biriktirýdiń jańa joldaryn izdep jatyr.\r\n• ===\'\'Gormondyq terapııa\'\'===: Zertteýshiler gormonaldi terapııanyń birneshe túrin, sonyń ishinde aromatozdy ıngıbıtorlaryn synap kórýde.\r\n• ===\'\'Bıologııalyq terapııa\'\'===: jańa bıologııalyq protsedýralar zerttelýde. Mysaly, ǵalymdar ımmýndyq júıege demeý berip, rak jasýshalaryn joıýǵa kómektesetin isikke qarsy vaktsınalaryn zerttep jatyr.\r\n\r\nBudan basqa da, zertteýshiler operatsııadan keıin lımfedema sııaqty emdeýdiń janama áserlerin azaıtý joldaryn qarastyryp jatyr. Olar aýyrsynýdy azaıtý jáne ómir sapasyn jaqsartý ádisterin izdeýde. Zertteletin ádisterdiń biri - lımfa túıinderiniń bıopsııasy. Qazirgi ýaqytta hırýrgter kóptegen qoltyq asty lımfa túıinderin alyp tastap, olardyń árqaısysyn qaterli isikke qarsy tekserýi kerek. Ǵalymdar rak aýrýy bolýy múmkin bir ǵana túıindi tekserip, zerttep jatyr ma (mysaly, lımfa tory), qaterli isik basqa túıinderge taralǵanyn boljaýǵa bolady. Eger bul jańa ádis ózin aqtaıdy jáne standartty emdese, hırýrgtar lımfa túıinderin azaıta alady. Bul kóptegen naýqastarda lımfedemany azaıtýǵa kómektesedi.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\nmammografııa\r\n','admin',42,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1387,'','Teriniń qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',28624,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542596040,1574132040,1542596616,'\'\'__Melanoma degen ne?__\'\'\r\n\r\n__Melanoma__ – bul teri qaterli isiginiń bir túri. Melanomanyń negizgi kózi melanotsıtter dep atalatyn teri jasýshalary bolyp tabylady. Melanomany jaqsy túsiný úshin melanotsıtterdiń, atap aıtqanda, olar qandaı fýnktsııany oryndaıdy jáne olar rak jasýshalaryna aınalǵanda ne bolatynyn anyqtaý kerek.\r\n\r\n\'\'__Teri__\'\'\r\n\r\nTeri – adam denesindegi eń úlken múshe. Teri joǵary temperatýradyn, kún sáýlesinen, jaraqat pen ınfektsııalardan qorǵaıdy. Teri dene temperatýrasyn saqtaýǵa, sý men maı saqtaýǵa kómektesedi, sondaı-aq  D dárýmenin bólip shyǵarady.\r\n','\'\'__Melanoma degen ne?__\'\'\r\n\r\n__Melanoma__ – bul teri qaterli isiginiń bir túri. Melanomanyń negizgi kózi melanotsıtter dep atalatyn teri jasýshalary bolyp tabylady. Melanomany jaqsy túsiný úshin melanotsıtterdiń, atap aıtqanda, olar qandaı fýnktsııany oryndaıdy jáne olar rak jasýshalaryna aınalǵanda ne bolatynyn anyqtaý kerek.\r\n\r\n\'\'__Teri__\'\'\r\n\r\nTeri – adam denesindegi eń úlken múshe. Teri joǵary temperatýradyn, kún sáýlesinen, jaraqat pen ınfektsııalardan qorǵaıdy. Teri dene temperatýrasyn saqtaýǵa, sý men maı saqtaýǵa kómektesedi, sondaı-aq  D dárýmenin bólip shyǵarady.\r\n\r\nTeride eki qabat bar - epıdermıs jáne dermıs.\r\n\r\nEpıdermıs negizinen tegis jasýshalarmen sıpattalady, olar da skýmýlıatıvti jasýshalar dep atalady. ótkizgish jasýshalar astynda bazaldy jasýshalar dep atalatyn jasýshalar ornalasqan. Epıdermıstiń tómengi qabaty melanotsıtter bolyp tabylady.\r\n\r\nDerma qantamyr tamshylary, lımfa tamyrlary jáne teri astyndaǵy bezdermen sıpattalady. Bul bezderdiń keıbireýleri dene terisin retteýge kómektesetin ter shyǵarady. Basqa bezderi terini qurǵaqtyqtan qorǵaıdy jáne onyń ylǵalyn saqtaıtyn maı shyǵarady. Teri jáne maı teriniń betine teri tininiń kishkene tesikteri arqyly enedi - bul teri tesigi dep atalady.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"404\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n\'\'Melanotsıtter jáne meń\'\'\r\n\r\nMelanotsıtter melanındi shyǵarady, pıgmentter terige tabıǵı tús beredi. Kún sáýlesiniń áserine ushyraǵanda, melanotsıtter pıgmentti kóbirek shyǵarady, bul terige kún kóziniń paıda bolýyna nemese teriniń qaraıýyna soqtyrady.\r\n\r\nKeıde melanotsıtter toby jáne qorshaǵan tinder «meń» dep atalatyn qatersiz isikterdi túzedi. (Dárigerler sondaı-aq olardy «nevýs meńderi» dep ataıdy). Meńi bar adamdar óte kóp kezdesedi. Kópshiligimizde 10-nan 40-ǵa deıin meń bolady denemizde. Meńder kúlgin, sary-qońyr, qońyr nemese adamnyń qalypty terisiniń túsine uqsas bolyp keledi. Terisi  qara  adamdardyń qaldary ádette qara daqtarǵa uqsap ketedi. Qal-meńder jalpaq nemese dóńes bolyp keledi. Olardyń kóbisi dóńgelek nemese sopaq bolyp kórinedi jáne dıametri qaryndashtardaǵy tesikke qaraǵanda kshkrek. Olar týǵan kezde nemese keıinirek paıda bolýy múmkin - ádette 40 jasqa deıin. Eresekterde olar jıi joǵalyp ketedi. Hırýrgııalyq jolmen alynyp tastalǵan soń, meńder ádette qaıta paıda bolmaıdy.\r\n\r\n\'\'Melanoma\'\'\r\n\r\nMelanoma melanotsıtterdyń (pıgmentti jasýshalar) qaterli bolatyn jaǵdaılary da kezdesedi. Pıgmentti jasýshalardyń kópshiligi teride kezdesedi; Melanoma teride damysa, bul aýrý teri melanomasy dep atalady. Melanoma kózdiń ishinde de damı alady. Ádette melanoma mıdyń qabatynda, asqazan-ishek joldarynda, lımfa  túıinderinde nemese melanotsıtteri bar basqa da organdarda kezdesedi. Teride emes, basqa organdarda paıda bolatyn melanomdar bul maqalada talqylanbaıdy. Qaterli isik týraly aqparattyq qyzmet (1-800-4-CANCER) osy melanomdar túrleri týraly aqparatty bere alady.\r\n\r\nMelanoma - eń kóp taralǵan isikterdiń biri. Ol jas boıynsha barlyq jastaǵy adamdarǵa zardabyn tıgize alady. Ol kez-kelgen teriniń ústinde damıdy. Erkekterde melanoma  denede (ıyqtan bóksege deıin) nemese bas jáne moınynda jıi kezdesip jatady. Áıelderde ol kóbinese aıaqtyń tómengi bólikterinde ornalasady. Melanoma qara tory kelgen adamdarda jıi kezdesedi. Olarda damyǵan jaǵdaıda aıaq pen qol saýsaqtarynda nemese alaqannyń  astynda, ne bolmasa, tabanǵa shyǵady.\r\n\r\nMelanomanyń taralýymen rak jasýshalary lımfa túıinderiniń janynda paıda bolýy múmkin. Lımfa túıinderiniń toptary búkil denede shashyraıdy. Lımfa túıinderi bakterııany, rak kletkalaryn jáne lımfa júıesine kiretin basqa zııandy zattardy jibermeı ustaıdy. Obyr aýrýynyń lımfa túıinderine jetýi rak jasýshalary basqa múshelerge jáne baýyr, ókpe nemese mı sııaqty múshelerdiń bólikterine taralǵan degendi bildiredi. Mundaı jaǵdaılarda jańa isik jasaıtyn rak kletkalary birdeı melanomalyq jasýshalar keıpine enedi jáne bul aýrý baýyr, ókpe nemese mı isigi emes, metastatıkalyq melanoma dep atalady.\r\n\r\n\'\'Melanoma: qaýip toptary qandaı?\'\'\r\n\r\nMelanomanyń sebebin eshkim dál aıta almaıdy. Dárigerler melanomanyń nege bireýde damyp, al endi bireýde damymaıtyndyǵyn túsindirip bere almaıdy.\r\nDegenmen, zertteýler nátıjesi boıynsha belgili bir qaýip faktorlary bar adamdar melanomanyń damýyna beıim keletin kórinedi. Adamnyń aýrýyn damytý yqtımaldyǵy bar barlyq nárse – qaýip faktory bolyp sanalady. Degenmen, osy aýrýǵa tap bolǵandardyń  kóbisi qaýipti faktorlaryna tán emes.\r\n\r\nZertteý barysynda melanoma úshin  tómendegideı qaýip faktorlary anyqtaldy:\r\n\r\n• Dısplastıkalyq nevýster: Dısplastıkalyq nevýster  qarapaıym meńderden góri qaterli bolyp keledi. Dısplastıkalyq navýster óte keń taralǵan jáne kóptegen adamdarda mundaı erekshe meńder bar. Melanomanyń qaýpi neǵurlym joǵary bolsa, adamdardaǵy osyndaı dısplastıkalyq nvýstar kóp bolady. Ásirese, áýletinde osyndaı dısplastıkalyq nevýstar melanomasy bar adamdar úshin qaýip  joǵary.\r\n\r\n• Kóptegen (50-den astam) qarapaıym meńder: meńderdiń kóp bolýy melanomanyń paıda bolý qaýpin arttyrady.\r\n\r\nAshyq teri: Melanoma ashyq terili adamdarda jıi kezdesedi, ol qara terige qaraǵanda ońaı kúıip ketedi, sepkildermen (qyzyl nemese aqquba shashty jáne kógildir kózderi bar adamdar da) jabylady. Aq adamdarda melanoma, qara tústilerge qaraǵanda, áldeqaıda jıi kezdesedi, sebebi, ashyq teri kún sáýlesine ońaı zaqymdalady.\r\n\r\n• Jeke syrqatnamada melanomanyń nemese teri isiginiń bolýy: Melanomasy emdelgen adamdar qaıtalanatyn melanomanyń joǵary qaýpine ıe. Keıde adamdarda eki melanomnan da kóp damıdy. Qarapaıym teriniń qaterli isiginiń bir nemese birneshe jaǵdaılary oryn alǵan adamdar (bazaldy jasýshadaǵy kartsınoma nemese skamozdyq kletkalyq kartsınoma) melanoma qaýpi joǵary.\r\n\r\n• Áýlette melanomanyń bolýy: Melanoma keıde otbasylyq aýrýǵa aınalady. Osy aýrýmen aýyratyn adamnyń eki nemese odan da kóp jaqyn týysqandar qaýip faktory bolyp tabylady. Melanomasy bar adamnyń januıasyndaǵy barlyq adamdardyń 10 paıyzy ǵana osy aýrýmen aýrýy múmkin.  Melanoma otbasylyq aýrýy bolǵan kezde, otbasynyń barlyq múshelerin únemi tekserip otyrý kerek.\r\n\r\n• Immýndyq júıeniń álsireýi: Qandaıda bir onkologıaılyq aýrýdyń saldarynan ımmýndyq júıesi álsiregen adamdar, dári qabyldaǵannan keıin, aǵzasyn  transplantatsııalaǵannan keıin nemese AITV-nyń sebepterine baılanysty melanomanyń damýy múmkin qaýip faktorynyń qatarynda bolady.\r\n\r\nKúnge kúıýdiń kúrdeli satylary, kúldireýler: Bala kezindegi nemese jasóspirim kezinde  kim kúnge qatty kúıip, kúıiktiń joǵarǵy satysyna deıin urynǵan bolsa, sonyń saldarynan denensi kóldirese, ol adam da melonoma qaterli isigine ushyraý qaýpinde bolady. Osy sebepterge baılanysty dárigerler balalaryn kúnge qatty kúıdirip almaý kerek dep keńes beredi. Mundaı qorǵanys keıingi ómirde de melanomanyń damý qaýpin azaıtýy múmkin. Kúnge qatty kúıgen eresekterde  melanomanyń damý qaýipi bar faktor bolyp tabylady.\r\n\r\n• Ýltrakúlgin sáýlelený: Ekspertter álemdegi melanoma jaǵdaılarynyń kóbeıýi adamnyń kúnniń kózinde uzaq júrýimen baılanysty deıdi. Bul aýrý kúnnen bólinetin  ýltrakúlgin radıatsııanyń  joǵary dozasynyń áserinen bolatyn,  aýdandarda turatyn adamdar arasynda jıi kezdesetin kórinedi. Mysaly, AQSh-ta kún sáýlesi az túsetin Mınesotaǵa qaraǵanda, Tehasta melanoma kóbirek taralǵan. Ýltrakúlgin kún sáýlesi teriniń merziminen buryn qartaıýyna, sonymen qatar melanomaǵa ákeletin teriniń zaqymdanýyna sebep bolady. Ýltrakúlgin sáýlelenýdiń jasandy kózderi, kún lampalary jáne jasandy totyǵý qurylǵylary sııaqty, teriniń zaqymdanýyna sebep bolýy múmkin, osylaısha melanomanyń paıda bolý qaýpin arttyrady. Dárigerler tabıǵı ýltrakúlgin sáýlelenýden saqtaný kerektigi jaıynda keńes beredi. Jáne  onyń jasandy kózderin de kóp qoldana bermeý kerek degen pikir aıtady.\r\n\r\nMelanomany damý qaýpi bar adamdar osy másele boıynsha óz dárigerimen keńesip, aýrý týraly, onyń belgilerin kórsete otyryp, tekserý kestesin durystap túzip alýy kerek. Dárigerdiń usynystary adamnyń jeke jáne áýletinde, sondaı-aq medıtsınalyq syrqatnamasyna jáne basqa da qaýip faktorlaryna negizdeledi.\r\n\r\n__Belgileri men sımptomdary__\r\n\r\nMelanomanyń alǵashqy belgisi qaldyń kóleminiń ózgerýi,  túsi  men sezimtaldyǵynyń artýy bolyp tabylady.  Melanomalardyń kópshiliginde qara nemese qara-kók areal bolady. Melanoma jańa meńder sııaqty paıda bolýy múmkin. Bul qara, erekshe nemese «suryqsyz» bolyp kórinýi múmkin.\r\n\r\nTerińizdegi túzindiler men basqa da týyndaǵan erekshelikter týraly suraǵyńyz nemese alańdaýshylyq bar bolsa, dárigerińizge habarlasyńyz. Ózińizdi dıagnoz qoıý úshin kelesi sýretterdi qoldanbańyz. Fotosýretter paıdaly mysaldar bolyp tabylady, biraq olar medıtsınalyq tekserýdi almastyra almaıdy.\r\n\r\nMelanoma alǵashqy kezeńderinde anyqtalýy múmkin, qaı kezde  bar meńder sál ózgergen bolsa, mysaly, jańadan qara aımaq paıda bolǵan kezde anyqtalýy múmkin. Jańadan qalyptasqan juqa qabyqshalar men qyshymalar da  melanomanyń erte satysyndaǵy jalpy belgileri bolýy múmkin. Melanomanyń odan ári damýymen meń qurylymy ózgerýi múmkin. Mysaly, qatty nemese jumsaq bolýy múmkin. Melanomdardyń sezimtaldyǵy qarapaıym meńderdiń sezimtaldyǵynan ózgeshe bolýy múmkin. Keıingi kezeńderde isikter qyshı beredi, sýlanady\n nemese qan ketýi múmkin. Alaıda, melanomdar ádette aýyrsynýdy týdyrmaıdy.\r\n\r\nTeriniń saraptamasy kóbinese medıtsınalyq mekemedegi kúndelikti tekserýdiń bir bóligi bolyp tabylady. Adamdar terisindegi jańadan shyqqan ósindileri nemese basqa ózgeristerdi tekserte alady. Teridegi ózgerister, mysaly, meńderdiń ózgerýi, dárigerlerdiń nazaryna jetkizilýi kerek. Naýqas dermotolgke, dárigerge jáne teri aýrýlaryn emdeýge mamandandyrylǵan mamanǵa baǵyttalýy múmkin.\r\n\r\nMelanomany emdeýge bolady, eger isik damymaı turyp jáne terige tereń enbeı turyp dıagnoz qoıylsa jáne emdelse. Al eger melanomany der kezinde alyp tastamasa, rak jasýshalary terige tereń enip saý tinderge de ósýi múmkin. Melanoma tyǵyzdanyp, tereń enip ósip ketse, aýrý deneniń basqa múshelerine taralyp, qıyn baqylanatyn bolyp ketedi.\r\nMelanomamen buryn aýyrǵan naýqastarda qaıtadan jańa melanomanyń shyǵý qaýpi joǵary bolady. Kez-kelgen faktorǵa qaýip tóndiretin adamdar qaýipti bolyp sanalady jáne medıtsınalyq mekemege óz terisin únemi tekserip otyrýy kerek.\r\n\r\n__Dısplastıkalyq nevýstar__\r\n\r\nKóptegen adamdarda qandaı da bir kórinip turatyn meńder bolady (dısplastıkalyq nevýstar nemese atıpıkalyq meńder dep ataıdy) olar joǵarǵy satysynda bolady, qalypty meńder  melanomaǵa aınalýǵa beıim keledi. Dısplastıkalyq nevýstary bar adamdardyń denesinde olar az mólsherde kezdesedi; biraq denesinde kóp bolyp ta kezdesetin jaǵdaılar bolǵan. Dısplastıkalyq neyýsteri bar adamdar men olarǵa qamqorlyq kórsetetin medıtsınalyq qyzmetkerler,  ózgeristerdi qadaǵalaý úshin únemi tekserý ótkizýi tıis.\r\n\r\nDısplastıkalyq nevýs  melanomaǵa óte uqsas. Teri aýrýlarynyń salasynda arnaıy daıyndyqtan ótken dárigerler erekshe qubylysty meńderdi anyqtaýdy nemese ony alyp tastaýdy jáne rak jasýshalarynyń bolýyn tekserýdi sheshedi.\r\n\r\nKeıbir otbasylarda kóptegen múshelerde dısplastıkalyq nevýstar kóp bolady, al keıbireýleri melanomaǵa aınalyp ketedi. Osyndaı otbasylardyń músheleri melanomanyń týyndaý  qaýipi bar toptarǵa jatady. Dárigerler kóbinese kez-kelgen problemany erte satyda anyqtaý úshin birneshe ret (ár 3 aıdan 6 aıǵa deıin) tekseris ótkizip turýǵa keńes beredi. Dárigerler, sondaı-aq, ózgeristerdi neǵurlym naqty kórsetý úshin adamnyń terisin sýretke túsire alady\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nEger dáriger teridegi daqty melanoma dep kúmándansa, patsıentke bıopsııa jasaýy múmkin. Bıopsııa - dıagnozdy dál jasaýdyń jalǵyz joly. Bul protsedýrada dáriger barlyq kúdikti ósindilerdi joıýǵa tyrysady. Bul ıntsıdentti bıopsııa. Eger ósindini tolyǵymen alyp tastaý úshin tym úlken bolsa, dáriger tinniń úlgisin alady. \r\n\r\nÁdette bıopsııany jergilikti anestezııa boıynsha dárigerlik keńsede jasalynady. Patolog keıin rak jasýshalaryn anyqtaý úshin mıkroskop astynda tindi zertteıdi. Keıde birneshe patologııaǵa tindik úlgini kórsetý paıdaly bolmaq.\r\n \r\n__Satylardyń anyqtalýy__\r\n\r\nEger melanomaǵa dıagnoz qoıylsa, dəriger emdeýdi josparlaýdan buryn aýrýdyń qanshalyqty deńgeıde nemese qaı satysynda ekenin bilýi kerek. Satyny anyqtaý - isiktiń qanshalyqty qalyń ekenin, melanomanyń terige qanshalyqty tereń engenin jáne melanomalyq kletkalardyń eń jaqyn lımfa túıinine nemese deneniń basqa bólikterine taralýyn anyqtaýǵa baǵyttalady. Dáriger rak jasýshalaryn zertteý úshin eń jaqyn lımfa túıinderin alyp tastaı alady. (Mundaı hırýrgııa emdeýdiń bir bóligi bolyp tabylady, óıtkeni qaterli lımfa túıinderin joıý aýrýdy baqylaýǵa kómektesedi). Sonymen qatar, dáriger muqııat fızıkalyq tekserýdi júrgizedi, al eger isik qalyń bolsa, keýde rentgeni, qan analızi, súıek skaneri, baýyr men mı tekserilýi múmkin.\r\n\r\n__Melanomanyń satylary__\r\n\r\nMelanomany sıpattaý úshin kelesi kezeńderdi paıdalanamyz:\r\n\r\n0-kezeń: 0 kezeńinde melanoma jasýshalary teri jasýshalarynyń syrtqy qabatynda ǵana kezdesedi jáne tereńirek qabattarǵa enbeıdi.\r\n\r\n• I kezeń: kishigirim qalyńdyqtaǵy I kezeńindegi melanoma:\r\n\r\nIsik qalyńdyǵy 1 mıllımetrden aspaıdy. Teriniń syrtqy qabaty (epıdermıs) syzylyp ketýi múmkin. (Bul ýltradybys dep atalady).\r\n\r\nNemese is-áreket dıametri 1-2 mıllımetrge jetedi. Ýltratsııasy baıqalmaıdy.\r\nMelanomalyq jasýshalar jaqyn mańdaǵy lımfa túıinine taralmaıdy.\r\n• II kezeń: Isik qalyńdyǵy 1 mıllımetrden kem bolmaıdy:\r\n\r\nIsikterdiń qalyńdyǵy 1-den 2 mıllımetrge deıin bolady. Jaralar kórinbeıdi.\r\nNemese isiktiń qalyńdyǵy 2 mıllımetrden asady. Jaralar kórinýi múmkin.\r\nMelanomalyq kletkalar jaqyn mańdaǵy lımfa túıinine taralmaıdy.\r\n\r\n• III etap: Melanoma jasýshalary jaqyn mańdaǵy tinderge taralady:\r\nMelanomalyq jasýshalar bir nemese birneshe jaqyn lımfa túıinine taralady.\r\nNemese melanoma jasýshalary bastapqy isikke tikeleı jaqyn jerde, biraq jaqyn mańdaǵy lımfa túıinine emes, tek tinge taralady.\r\n\r\n• IV etap: Melanoma jasýshalary basqa múshelerge, lımfa túıinderine nemese bastapqy isikterden alys teri aımaǵyna deıin taralady.\r\n\r\nRetsedıv: Aýrýdyń qaıtalanýy emdeýden keıin onkologııalyq (retsırkýlıatsııa) bolǵanyn bildiredi. Ol bastapqy  ornyna nemese deneniń basqa bóligine ornyǵýy múmkin.\r\n\r\n__Emdeý__\r\n\r\nDáriger patsıentke ár jaǵdaıda kútiletin nátıjelerdi tańdaýǵa jáne talqylaýǵa múmkindik beretin emdeýdiń tizimin bere alady. Dáriger men naýqas birlese otyryp naýqastyń qajettilikterin qanaǵattandyratyn emdeý josparyn jasaý úshin jumys isteı alady. Melanoma terapııasy aýrýdyń kezeńine, naýqastyń jasyna jáne jalpy densaýlyq jaǵdaıyna, sondaı-aq basqa da faktorlarǵa baılanysty júrgiziledi.\r\nMelanomy bar adamdar ádette barlyq mamandar tobymen emdeledi. Topta dermatolog, hırýrg, onkolog, radıolog-onkolog jáne plastıkalyq hırýrg bolýy múmkin.\r\n\r\n__Emdeýge daıyndyq__\r\n\r\nMelanomasy bar naýqastar ózderine jasalatyn medıtsınalyq kómek týraly kóp oılap, qajetti sheshimderdi qabyldap, emdeý sharasyna belsendi qatysady. Olar óz naýqasyna baılanysty jaıttyń bárin bilgisi keledi, qandaı emdeý túrin paıdalaný kerektigi jaıynda da oılanady. Degenmen, melanomanyń dıagnozy qoıylǵan sátte, eseńgirep, boılarynda kúızelis bılep ketedi, onysynyń saldarynan dárigerge barlyq qajetti suraqtar qoıýǵa dármeni bolmaı qalady. Negizi dárigerge barar aldynda suraqtar tizimin jasap alǵan durys. Dárigerdiń aıtqandaryn este saqtaý úshin naýqas áńgimelesý kezinde ony jazyp alsa da bolady,nemese taspa jazý qurylǵysyn paıdalanýǵa ruqsat suraıdy. Keıbireýler otbasy múshesiniń nemese dosynyń dárigermen áńgimelesý kezinde qatysqanyn qalaıdy, sondyqtan olar pikirtalasqa qatysa alady, jazbalar jasaıdy nemese jaı tyńdaıdy.\r\n\r\nBarlyq suraqtardy birden suraýǵa nemese barlyq jaýaptardy birden túsinýdiń qajeti joq. Naýqastarǵa dárigerden túsiniksiz nárseni túsindirýge nemese qosymsha aqparat berýdi suraýǵa basqa da ýaqyttarda múmkindikteri bolady.\r\n\r\n__Emdeý ádisteri__\r\n\r\nMelanomy bar naýqastarǵa hırýrgııalyq emdeý, hımıoterapııa, bıologııalyq terapııa nemese radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalýy múmkin. Birlesken emdeýdi taǵaıyndaý da múmkin.\r\n\r\nAýrýdyń kez-kelgen kezeńinde melanomasy bar naýqastar bastapqy terapııanyń janama áserlerin jeńildetý úshin jáne emotsıonaldy jáne praktıkalyq máselelerdi sheshý úshin aýyrsynýdy jáne basqa da isik belgilerin emdeý úshin arnaıy em alady. Bul emdeý sımptomatıkalyq,  qoldaýshy  nemese pallıatıvtik kútim dep atalady.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq em__\r\n\r\nHırýrgııalyq operatsııa - bul melanomanyń dástúrli emi. Hırýrg isik pen onyń aınalasyndaǵy saý tinniń bir bóligin alyp tastaıdy. Bul protsedýra rak jasýshalarynyń isik aınalasyndaǵy tinde qalý múmkindigin azaıtady. Joıylýy tıis tin isiginiń  eni men tereńdigi melanomanyń qalyńdyǵyna jáne teriniń tereń enýine baılanysty:\r\n\r\n• Bıopsııa kezinde dárigerdiń juqa melanomy tolyqtaı alynýy múmkin. Keıingi operatsııa qajet bolmaýy múmkin.\r\n• Eger bıopsııa kezinde melanoma tolyq joıylmasa, dáriger isik qaldyqtaryn alyp tastaıdy. Kóptegen jaǵdaılarda, barlyq melanomalyq jasýshalardyń joıylýyn qamtamasyz etý úshin, isik aınalasyndaǵy saý kórinetin tinderdi (jıek dep atalady) joıý úshin qosymsha operatsııa jasalady. Bul kóptegen jaǵdaılarda, tipti melanoma juqa bolsa da qajet. Melanomanyń qalyńdyǵy ulpanyń alynbaly shetinen asyp túsedi.\r\n• Teriniń úlken aımaǵyn alyp tastaǵanda, hırýrg terini aýystyrýy  múmkin. Bul protsedýra úshin dáriger teriniń qalǵan bóligin aýystyrý úshin deneniń basqa bóliginen terini paıdalanady.\r\nIsikke jaqyn lımfa túıinderin joıýǵa bolady, sebebi rak isigi lımfa júıesi arqyly taralýy múmkin. Eger patologanotom lımfa túıinderinen rak jasýshalaryn tapsa, onda bul aýrýdyń basqa bólikterge taralýy múmkin. Lımfa túıinderin joıý úshin eki ádis jıi qoldanylady:\r\n• Sholǵynshy lımfa túıininiń bıopsııasy - Sholǵynshy lımfa túıininiń bıopsııasy melanomanyń bıopsııasynan keıin, biraq isiktiń uzartyla shyǵarylýyna deıin oryndalady. Radıoaktıvti zat melanomanyń janynda ınektsııa arqyly engiziledi. Hırýrg kompıýterdiń ekranyndaǵy zattyń qozǵalysyn baqylaıdy. Lımfa túıini (ly), onda zat enip, lımfa túıinderi (lamph) dep atalady. (Rentgen sýretin qoldaný arqyly zertteý lımfoskıntıgrafııa dep atalady). Sholǵynshy lımfa túıinderin anyqtaýdyń tártibi lımfa túıinderin beıneleý dep atalady). Hırýrg rak jasýshalarynyń bolýyn tekserý úshin barlaýshy túıinderdi (torlaryn) joıady.\r\n• Eger sholǵynshy lımfa túıininde rak jasýshalary bolsa, hırýrg osy aımaqtaǵy qalǵan lımfa túıinderin alyp tastaıdy. Alaıda, eger  sholǵynshy lımfa túıinderde rak jasýshalary bolmasa, onda qalǵan lımfa túıinderi de alynbaıdy.\r\n\r\nLımfa túıiniń operatsııalyq jolmen alyp tastaý – hırýrg melanoma aımaǵyndaǵy barlyq lımfa túıinderin alyp tastaıdy.\r\n\r\nTerapııa operatsııadan keıin, denede qalǵan rak jasýshalary joıý úshin júrgizilýi múmkin. Mundaı em adıývantty / qosalqy terapııa dep atalady. Naýqasty bıologııalyq terapııamen emdeýge de bolady.\r\n\r\nHırýrgııa, jalpy alǵanda, deneniń basqa bólikterine taraǵan melanomalardy baqylaýda tıimdi emes. Mundaı jaǵdaılarda dárigerler hımıoterapııa, bıologııalyq terapııa, radıatsııalyq terapııa jáne osy ádisterdiń úılesýi sııaqty basqa emdeýdi qoldana alady.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııa,\n rak jasýshalaryn joıý úshin, keıde melanomany emdeý úshin dári qoldanylady. Dári-dármekter ádette tsıkldarmen taǵaıyndalady: emdeý kezeńi, qalpyna keltirý kezeńi, keıingi emdeý kezeńi jáne t.b. Kóbinese naýqas ambýlatorııalyq deńgeıde (aýrýhanada, dárigerlik bólimde nemese úıde) hımıoterapııany qabyldaıdy. Degenmen, qandaı dári-dármek taǵaıyndaýy,  naýqastyń jalpy densaýlyǵyna baılanysty bolýy múmkin, yńǵaına qaraı qysqa merzimdi aýrýhanaǵa jatqyzý da qajet bolýy múmkin.\r\nMelanomamen aýyratyn adamdar hımıoterapııany kelesi joldardyń birimen qabyldaıdy:\r\nAýyz arqyly nemese ınektsııa arqyly, kez-kelgen tásilmen, preparat qanǵa enedi jáne denege aýysady.\r\n\r\nOqshaýlanǵan aıaq-qol perfýzııasy (sonymen qatar oqshaýlanǵan arterııalyq perfýzııa dep atalady) - Qoldyń nemese aıaqtyń melanomasynda hımıoterapııa preparattaryn tikeleı aıaq-qoldyń qantamyryna engizedi. Qol-aıaqtaǵy  qan aǵymy onyń ásrinen ýaqytsha toqtaıdy. Bul preparattyń kóp bóliginiń isikterge tikeleı jetýine múmkindik beredi. Osylaısha, hımııalyq terapııanyń eń joǵary tıimdiligi osy aıaq-qolǵa jetedi.\r\nDárilerdi keıde ınektsııadan buryn qyzdyrady. Hımıoterapııanyń bul túri gıpertermııalyq perfýzııa dep atalady.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBıologııalyq terapııa (ımmýnoterapııa dep te atalady) - onkologııalyq aýrýmen kúresýge nemese onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń janama áserlerin tómendetýge tikeleı nemese janama túrde ımmýndyq júıeni qoldaný arqyly emdeý túri. Melanomanyń bıologııalyq terapııasy tsıtokınder dep atalatyn zattardy paıdalanady. Ádette deneden juqpaly jáne basqa aýrýlarǵa jaýap retinde az mólsherde tsıtokın shyǵarady. Zamanaýı zerthanalyq tehnologııalar ǵalymdarǵa úlken mólsherde tsıtokın shyǵarýǵa múmkindik beredi. Keıbir jaǵdaılarda operatsııadan keıin taǵaıyndalǵan bıologııalyq terapııa melanomanyń qaıtalanýyn boldyrmaıdy. Interferon-alfa ınterleıkın-2 (sondaı-aq, IL-2 nemese alderlýkın dep te atalady) dárileri metastazdyq melanomasy bar naýqastarǵa nemese hırýrgııalyq operatsııadan keıingi qaıtalaný qaýpi joǵary  naýqastarǵa qoldanylady.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa (sáýlelik terapııa dep te atalady) rak jasýshalaryn joıý úshin joǵary energııa kózinen sáýlelenýdi paıdalanady. Úlken qurylǵy aǵzaǵa sáýle jiberedi. Patsıent ádette birneshe aptaǵa aptasyna bes kún statsıonarda nemese klınıkada osylaısha emdeledi. Radıatsııalyq terapııa mıǵa, súıekterge jáne basqa bólikterge taraǵan melanomany baqylaýǵa kómektesedi. Bul terapııa isikti azaıtady jáne sımptomdardy jeńildetedi.\r\n\r\n__Aýrý kezeńderine baılanysty emdeýdi tańdaý__\r\n\r\nTómende ár kezeń úshin eń jıi qoldanylatyn emderdiń qysqasha sıpattamasy berilgen. (Basqa da emdeý paıda bolýy múmkin, keıde.)\r\n\r\n0-kezeń\r\n\r\n0 kezeńinde melanomamen aýyratyn adamdar úshin isik pen qorshaǵan tinniń kishkene bóligin alyp tastaý úshin shaǵyn operatsııa jasalýy múmkin.\r\n\r\nI kezeń\r\n\r\nI kezeńde melanomasy bar naýqastar isikti joıý úshin qoldanylýy múmkin. Hırýrg isik aınalasynda 2 santımetr (3/4 dıýım) tinderdi alyp tastaıdy. Naýqasqa  jarany jabý úshin terini aýystyrý qajet bolýy múmkin.\r\n\r\nII kezeń nemese III kezeń\r\n\r\nII nemese III kezeńderde melanomasy bar adamdar isikti ketirý úshin qoldanylýy múmkin. Hırýrg sonymen qatar irgeles tinniń 3 santımetrine deıin (1 1/4 dıýım) alyp tastaı alady. Jara aımaǵyn jabý úshin teri aýystyrý qajet bolýy múmkin. Keıde hırýrg jaqyn ornalasqan lımfa túıinin joıady.\r\n\r\nIV kezeń\r\n\r\nIV kezeńde melanomasy bar adamdarǵa pallıatıvtik kútim kórsetiledi. Aýrýǵa ýaqytsha jeńildik beretin kómek kórsetýdiń maqsaty - patsıenttiń jaqsy sezinýine kómektesý - fızıkalyq jáne emotsııalyq jaǵynan. Emdeýdiń bul túri aýyrsynýdy jáne basqa belgilerdi baqylaýǵa, sonymen qatar ómir uzartýdan góri terapııanyń janama áserlerin (mysaly, aınýy) azaıtýǵa baǵyttalǵan.\r\n\r\n__Naýqas kelesi nárseni isteı alady:__\r\n\r\nOperatsııa obyr jasýshalaryn qamtıtyn lımfa túıinderin alyp tastaý nemese aǵzanyń basqa bólikterine taralǵan isikterdi joıýǵa negizdeledi. Sımptomdardy jeńildetý úshin radıatsııalyq terapııa, bıologııalyq terapııa nemese hımıoterapııa qoldanylady.\r\n\r\n__Melanomanyń qaıtalanýy__\r\n\r\nMelanomanyń qaıtalanýy emdelýshiniń qaı jerde paıda bolatynyna, naýqasqa qandaı em qabyldaǵanyna jáne basqa faktorlarǵa baılanysty. IV satydaǵy melanoma qaıtalansa ádette emdelmeıdi. Pallıatıvtik kútim kóbinese emdeý josparynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Kóptegen naýqastarǵa sımptomdardy jeńildetý úshin pallıatıvti kútim kórsetiledi, sonymen qatar aýrýdyń damýyn baıaýlatý úshin antıbakterıaldy emdeýden ótedi. Keıbir naýqastar aýrýdy, júrek aınýyn jáne basqa da belgilerdi jeńildetý arqyly ómir sapasyn jaqsartý úshin pallıatıvtik emge ıe bolady.\r\n\r\n\'\'__Naýqas kelesi nárseni isteı alady:__\'\'\r\n\r\n• Isik joıý úshin operatsııa jasatý;\r\n• Sımptomdardy jeńildetý úshin radıatsııalyq terapııa, bıologııalyq terapııa nemese hımıoterapııany paıdalaný;\r\n•Jyly hımıoterapııasy isikke dárilerdi engizýge baǵyttalady\r\n\r\n__Emdeýdiń janama áseri__\r\n\r\nÓńdeý saý kletkalardy jáne tinderdi zaqymdaǵandyqtan, keıde qajetsiz janama áserler paıda bolady. Bul janama áserler kóptegen faktorlarǵa, sonyń ishinde isikterdiń ornalasýyna, sondaı-aq emdeýdiń qarqyndylyǵy men túrine baılanysty. Jaǵymsyz áserler bir patsıentten ekinshisine qaraı ózgerýi múmkin, tipti emdeýdiń bir kýrsynan ekinshisine de ózgerýi múmkin. Emdeý bastalǵanǵa deıin dárigerler yqtımal janama áserlerdi túsindiredi jáne naýqastarǵa olarmen qalaı kúresý kerektigin úıretedi.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq emdeý__\r\n\r\nHırýrgııalyq emniń janama áseri negizinen isiktiń mólsheri men ornalasýyna, sondaı-aq operatsııanyń kúrdeliligine baılanysty. Operatsııadan keıingi alǵashqy kúnderde naýqastar aýyrsynýdy sezinse de, bul aýrýdy emdeýge bolady. Patsıentter dáriger nemese medbıke arqyly aýyrsynýdy azaıtý máselesin talqylaýǵa bolady. Sondaı-aq, patsıentterdiń kópshiligi belgili bir ýaqyt ishinde sharshaýdy nemese álsizdikti sezinedi. Hırýrgııalyq operatsııadan keıin qalpyna keltirýge qajetti ýaqyt  ár patsıentte ártúrli bolady. \r\nÚlken túzilgen tyrtyqtardy alyp tastaý úshin dárigerler tinderdi barynsha az joıýǵa tyrysady. \r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda, erte kezeńde melanomany joıý jónindegi operatsııadan keıingi jaraqat ýaqyt óte kele (kóbinese uzyndyǵy 1 - 2 dıýım) bolady. Shramnyń kórinýi melanomanyń qaı jerde ekenine, naýqastyń qanshalyqty saýyǵýyna, sondaı-aq patsıenttiń keloıd dep atalatyn shyryshy tyrtyqty damytatynyna baılanysty. Isik úlken jáne keń bolǵan kezde dáriger qorshaǵan teri men basqa da tinderdi (bulshyqetterdi qosa) kóbirek alyp tastaýy kerek. Teri jamylǵysy iri ósimdikterdiń joıylýynan týyndaǵan shyryshty azaıtatynyn eskere otyryp, bul tyrtyqtar áli de eleýli bolyp qala beretin kórinedi.\r\nLımfa túıinderin qoltyqtan nemese qyshqyldan shyǵaratyn hırýrgııa lımfa júıesiniń zaqymdalýyna jáne lımfa suıyqtyǵynyń qoldy nemese aıaqty baıaýlatýy múmkin. Lımfa suıyqtyǵy aıaqtarda jınalyp, isinýdi (lımfedemany) týdyrýy múmkin. Dáriger nemese meıirbıke bul máseleni sheshse, jattyǵýdy nemese isinýdi azaıtýdyń basqa tásilderin usynýy múmkin. Sondaı-aq, jaqyn mańdaǵy lımfa túıinderin alyp tastaǵannan keıin deneniń ınfektsııamen kúresýi qıyn, sondyqtan naýqastyń aıaǵyn nemese qolyn ınfektsııaǵa ákelýi múmkin kesekterden, syzattardan, kógeristerden, jándikterdiń shaǵýynan nemese kúıikterden qorǵaý qajet bolady. Juqpaly aýrý paıda bolsa, naýqas dereý dárigerge barý kerek.\r\n\r\n__Hımıoterapııa__\r\n\r\nHımıoterapııanyń janama áseri negizinen arnaıy preparattarǵa jáne dozalarǵa baılanysty. Jalpy alǵanda, proteınge qarsy preparattar tez bólinetin jasýshalardy zaqymdaýy múmkin, ásirese:\r\n\r\n\'\'Qan jasýshalary\'\': Bul jasýshalar ınfektsııamen kúresedi, qan uıyǵyshtaný protsesine kómektesedi jáne organızmniń barlyq bólikterine ottegin tasymaldaıdy. Dáriler qan jasýshalaryn juqtyrǵan kezde, patsıentter ınfektsııalarǵa sezimtal bolady, olar ońaı jarylyp, qan ketedi, olar óte álsiz jáne sharshaýdy sezinýi múmkin.\r\n\r\n\'\'Shashtyń túbirlik jasýshalary\'\': Hımıoterapııa shash túsirýi múmkin. Shash qaıtadan ósedi, biraq jańa shashtar tús pen qurylymǵa baılanysty ózgerýi múmkin.\r\n\r\n\'\'As qorytý traktisin jasaıtyn uıashyqtar\'\': hımıoterapııa appetıt, júrek aınýy jáne qusý, dıareıa, aýyzdyń jáne erniniń jaraqatyn joǵaltýy múmkin. Bul janama áserlerdiń kóbisin dárilik zattarmen baqylaýǵa bolady.\r\n\r\n__Bıologııalyq terapııa__\r\n\r\nBıologııalyq terapııanyń janama áseri emdeý túrine baılanysty ózgeredi. Bul emdeý sterbelis, bezgegi, bulshyqet aýyrýy, álsizdik, tábettiń joǵalýy, aınýy, qusý jáne dıareıa sııaqty tumaýǵa uqsas belgilerdi týdyrýy múmkin. Patsıentter teri bórtpesi damýy múmkin. Bul problemalar eleýli bolýy múmkin, biraq emdeýdi toqtatqannan keıin qaıtady.\r\n\r\n__Radıatsııalyq terapııa__\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııanyń janama áserleri alynǵan sáýlelený kólemine jáne óńdeletin aýdanǵa baılanysty. Emdeýge bolatyn aımaqta paıda bolatyn janama áserler teriniń qyzarýy nemese qurǵaýy men shashtyń joǵalýy bolyp tabylady. Radıatsııalyq terapııa da sharshaýdy týdyrýy múmkin. Radıatsııalyq terapııanyń jaǵymsyz áserleri jaǵymsyz bolýy múmkin bolsa da, dáriger olardy basqara alady. Kóp jaǵdaılarda janama áserler ýaqytsha bolǵanyn bilý paıdaly.\r\n\r\n__Tamaqtanýy__\r\n\r\nMelanomasy bar patsıentter tamaq ónimderin unatpaıdy, ásirese yńǵaısyzdyqty sezinse nemese sharshaǵan bolsa. Sonymen qatar, keıde tábet joǵalý, júrek aınýy nemese qusý sııaqty janama áserler problema bolýy múmkin. Dámi ózgerýi múmkin. Osyǵan qaramastan, naýqasqa qarsy emdeý kezinde jaqsy tamaqtaný kerek. Bul patsıentterge jaqsy salmaq pen aqýyz quramyn ustap turý úshin jetkilikti mólsherde kalorııa qajet. Jaqsy tamaqtaný -rakpen aýyratyn adamdarǵa jaqsy kómektesedi jáne energııany kóp únemdeıdi.\r\n\r\n__Keıingi kútim__\r\n\r\nMelanomasy bar naýqastarda jańa melanoma paıda bolý qaýpi joǵary. Keıbireýler jaqyn mańda nemese deneniń basqa bólikterinde bastapqy melanomany qaıtalaý múmkindigine ıe.\r\n\r\nJańa nemese qaıtalanatyn melanomany anyqtaý múmkindigin tezirek kóterý úshin patsıentter dárigerge turaqty túrde\n tekserý úshin kelý kestesin ustanýy kerek. Otbasylyq tarıhta dısplastıkalyq nevýs nemese melanomasy bar naýqastar úshin qaıtalanatyn zertteýler óte mańyzdy.\r\n\r\n','translator',21,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1388,'','Dene massasynyń ındeksi nemese boı-salmaq ındeksi','','','qz','s','',0,'',2524,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542596640,1574132640,1542596843,'Dene salmaǵynyń ındeksi nemese boı-salmaq ındeksi – bul salmaq pen boıdyń sáıkestenýi,  salmaqtyń densaýlyqqa áserin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bul ındeks neǵurlym joǵary bolsa, joǵary qan qysymy, júrektiń ıshemııalyq aýrýy, ınsýlt, osteoartrıt, obyrdyń keıbir túrleri jáne 2 tıpti qant dıabeti sııaqty belgili bir aýrýlardyń qaýpi artady.\r\n\r\nKalorııalar men jattyǵýlarǵa qajettiligin baǵalaý úshin aǵzadaǵy maıdyń deńgeıin árdaıym qadaǵalaý mańyzdy. Ol úshin eki ádisti qoldaný usynylady: boı-salmaq ındeksi (eresekter men balalar úshin) jáne beldik aınalymnyń mólsheri (eresekter úshin). Boı-salmaq (RVI) ındeksi salmaqty metrmen bıiktik boıynsha bólý arqyly esepteıdi. Siz ındeksti eseptep, eresekterdiń salmaq dárejesiniń ındeks kestesine baılanysty salmaǵyńyzdyń jetkiliktiligin anyqtaı alasyz.','Dene salmaǵynyń ındeksi nemese boı-salmaq ındeksi – bul salmaq pen boıdyń sáıkestenýi,  salmaqtyń densaýlyqqa áserin baǵalaýǵa múmkindik beredi. Bul ındeks neǵurlym joǵary bolsa, joǵary qan qysymy, júrektiń ıshemııalyq aýrýy, ınsýlt, osteoartrıt, obyrdyń keıbir túrleri jáne 2 tıpti qant dıabeti sııaqty belgili bir aýrýlardyń qaýpi artady.\r\n\r\nKalorııalar men jattyǵýlarǵa qajettiligin baǵalaý úshin aǵzadaǵy maıdyń deńgeıin árdaıym qadaǵalaý mańyzdy. Ol úshin eki ádisti qoldaný usynylady: boı-salmaq ındeksi (eresekter men balalar úshin) jáne beldik aınalymnyń mólsheri (eresekter úshin). Boı-salmaq (RVI) ındeksi salmaqty metrmen bıiktik boıynsha bólý arqyly esepteıdi. Siz ındeksti eseptep, eresekterdiń salmaq dárejesiniń ındeks kestesine baılanysty salmaǵyńyzdyń jetkiliktiligin anyqtaı alasyz.\r\n\r\n__Eresekterdiń boı-salmaq kórsetkishin arttyrý__\r\n\r\nKesteniń sol jaǵyna ózińizdiń bıiktigińizdi belgileńiz jáne keste boıynsha kóldeneń syzyqty salmaqqa sáıkes keletin uıashyqqa syzyńyz. Sodan keıin bıiktik boıynsha salmaq ındeksin (RVI) ornatý úshin tik syzyqty syzyńyz. RVI 19-dan 24,9-ǵa deıin qalypty qundylyqtarǵa sáıkes keledi; RVI 25-den 29,9-ǵa deıingi salmaq, artyq dene salmaǵyn kórsetedi; RVI 30-dan astam bolsa, sizdiń semiz ekenińizdi aıtady.\r\n \r\n__Balalar men jasóspirimderdegi boı-salmaq kórsetkishteri__\r\n\r\nBalalar úshin RVI ındeksi jasyna jáne jynystyq sıpattamalarǵa baılanysty esepteledi. 1.2-sýrette balalar men jasóspirimder úshin eseptelgen boı-salmaq kórsetkishi qısyq syzyqpen kórsetilgen.\r\n\r\n__2 jastan 20 jasqa deıingi balalar men jasóspirimderge arnalǵan qısyq boı-salmaq kórsetkishi__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"405\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nBalalar men jasóspirimder úshin RVI kelesideı esepteledi:\r\n\r\nRVI = salmaǵy (kg) / bıiktigi (sm) 2 × 10,000. Bul kestede balanyń jasyn kóldeneń ósten tabýǵa bolady, sodan keıin eseptelgen RVI mánderimen qıylysqa tik syzyq salý kerek.\r\n\r\nBul syzyqty kesip ótetin qısyq syzyq balańyzdyń boı-salmaǵy ındeksi jalpy popýlıatsııaǵa tán ortasha mánderinen aýytqyǵanyn kórsetedi.\r\n\r\nBoı-salmaq ındeksin qurý aýyr salmaqty anyqtaýmen salystyrǵanda neǵurlym obektıvti kórsetkish bolyp tabylady, sebebi ol aǵzadaǵy maıdyń dárejesi týraly jýyq  sıpattama beredi. Alaıda boı-salmaq ındeksiniń shekteýleri de bar. Mysaly, ol bulshyq etti adamǵa ózin maılanýyn qaıta baǵamdaýyna múmkindik beredi. Sonymen qatar,  boı-salmaq ındeksi bulshyq et massasyn joǵaltqan adamnyń semirý satysyn jete baǵalamaıdy.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\nBalalar men eresekterge arnalǵan dene salmaǵynyń ındeksi\r\n\r\n','translator',31,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1389,'','Artyq salmaq ','','','qz','s','',0,'',630,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542596820,1574132820,1542597082,'Artyq salmaq – bul salmaq pen boı proportsııalarynyń buzylýy. Salmaqtyń kóbeıýi kóbinese artyq tamaqtanýdan nemese fızıkalyq jattyǵýlardyń jetispeýshiligimen, sondaı-aq gormonaldy jáne zat almasýdyń buzylýymen baılanysty. Artyq salmaq densaýlyqqa úlken zııan ákelýi múmkin.','Artyq salmaq – bul salmaq pen boı proportsııalarynyń buzylýy. Salmaqtyń kóbeıýi kóbinese artyq tamaqtanýdan nemese fızıkalyq jattyǵýlardyń jetispeýshiligimen, sondaı-aq gormonaldy jáne zat almasýdyń buzylýymen baılanysty. Artyq salmaq densaýlyqqa úlken zııan ákelýi múmkin.\r\n\r\nQalypty boı-salmaq kórsetkishi jáne durys salmaqty ustaný (durys tamaqtaný jáne fızıkalyq belsendilik) ádisi týraly aqparatty myna silteme arqyly bile alasyz : https://anamed.kz/tiki-read_article.php?articleId=620 \r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Artyq salmaq (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',22,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1390,'','Qyshý, qyshyný ','','','qz','s','',0,'',634,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597060,1574133060,1542597155,'__Qyshý nemese qyshyný__ – bul teriniń titirkenýi, óz kezeginde terini tyrnaýǵa degen qatty yntanyń paıda bolýyna ákep soqtyrady. Qyshynýdyń paıda bolý sebepteri óte kóp, onyń ishinde allergııa men ınfektsııa juqtyrýdy alsaq ta bolady. Qyshyný terini túgel qaptap nemese shaǵyn jerlerde sezýnýi múmkin. Qyshynýdyń saldarynan tyrmalaǵannan teride ózgerister týyndaýy yqtımal. Sondaı-aq, qyshyný terini zaqymdaýdyń eleýli belgilerinsiz ótýi múmkin jáne ol deneniń kishkene aımaǵynda ǵana sezilýi múmkin.','__Qyshý nemese qyshyný__ – bul teriniń titirkenýi, óz kezeginde terini tyrnaýǵa degen qatty yntanyń paıda bolýyna ákep soqtyrady. Qyshynýdyń paıda bolý sebepteri óte kóp, onyń ishinde allergııa men ınfektsııa juqtyrýdy alsaq ta bolady. Qyshyný terini túgel qaptap nemese shaǵyn jerlerde sezýnýi múmkin. Qyshynýdyń saldarynan tyrmalaǵannan teride ózgerister týyndaýy yqtımal. Sondaı-aq, qyshyný terini zaqymdaýdyń eleýli belgilerinsiz ótýi múmkin jáne ol deneniń kishkene aımaǵynda ǵana sezilýi múmkin.\r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Qyshý, qyshyný (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',22,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1391,'','Jutynýdaǵy qıyndyq ','','','qz','s','',0,'',440,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597180,1574133180,1542597239,'Jutynýdaǵy qıyndyq kóbinese tamaqtyń ınfektsıondy qabynýynan bolady. Aýyrǵan tamaqty emdeý, ádette, aýyrsynýdy jáne jutynýdaǵy qıyndyqtardy joıady. Alaıda, jutynýdyń qıyndaýy asqazan men óńeshtiń aýrýlarynan bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dáriger tolyqtaı dıagnostıka jasap, em taǵaıyndaýy tıis.','Jutynýdaǵy qıyndyq kóbinese tamaqtyń ınfektsıondy qabynýynan bolady. Aýyrǵan tamaqty emdeý, ádette, aýyrsynýdy jáne jutynýdaǵy qıyndyqtardy joıady. Alaıda, jutynýdyń qıyndaýy asqazan men óńeshtiń aýrýlarynan bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dáriger tolyqtaı dıagnostıka jasap, em taǵaıyndaýy tıis.\r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Jutynýdaǵy qıyndyq (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n','translator',23,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1392,'','Ishtiń qatýy (ishqatpa) ','','','qz','s','',0,'',1022,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597240,1574133240,1542597297,'Keıbir adamdar úlken dáretke kúnine bir nemese eki ret barsa, basqalary sırek barady. Eger sizde ishtiń qatýy paıda bolsa, onda ishek bosatýdyń jıiligi azaıyp, nemese nájisińiz shaǵyn jáne qatty bolady. Ádette, ishtiń qatý sebepterine suıyqtyqtyń nemese tamaqtaný ratsıonynda jasunyqqa baı ónimderdiń jetispeýshiligi jatady. Eger ishtiń qatýy kenetten bastalǵan bolsa nemese dıetańyzǵa qaramastan jalǵassa, sizge dárigerge qaralýyńyz kerek.','Keıbir adamdar úlken dáretke kúnine bir nemese eki ret barsa, basqalary sırek barady. Eger sizde ishtiń qatýy paıda bolsa, onda ishek bosatýdyń jıiligi azaıyp, nemese nájisińiz shaǵyn jáne qatty bolady. Ádette, ishtiń qatý sebepterine suıyqtyqtyń nemese tamaqtaný ratsıonynda jasunyqqa baı ónimderdiń jetispeýshiligi jatady. Eger ishtiń qatýy kenetten bastalǵan bolsa nemese dıetańyzǵa qaramastan jalǵassa, sizge dárigerge qaralýyńyz kerek.\r\n\r\n__NAZAR AÝDARYŃYZ!__\r\n\r\n\'\'QAÝIPTI SIPTOMDARY\'\'\r\n\r\n__Nájiste qannyń paıda bolýy__\r\n\r\nNájistegi qan qyzyl jolaqtar kúıinde keledi nemese nájisti qara túske boıalýy múmkin. Ishektegi azǵantaı mólsherde qannyń bolýy tik ishektegi problemalardan týyndaýy múmkin (mysaly, gemorroı). Nájiste qan paıda bolsa, tik jáne toq ishekteriniń qaterli isikterin boldyrmaý maqsatynda siz dárigerge qaralýyńyz kerek jáne dıagnostıkalyq zertteýlerden ótkenińiz jón.\r\n\r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Ishtiń qatýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',21,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1393,'','Umytshaqtyq jáne (nemese) sananyń shatasýy ','','','qz','s','',0,'',808,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597300,1574133300,1542597352,'Zamanaýı ómir yrǵaǵynda sáıkes, adamdardyń kóbisinde keıde umytshaqtyq baıqalyp jatady. Atalmysh problema tek qana úlken kisilerdi emes, jas adamdardy da mazalaıtyn bolǵan. Sananyń shatasýy – bul adamnyń anyq oılaýǵa qabiletiniń buzylýy bolyp tabylady. Eger sizdi umytshaqtyq nemese sananyń shatasý ustamalary jıi mazalap jatsa, siz mińdetti túrde dárigerge qaralýyńyz kerek. ','Zamanaýı ómir yrǵaǵynda sáıkes, adamdardyń kóbisinde keıde umytshaqtyq baıqalyp jatady. Atalmysh problema tek qana úlken kisilerdi emes, jas adamdardy da mazalaıtyn bolǵan. Sananyń shatasýy – bul adamnyń anyq oılaýǵa qabiletiniń buzylýy bolyp tabylady. Eger sizdi umytshaqtyq nemese sananyń shatasý ustamalary jıi mazalap jatsa, siz mińdetti túrde dárigerge qaralýyńyz kerek. \r\n\r\n__NAZAR AÝDARYŃYZ!__\r\n\r\nEger sizde sananyń shatasýy, ýaqyt pen keńistiktegi baǵdarynyń buzylýy nemese shyn máninde joq zattar kórinip, estiletin bolsa, onda siz shuǵyl túrde dárigerge qaralýyńyz kerek. Sondaı-aq tereńdetilgen dıagnostıkalyq tekserýden ótý qajet.\r\n \r\n__Eger sizdi bul jaǵdaı alańdatsa, sebebin anyqtaý úshin onlaın-dıagnostıkadan ótýge bolady.__\r\n\r\n\r\n\'\'Umytshaqtyq jáne (nemese) sananyń shatasýy (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n','translator',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1394,'','Dıvertıkýlez ','','','qz','s','',0,'',1000,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597360,1574133360,1542597400,'Dıvertıkýlez –toq ishektiń qabyrǵasynda óspe tárizdi qurylymnyń (ishek dıvertıkýly) ósip shyǵýymen sıpattalatyn aýrý. Dıvertıkýldar eshqandaı sımptomdar týdyrmaýy múmkin, ádette olardyń qanaýy nemese aýyrsynýy, qabynýy nemese juqtyrylýy da yqtımal.','Dıvertıkýlez –toq ishektiń qabyrǵasynda óspe tárizdi qurylymnyń (ishek dıvertıkýly) ósip shyǵýymen sıpattalatyn aýrý. Dıvertıkýldar eshqandaı sımptomdar týdyrmaýy múmkin, ádette olardyń qanaýy nemese aýyrsynýy, qabynýy nemese juqtyrylýy da yqtımal.\r\n\r\nIshek dıvertıkýly ishilik qysymnyń ártúrli sebepterge baılanysty joǵarylaýynan paıda bolady. Bul jaǵdaıda, ishek qabyrǵasynyń álsiz jerleri ishilik qysymynyń áserinen, móshek tárizdi keńeıip qursaq qýysyna shyǵady. Ishek dıvertıkýlynyń ólshemderi ár túrli bolady (qaryndash grıfelinen kishi nemese 6,4 mm-den joǵary dıametrde).\r\n\r\nIshek dıvertıkýly, kóbinese, 20-60 jas aralyǵyndaǵy adamdarda kezdesedi. Dıvertıkýldar tek qana toq ishekte emes, basqa da as qorytý júıesiniń bólimderinde paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nAdamdardyń kóbisi olarda dıvertıkýlez baryn bilmeı júredi. Eger dıvertıkýlez anyqtalǵan jaǵdaıda, ony talshyqtyń mólsheri kóbeıtilgen arnaıy dıetamen jáne ishtiń qatýyna jol bermeý arqyly emdeý taǵaıyndalady. \r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\ndıvertıkýlez\r\ndıvertıkýl\r\n','translator',24,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1395,'','Gemorroı','','','qz','s','',0,'',5092,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597360,1574133360,1542597722,'Gemorroı – aınalshyq pen tik ishektiń tómengi bóligindegi  venalardyń keńeıýinen týyndaıtyn aýrý.\r\n\r\nGemorroı óte keń taralǵan aýrý bolyp sanalady. Bul anal tesigi aýmaǵyna asa qatty qysym túskendikten paıda bolady.  Bul jaǵdaı júktilik kezinde, bosaný kezinde, sondaı-aq ish qatýynan da týyndaýy  múmkin. Qysym qalypty tamyrlardy keńeıtip, aınalshyq aýmaǵyndaǵy tinderdiń isinýin týdyrady. Jıi ishek tolqı jıyrylýynyń áserinen bul tinder qansyraýy múmkin.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")} __Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")} __Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")} __Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")} __Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")} __Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")} __Qashan dárigerge qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")} __Aldyn alý __{ALINK}\r\n\r\n\r\nGemorroı – aınalshyq pen tik ishektiń tómengi bóligindegi  venalardyń keńeıýinen týyndaıtyn aýrý.\r\n\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\n\r\nGemorroı óte keń taralǵan aýrý bolyp sanalady. Bul anal tesigi aýmaǵyna asa qatty qysym túskendikten paıda bolady.  Bul jaǵdaı júktilik kezinde, bosaný kezinde, sondaı-aq ish qatýynan da týyndaýy  múmkin. Qysym qalypty tamyrlardy keńeıtip, aınalshyq aýmaǵyndaǵy tinderdiń isinýin týdyrady. Jıi ishek tolqı jıyrylýynyń áserinen bul tinder qansyraýy múmkin.\r\n\r\n__Gemorroıdyń sebepteri tómendegideı bolýy múmkin:__\r\n\r\n•	ish bosatý kezinde kúshený\r\n•	ish qatý\r\n•	Uzaq ýaqyt boıy, ásirese dárethanada otyra berý\r\n•	Tsırroz sııaqty keıbir aýrýlardyń bolýy\r\n\r\nGemorroılyq túıinder deneniń ishinde de, syrtynda da ornalasýy múmkin.\r\n \r\n•	Ishki gemorroılyq túıinder anýstyń ishki joǵarǵy jaǵynda jáne tik ishektiń bastapqy bólikterinde ǵana ornalasady. Eger olar ábden úlkeıse, olar deneniń syrtyna shyǵa alady (áreketsizdik). Ishki lokalızatsııalanýdaǵy eń kóp taraǵan másele ishekti bosatý kezinde gemorroılyq túıinderden qan ketý bolyp tabylady.\r\n•	Syrtqy gemorroılyq túıinder anal tesiginen tys jerde ornalasqan. Olar defekatsııadan keıin jeke gıgıenany saqtaýda qıyndyqtar týdyrýy múmkin. Syrtqy gemorroı aımaǵynda qan túzilý kezinde bul aımaq qatty aýyrady (syrtqy gemorroı trombozy).\r\n\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\n\r\nÁdettegideı, gemorroılyq túıinder  tromboz túıinderiniń qalyptasý jaǵdaılary kezinde aýyrtpaıdy.\r\n\r\n\'\'__Eń jıi kezdesetin sımptomdary:__\'\'\r\n\r\n•	Tik ishekten aýyrtpaı ashyq-qyzyl daqtar paıda bolady.\r\n•	Anal tesigi aýmaǵynda qyshy sezimi mazalaıdy;\r\n•	Aınalshyqtaǵy aýyrsyný, ásirese otyrǵanda\r\n•	Ishti bosatqanda aýyrsyný\r\n•	Aınalshyqqa jaqyn ornalasqan bir nemese odan da kóp   tyǵyz túıinderdiń paıda bolýy\r\n\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\n\r\nKóptegen jaǵdaılarda dıagnoz qoıý úshin dáriger tik ishek aýmaǵyn  tekseredi. Bul syrtqy gemorroılyq túıinder kezinde bolady.\r\n\r\n•	Dıagnoz qoıýǵa múmkindik beretin tekserý ádisteri:\r\n•	Rektaldi tekserý\r\n•	Sıgmoıdoskopııa\r\n•	Anoskopııa\r\n\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\n\r\nGemorroıǵa arnalǵan emdeý ádisteri mynalar:\r\n\r\n•	Aýyrsyný jáne isinýdi azaıtý maqmatynda quramynda kortıkosteroıdter (mysaly, kortızon) bar jaqpa maılardy paıdalaný;\r\n•	Aýyrsyný sezimin azaıtý úshin quramynda lıdokaın bar jaqpa maılardy qoldaný;\r\n•	Ish qatýdy emdeý úshin ish ótkizgish dárilerdi paıdalaný;\r\n\r\nQyshýdy basý úshin tómende  kórsetilgen  amaldardy qoldansańyz bolady: \r\n\r\n•	Maqtaly tyǵynnyń kómegimen zaqymdalǵan jerge jańǵaq qaınatpasyn jaǵyńyz; \r\n•	Maqtaly ish kıimin kıińiz.\r\n•	Parfıýmerlik dárethana qaǵazyn paıdalanbańyz. Onyń ornyna dymqyl salfetkamen  súrtińiz.\r\n•	Zaqymdalǵan aýmaqty tyrnamańyz.\r\n\r\nVanna qabyldasańyz ózińizdi jaqsy sezinýge múmkindik týady. 10-15 mınýtqa jyly sý quıylǵan vannada otyryńyz.\r\n\r\nEger úı jaǵdaıynda emdelý oń nátıje bermese, dárigerge qaralyp, gemorroı sımptomdaryn azaıtýǵa baǵyttalǵan dári-dármekterdi qoldanyńyz.\r\n\r\nEger bul jetkiliksiz bolsa, gemorroılyq túıinderdi (gemorohodektomııa) alyp tastaý sekildi, keıbir  hırýrgııalyq protsedýralar qajet bolýy múmkin. Ádette, bul protsedýra aýyr qan toqtamaı qoıǵanda nemese gemorroılyq túıin joǵalýy múmkin bolyp turǵanda, odan basqa, emdeý ádisteri nátıje bermegende júrgiziledi.\r\n\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n\r\nGemorroılyq túıinderdegi qan toqtamalary, trombtardyń túzilýine soqtyrýy múmkin jáne túıinniń aınalasyndaǵy tinderdiń atrofııasyna ákelýi múmkin. Keıde trombtar jınalyp qalǵan gemorroılyq túıindi joıý úshin hırýrgııalyq emdeý ádisi paıdalanylady. \r\nSırek jaǵdaılarda aýyr qan ketýi múmkin. Qan joǵaltýdyń uzaq merzimdi nətıjesi temir tapshylyǵy anemııasyna ushyraýy múmkin.\r\n\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\n\r\nTómende kórsetilgendeı jaǵdaılar oryn alsa, dárigerge qaralyńyz:\r\n\r\n• Gemorroıdyń sımptomdary úı jaǵdaıynda emdelmese;\r\n• Tik ishekten qan kete. Sizdiń dárigerińiz basqa da qan ketý sebepterin tekserýi múmkin.\r\n\r\nKelesi jaǵdaılarda dereý medıtsınalyq kómekke júginińiz:\r\n\r\n• Siz kóp mólsherde qan joǵaltsańyz.\r\n• Qan ketý kezinde basyńyz aınalsa, esińizden taný jaǵdaılary oryn alsa.\r\n\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Aldyn alý __\r\n\r\nIsh qatý, ish bosatý kezinde qatty kúshengende, dárethanada uzaq otyrǵanda gemorroıdyń qaýpi joǵarlaıdy. Gemorroıdyń aldyn alý úshin ish qatýdy boldyrmaý úshin: \r\n\r\n•	Kóp mólsherdegi suıyqtyqtardy ishińiz.\r\n•	Joǵary talshyqty ónimderdi (kókónister, jemister jáne tutas dánder) qabyldańyz.\r\n•	Talshyqtyń joǵary quramymen bıologııalyq qospalardy qabyldaý múmkindigin qarastyryńyz.\r\n•	Ishektiń qozǵalysy kezinde stresstiń joǵary bolýyn boldyrmaý úshin ish júrgizetin dárilerdi qoldanyńyz.\r\n \r\n__Derekkóz: __https://medlineplus.gov/ency/article/000292.htm\r\n\r\n__Sınonımder:__\r\n\r\nTik ishektik túıinder; Gemorroı; Tik ishektegi qatparlar.\r\n\r\n','translator',26,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1396,'','Gemorroıdyń aldyn alýdyń tıimdi ádisteri','','','qz','s','',0,'',3046,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597720,1574133720,1542597911,'__Qurmetti dáriger:__\r\n\r\nGemorroıdy ózindik emdeýdiń qandaı ádisteriniń bar ekendigin aıtyp bere alasyz ba?\r\n\r\n__Qurmetti oqyrman:__\r\n\r\nGemorroı – óte keń taralǵan jáne ábden jeter jerine jetip bolǵan syrqat. Baqytymyzǵa oraı, aýrýdan týyndaǵan yńǵaısyzdyqty azaıtýǵa jetkilikti qarapaıym jáne tıimdi ádister bar, olar da gemorroıdy emdeýge úles qosady.','__Qurmetti dáriger:__\r\n\r\nGemorroıdy ózindik emdeýdiń qandaı ádisteriniń bar ekendigin aıtyp bere alasyz ba?\r\n\r\n__Qurmetti oqyrman:__\r\n\r\nGemorroı – óte keń taralǵan jáne ábden jeter jerine jetip bolǵan syrqat. Baqytymyzǵa oraı, aýrýdan týyndaǵan yńǵaısyzdyqty azaıtýǵa jetkilikti qarapaıym jáne tıimdi ádister bar, olar da gemorroıdy emdeýge úles qosady.\r\n\r\nGemorroı - anýsta venalardyń qalypsyz keńeıýinen týyndaǵan jaǵdaı. Vena - júrektiń venozdyq qanyn beretin qan tamyrlary. Gemorroılar tamyrlardyń keńeıýi (isinýi) nátıjesinde týyndaıtyn gemorroıdyq túıinderden kórinedi. Gemorroı ishektiń nemese ishektiń ishinde paıda bolýy múmkin. Kóptegen adamdarda  atalǵan aýrýdyń eki túri kezdesedi. Venalardyń isinýi qan tamyrlarynyń jarylýyna jáne qan ketýine ákelýi múmkin. Sonymen qatar, naýqasta ishektiń qozǵalysy kezinde salmaqty aýrý bolýy múmkin. \r\n\r\nTómende gemorroıdyń shemalyq ıllıýstratsııasy keltirilgen:\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"406\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nTómende gemorroıdy emdeýge kómektesetin keńesterdi usynýǵa tyrysamyn:\r\n\r\n• Dıetany tańdaǵanda talshyqqa súıenińiz. Jeke ratsıonyńyzǵa talshyǵy kóbirek  taǵamdardy qosyńyz. Talshyqqa (dıetalyq talshyqtarǵa) baı taǵamdar nájisti jumsartýǵa kómektesedi, nátıjesinde ishektiń qozǵalysyn jeńildetedi. Mundaı shara qan ketý yqtımaldyǵyn azaıtady. Táýligine 25-30 gramm talshyqty tutyný usynylady. Talshyqtyń úzdik kózderi: burshaq, brokkolı, sábiz, kebek, tutas dánder. Sondaı-aq talshyǵy bar dıetalyq qospalardy qabyldaýǵa bolady. Kebý men gazdy boldyrmaý úshin talshyqtardy birtindep arttyrýǵa tyrysyńyz.\r\n\r\nJedel aýrýdyń kúrt epızodtary kezinde kelesi ádis usynylady. Bir as qasyq mıneraldy alma shyrynymen  maı nemese ıogýr aralasqan qospany tańǵy nemese túski asqa qoldanyńyz. Bul nájistiń ótýin edáýir jaqsartady.\r\n\r\n• Az kúshenińiz. Dárethanada az otyrýǵa tyrysyńyz jáne ish bosatý kezinde qatty kúshenbeńiz . Shamadan tys kúshenýden gemorroı asqynyp ketýi múmkin nemese ash ilektiń basqa aýmaqtarynda belgili mólsherde asqyný sımptomdary oryn alýy múmkin. \r\n\r\nKenetten ustama epızodtary bastalǵan kezde ish bosatýǵa otyrmańyz. Úlken dárettiń tejelýinen ish qatýymúmkin jáne gemorroıǵa jaǵymsyz áser etýi múmkin. Ish ótý kezinde  aıaǵyńyzdyń astyna oryndyq qoıyp alyńyz, úlen  dáretke otyrǵanda astyńyzǵa oryndyq qoıyp alsańyz ishińizdiń aýyrǵany sál basylýy múmkin. \r\n\r\nQabynǵan anýstyń qalypty sýmen nemese jyly sýmen jýsa qolaısyzdyqty jáne qabynýdy azaıtýǵa kómektesedi. Eń jeńil ádis - jyly vannany qabyldaý. Keıbir adamdar sýǵa sirke sýyn, tuzdy nemese as sodasyn sýǵa qosyp, ystyq jáne sýyq sý vannalaryn aýystyrady. Alaıda, mundaı áreketter emdeý úderisin jyldamdatady ma, oǵan men senimdi emespin.\r\n\r\nJoǵaryda aıtylǵan sharalarǵa qaramastan, aýrýdyń sımptomdary nasharlaýy nemese ketpeýi múmkin bolsa, siz ártúrli medıtsınalyq protsedýralar úshin dárigerge barýyńyz kerek. Bul protsedýralardyń keıbiri dárigerlik keńsede oryndalýy múmkin, al keıbireýleri kishigirim hırýrgııany qamtıdy. Alaıda, gemorroıǵa ózin-ózi emdeý ádisteri ádette aýrýdan zardap sheken  adamdarǵa kómektesedi dep senemin.\r\n\r\n','translator',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1397,'','Epıdermalyq jylaýyq (kısta)','','','qz','s','',0,'',1158,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542597900,1574133900,1542598003,'Epıdermalyq jylaýyq nemese maıly jylaýyq - bul teriniń joǵarǵy qabatynyń astynda paıda bolatyn, irimshik tárizdi maıly zatqa (teri maıyna) toly qýys.  Bul jylaýyqtar jıi bas, qulaq, bet, arqa, uma terisinde paıda bolady. Onyń basty sebebi, shash follıkýly ózeginiń bitelip qalýy.','Epıdermalyq jylaýyq nemese maıly jylaýyq - bul teriniń joǵarǵy qabatynyń astynda paıda bolatyn, irimshik tárizdi maıly zatqa (teri maıyna) toly qýys.  Bul jylaýyqtar jıi bas, qulaq, bet, arqa, uma terisinde paıda bolady. Onyń basty sebebi, shash follıkýly ózeginiń bitelip qalýy.\r\n \r\nTeri astynda paıda bolatyn túıirshikter men tómpeshikter – jylaýyqtyń basty \'\'__belgileri jáne sımptomdary__\'\' bolyp tabylady. \r\n\r\nBul tómpeshikter:\r\n\r\n•	Qatty bolady jáne ońaı qozǵalady;\r\n•	Sary jáne aq tústi bolady. Al jaraqat alǵan jaǵdaıda, qabyný nemese ınfektsııalanǵan kezinde ol qyzyl tústi bolýy múmkin;\r\n•	Aýyrsynýsyz keledi (jaraqat kezinde nemese ınfektsııalanǵan bolsa aýyrsynýy múmkin);\r\n•	Dıametri 1-den 4 sm-ge deıin. Gormonaldy yntalandyrý nemese jaraqat alý jylaýyq kóleminiń úlkeıýine ákep soqtyrady.\r\n\r\nEger jylaýyq sımptomdar týdyrmasa, onda ádette medıtsınalyq aralasý qajet emes. Eger onyń jaraqaty kezinde nemese ınfektsııalanǵan bolsa, nemese ynǵaısyzdyq týdyratyn bolsa, jylaýyqty alyp tastaıdy. Eger jylaýyq ınfektsııaǵa ushyraǵan bolsa, onda ony alyp tastaǵannan keıin antıbıotıkalyq terapııa kýrsyn júrgizýge bolady.\r\n \r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\njylaýyq\r\ntómpeshikter\r\n\r\n','translator',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1398,'','Jynystyq yntalandyrý: tartymdylyqtyń naqty sebepteri','','','qz','s','',0,'',3449,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542603420,1574139420,1542603637,'Ǵalymdar áıelderdiń boıynan 200-den astam túrli jynystyq yntalandyrýdy anyqtady. Buǵan tańyrqamaı-aq qoısa da bolady, olar ártúrliligimen erekshelenedi - eń qarapaıymnan («Maǵan qyzyqsyz») rýhanıǵa deıin  («Men Qudaıǵa jaqyn bolǵym keldi»), altrýıstter arasynda («Men, óz kúıeýimniń ózi jaıynda  jaqsy pikirde bolǵanyn qalaımyn») jáne tipti kek alý maqsatynda («Men kúıeýimdi aldaǵany úshin jazalaǵym keldi») sekildi yntalandyrýlar bolyp jatady. ','Ǵalymdar áıelderdiń boıynan 200-den astam túrli jynystyq yntalandyrýdy anyqtady. Buǵan tańyrqamaı-aq qoısa da bolady, olar ártúrliligimen erekshelenedi - eń qarapaıymnan («Maǵan qyzyqsyz») rýhanıǵa deıin  («Men Qudaıǵa jaqyn bolǵym keldi»), altrýıstter arasynda («Men, óz kúıeýimniń ózi jaıynda  jaqsy pikirde bolǵanyn qalaımyn») jáne tipti kek alý maqsatynda («Men kúıeýimdi aldaǵany úshin jazalaǵym keldi») sekildi yntalandyrýlar bolyp jatady. Keıbir áıelder ózderin myqty seziný úshin sekspen aınalysady, basqalar oǵan jetkilikti túrde  tym qatal mámle kórsetedi, ózin kemsitýge májbúr bolady. Keıbireýleri óz dostaryna lázzat sılaý úshin aınalysady;  endi bileýleri óz dushpandaryna zııan keltýrý úshin qatynasqa túsedi («Men baqtalasymnyń jaqsy qarym-qatynasyn buzý úshin onyń jigitimen tósek qatynasyna tústim»). Keıbireýler aıqyn romantıkalyq súıispenshilikpen qatynasqa túsedi («Men basqa adammen jalǵyz qalýdy qaladym»); basqalary jek kórinishpen qatynas jasasady («Men jynystyq jolmen keıbireýdi zaqymdaǵym keledi») degen maqsattarmen qatynasqa túsetin kórinedi. Alaıda, osy sebepterdiń eshqaısysy «nege» degen suraqqa shyn máninde jaýap bermeıdi, osy sebepterdiń árqaısysynyń artynda turǵan nárseni aıtpaıdy.\r\n\r\nTómende biz erler úshin  tartymdy bop sanalatyn áıelder jaıynda birneshe sebepterdi talqylaımyz.\r\n\r\nBoıy  jáne kelbeti\r\n\r\nErkek denesiniń qaı qurylymy áıel úshin seksýaldy jáne unamdy? Eń basym belgisi boıy bolýy múmkin. Osy jaıyndaǵy kóptegen zetteýler negizine kóz júgirsek, áıelder boıy uzyn, uzyn bolǵanda, ortashadan uzyn jigitterdi tartymdy dep sanaıdy eken. Áıelder boıy uzyn erkekti kúıeýi retinde de qabyldaýǵa oń ssyńaı tanytady, al ýaqytsha jynysyq qarym-qytynaqa odan da joǵary aktsent beredi. Tipti donoryq sperma tańdaǵanda da, áıelder boıǵa asa mán berip jatady.\r\n\r\nBrıtandyq zertteýshiler uzyn boıly erektiń, qysqa boıly erlerden qaraǵanda tabynýshylarnyń sany basym bolatynyn anyqtady.  Qos zertteýlerdiń nátıjesine qaraı otyryp túıgenimiz boıy uzyn erkektiń orta boılylarǵa qaraǵanda kóp balasy bolatynyn, urpaq kóbeıtýge beıim ekenin tujyrymdadyq. Áıelder romantıkalyq qarym-qatyna jáne udaıy óndiris úshin kóbinese boıy uzyn erlerdi tańdaıtynyna kózimiz jetti.\r\n \r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"407\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nUzyn boıly erkekti izdeıdegi áıeldiń umtylysy logıkaǵa negizdele me?  Kóptegen mádenıette bıik adamdar ádette, barynsha joǵary statýsqa ıe bolyp sanalady.\r\nAýlaýshy-jınaýshylar qoǵamdarda «deneli adamdar» joǵary mártebeli erkekter dep esepteldi, olardy aıqyn túrde qurmetteldi, sebebi olar fızıkalyq jaǵynan kúshti bolady. Batys mádenıetinde  uzyn adamdar, qysqa boıly adamdarǵa qaraǵanda barynsha joǵary  áleýmettik-ekonomıkalyq mártebege ıe.\r\n\r\nEvolıýtsııalyq bıologııa turǵysynan boı - adamnyń qorǵaný qabiletin nusqaıtyn «sıgnal». Áıelder bıik adamnyń janynda ózin qaýipsiz  sezinedi.\r\n\r\nNegizgi artyqshylyqtaryn zertteý negizinde áıelder uzaq merzimdi jáne jynystyq qatynastar úshin kúshti, bulshyq etter, sporttyq erlerdi jaqsy kóredi. Kóptegen áıelderdi erlerdiń denesiniń belgili bir túri - V-tárizdi tors, keń ıyqtar jáne tar jambastar tartady. Sondaı-aq bulshyq etterimen úıleskende, áıelder jalpaq asqazanǵa kóp kóńil bóledi.\r\nIyqtary keń,  jambasy jalpaq uzyn boıly erkekter  on alty jastan bastap jıi jynystyq qatynastyń dámin tatady eken, sondaı-aq olardyń, óz qatarlastarymen salystyrǵanda seksýaldy serikteri kóp bolady. Eresek jastaǵy  mundaı erkekter jynystyq qarym-qatynasqa beıim bolady.\r\n\r\n','translator',24,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1399,'','Seksýaldy tartymdylyq','','','qz','s','',0,'',14193,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542603600,1574139600,1542603839,'Erler sekspen lázzat alý úshin, al áıelder - mahabbat úshin aınalysady. Bul málimdeme ǵasyrlar boıy jalǵasyp keledi. Shynymen de solaı ma? Nege Vıagra sııaqty dáriler áıelder úshin emes, erler úshin sonshalyqty tanymal jáne tıimdi? Bul preparat erektsııany týdyrýy múmkin, biraq mahabbat syılaı alma ma? Árıne, Vıagra sekildi dári-dármekter erlerde áıelderge qaraǵanda, erlerdiń jynystyq qozýyn  týdyrýy ońaıyraq. Biraq, biz kórip otyrǵanymyzdaı, bul ortaq lázzatty bere almaıdy,  áıelderge jynystyq jaǵynan lázzat alý úshin, oǵan aldymen súıispenshilik qajet.','Erler sekspen lázzat alý úshin, al áıelder - mahabbat úshin aınalysady. Bul málimdeme ǵasyrlar boıy jalǵasyp keledi. Shynymen de solaı ma? Nege Vıagra sııaqty dáriler áıelder úshin emes, erler úshin sonshalyqty tanymal jáne tıimdi? Bul preparat erektsııany týdyrýy múmkin, biraq mahabbat syılaı alma ma? Árıne, Vıagra sekildi dári-dármekter erlerde áıelderge qaraǵanda, erlerdiń jynystyq qozýyn  týdyrýy ońaıyraq. Biraq, biz kórip otyrǵanymyzdaı, bul ortaq lázzatty bere almaıdy,  áıelderge jynystyq jaǵynan lázzat alý úshin, oǵan aldymen súıispenshilik qajet.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"408\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAmerıkandyq psıholog Robert Shternbergtiń «úsh komponentti mahabbat teorııasyna» sáıkes mahabbat - bul jaqyndyq, qumarlyq pen adaldyq. Osy komponentterdiń yqtımal kombınatsııalaryna súıene otyryp, Shternberg jeti túrli «mahabbat stılin» anyqtady. Mysaly, súıispenshilik, adaldyq sezimi bar, biraq  jaqyndyq pen qumarlyq bolmasa, ol «bos mahabbat» dep atady. Bul meıramhanalarda birge únsiz tamaqtanyp, bir-birin súıispenshilik sezimine nemese basqa balamalardyń bolmaýyna baılanysty jaqsy kóretin adamdarǵa qatysty. Súıispenshilik pen tyǵyz qarym-qatynas bolǵan kezdegi súıispenshilik «essiz mahabbat» dep atalady. \r\n\r\nÁdette, mundaı súıispenshilikti qarym-qatynas quıyndaı aǵymmen sıpattalady, ol bastapqyda aıqyn emotsııalar ákeledi, sodan keıin , sónedi, keıin baryp olardyń biri nemese ekeýi de jynystyq qatynastardan ózgeshe eshnárse joq ekenin túsinedi. «Dostyq súıispenshilik» - munda qumarlyqta, jaýapkershilikte  bolmaıdy. Ola ary ketse aty atalyp turǵandaı tek dos bolýydyń negizinde qalip qoıady. Onyń kerisinshesi bar onda – mahabat ta, súıispenshilik te, jáne qushtarlyq ta bar, biraq jaýapkershilik ataýymen bolmaıdy. Ony Shternberg «romantıkalyq mahabbat» dep ataǵan.  «Súıispenshilikti mahabbaty» súıispenshilikke nemese jaýapkershilikke negizdelgen, al «senimdi mahabbat» jaqyndyq pen adaldyqty qamtıdy, biraq onda qumarlyq óte az bolady. Qupııa mahabbat uzaq ýaqytqa sozylatyn odaqtastarǵa tán.\r\n\r\nKez kelgen mahabbat tirkesimi jynystyq qatynastarda mańyzdy oryn alady. Biz ártúrli sebeptermen jynystyq qatynasqa baramyz: mysaly,  bizdiń balalary bolǵymyz keledi; súıgen adamymyzǵa súıispenshiligimizdi bildirgimiz keledi; tipti keıde jaı ǵana kóńil kóterýdi qalaımyz; aıta berse syltaý kóp, keıde tipti teledıdarda qyzyqty eshteńeniń bolmaýy da áser etedi. Amerıkalyq statıstıka boıynsha, 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy adamdar ortasha eseppen jylyna 112 ret jynystyq qatynasta bolady eken. Keıinnen bul jıilik 30-dan 39 jasqa deıingi adamdar arasynda jylyna 86 ǵa tómendeıdi; Jylyna 67 ret 50-59 jas aralyǵynda,  40-49 jastaǵylar jylyna 58 ret jynystyq  qatynasqa túsedi eken.\r\n20-30 mınýttyq jynystyq qatynasta (óte sırek kezdesedi) denedegi 300-ge jýyq kalorııa jaǵylady, bul bes shaqyrym júgirýmen teń. \r\n\r\nAlaıda jynystyq qatynastyń uzaqtyǵy 2-den 6 mınýtqa deıin bolsa, jıyrma bes kalorııa ǵana órteledi (jarty kılometrden az júgirgende). Bizdiń jynystyq mádenıetimizde tek mahabbat pen qumarlyq qana emes, zaqymdalǵan múshaqaptarǵa, jynystyq jolmen beriletin aýrýlarǵa, bedeýlikke jáne erektıldi dısfýnktsııaǵa da oryn bar.  Jynystyq ómir kúrdeli jáne jekege negizdelgen, biraq olar rııasyz, ashyq jáne tolyq talqylaýǵa muqtaj, óıtkeni bizdiń fızıkalyq jáne aqyl-oıymyzdyń jaqsy bolýy soǵan baılanysty. Bul jaǵdaıda áriptesti durys tańdaý mańyzdy bolyp tabylady.\r\n\r\nÁdette erler seriktes tańdaǵanda syrtqy kelbetke kóbirek nazar aýdarady, alaıda, bastapqy tartymdylyqtyń paıda bolýy úshin áıelderge sıgnaldardyń keń aýqymyna, sonyń ishinde ıis pen jeke qasıetterge basa nazar aýdarý kerek. Argentınadan Zımbabvege deıingi ártúrli mádenıetterdegi adamdar burań bel, jýan jambasty  áıelderdi tańdaıdy, bul ereksheligi áıeldiń jaqsy densaýlyǵy men qunarlylyǵy týraly beısanalyq sıgnal retinde qarastyrylady. Áıelder, ómirlik qarym-qatynasqa laıyqty seriktes tańdaǵanda, barynsha uzaq ýaqytty talap etedi.\r\n\r\nǴalymdar áıelderdiń boıynan 200-den astam túrli jynystyq yntalandyrýdy anyqtady. Buǵan tańyrqamaı-aq qoısa da bolady, olar ártúrliligimen erekshelenedi - eń qarapaıymnan («Maǵan qyzyqsyz») rýhanıǵa deıin  («Men Qudaıǵa jaqyn bolǵym keldi»), altrýıstter arasynda («Men, óz kúıeýimniń ózi jaıynda  jaqsy pikirde bolǵanyn qalaımyn») jáne tipti kek alý maqsatynda («Men kúıeýimdi aldaǵany úshin jazalaǵym keldi») sekildi yntalandyrýlar bolyp jatady. Keıbir áıelder ózderin myqty seziný úshin sekspen aınalysady, basqalar oǵan jetkilikti túrde  tym qatal mámle kórsetedi, ózin kemsitýge májbúr bolady.  Keıbireýleri óz dostaryna lázzat sılaý úshin aınalysady;  endi bileýleri óz dushpandaryna zııan keltýrý úshin qatynasqa túsedi («Men baqtalasymnyń jaqsy qarym-qatynasyn buzý úshin onyń jigitimen tósek qatynasyna tústim»). Keıbireýler aıqyn romantıkalyq súıispenshilikpen qatynasqa túsedi («Men basqa adammen jalǵyz qalýdy qaladym»); basqalary jek kórinishpen qatynas jasasady («Men jynystyq jolmen keıbireýdi zaqymdaǵym keledi») degen maqsattarmen qatynasqa túsetin kórinedi. Alaıda, osy sebepterdiń eshqaısysy «nege» degen suraqqa shyn máninde jaýap bermeıdi, osy sebepterdiń árqaısysynyń artynda turǵan nárseni aıtpaıdy.\r\n\r\nShyqty, erlerdiń tartymdylyǵyn anyqtaıtyn kóptegen faktorlar arasynda. Jyldam, ashyq jáne tikeleı kózqarasstan basqa, adamnyń eń mańyzdy faktorlarynyń biri - adamnyń qozǵalysy.\r\n \r\n__FEROMONDAR__\r\n\r\nZertteýshiler erlerdiń feromenderiniń áser etýi áıelderdiń qunarlylyǵyn arttyra alatynyn kórsetti. Feromondar - bul anýstan, qoltyqtan, nesep shyǵarý arnasynan, keýdeden jáne aýyzdyń aımaǵyndaǵy bezderdiń bólinetin zattar. Sútqorektilerdiń basqa múshelerine vomeronazaldy múshe dep atalatyn arnaıy ıis shyǵaratyn qurylymy bar. Ol feromondardyń ıisin izdeıdi, óıtkeni kóptegen janýarlar men jándikter úshin olar ıgerý sıgnaldary bolyp tabylady. Bir zertteýde erlermen turaqty jynystyq qatynas (kem degende aptasyna bir ret bolý) áıelderdiń etekkir tsıklyn qalypqa kelýine  yqpal etip, ovýlıatsııadan keıingi etekkir tsıkliniń qumarlyq satysynda bazaldy temperatýrany kóterip, estrogendi arttyrýǵa kómektesetinin kórsetti. Taǵy bir zertteý kórsetkendeı, erlermen jynystyq qarym-qatynas jasaǵan áıelderdiń, jaamaǵandarǵa qaraǵanda  qyryq kún ishinde eki-úsh ese kóp ovýlıatsııa bolatyny belgili boldy. \r\n\r\n__SEKSÝALDY DARALYQ JÁNE ÁZIL SEZIMI__\r\n\r\nÁzil-syqaq sezimi er adamnyń áıelderdi tartý úshin qoldanatyn eń tıimdi taktıkasy bolyp tabylady.\r\n\r\nÓmirde mynadaı da aıyrmashylyqtar bar, mysaly siz ázil aıtqan kezde basqa adamdar kúllý úshin, óz sezimińizben aıtasyz, sizdiń ssezimińizdi túsingendikten basqa adamdar da oǵan kúledi. Sondaı aıyrmashylyqtar jynys arasynda da bolady – erler ázilge yryq beretin áıelderdi tańdaıdy, sebebi, er adam óziniń áziline sol áıeldiń áziline kúlgenin qalaıdy. Áıelge  ásirese erkektiń  jynystyq qarym-qatynastaǵy ázili unap jatady.  \r\n\r\nÁıelderdiń, ekinshi jaǵynan, ázil-ospaq aıtatyn erkekterge ańsary aýady, jáne  bul barlyq qarym-qatynasta da, bir túnge de, ómirboıyna da.\r\n\r\nJaqsy ázil sezimi kezinde, ádette, tulǵanyń kóńildi, salmaqty, yryqqa kóngish qasıetteri oıanady. Ázil adamǵa áleýmettik jeke daralyǵy, ózin-ózi taný jáne ózine degen senimdilik beredi. Keıde qoǵamdy buzatyn ázil-ájýalardy aıtý qıyn jáne ol qorlaýǵa ushyraıdy, demek, boıynda uıalshaqtyǵy bar adamdar, ádette, ondaılardy aıtýǵa tyryspaıdy. Zertteýshiler áıelderdiń ázil aıtýǵa ıkemi bar jáne tájirıbeli jáne ózine senimdi adamdardy baǵalaıtynyn túsindi.\r\n\r\nTanymal Genrı Kıssındjer: «Bılik - eń kúshti afrodızıak» dep aıtqan. Sondaı-aq, Kıssındjerdiń taǵy bir, tanymal sózi bar: «Endi, men  keshterde adamdardan jalyqqan kezde, olar munymdy, ózderiniń kinásinen dep oılaıdy».\r\n\r\nBiraq bizge áıelderdiń nege kıno juldyzdarymen nemese ataqty sportshylarmen jynystyq qatynasqa túskisi keletinin bilý qyzyq, tipti olar bul birneshe saǵattyq nemese bir túndik bolatynyn bilse de osy sheshimdi qabyldaıdy. Múmkin bolatyn túsindirýdiń bir joly bar, ony bıologtar «elikteý» dep ataıtyny. Áıelder erkekterdi qorshaǵan áıeldermen turǵan kezin kórgende, jalǵyz nemese basqa adamdarmen salystyryp qaraǵanda, olarǵa sol jaıt  tartymdy kórinip ketedi. Sýlý áıel er adamǵa jaqynyraq bolsa, ol basqa áıelderdiń kózine  túsedi. Bir qyzyǵy, erlerde bul reaktsııa múldem kerisinshe boldy, bul qundylyqty azaıtýdyń áseri. Erler basqa erlermen qorshalǵan áıelderdi onsha tartymdy dep sanamaıdy.\r\n\r\n__UQSASTYQTYŃ TARTYMDYLYǴY__\r\n\r\nÁrıne, keıde ózimizden erekshelenetin adamdar biz úshin tartymdy bolyp kórinedi. Degenmen, uzaq merzimdi jynystyq seriktesti naqty tańdaýǵa qatysty erejede «uqsastyq tartylady» degendi bildiredi. Birneshe zertteýlerde erler men áıelderdiń senim, soǵys jáne saıasatqa degen qarym-qatynastarynda, sondaı-aq  densaýlyqtarynda, shyǵý tegine, jasyna, ultyna, dinine jáne bilim deńgeıine degen uqsastyqtaryndaǵy eleýli jaqyndyǵyn kórsetti. Erli-zaıyptylardyń  fızıkalyq tartymdylyǵy uqsas, al jas juptardyń salmaǵy shamamen teń bolýy múmkin. «Sáıkestik gıpotezasynyń» dáleldeýinshe -  áleýmettik psıhologtar aıtpaqshy - sebebi adamdardy syrtqy tartymdylyq turǵysynan bir-birine sáıkes kelmeıtin juptar birin biri onsha jaqtyra bermeıdi degen pikirde. \r\n\r\nNege keıbir uqsastyqtar tartymdy bolady? Fızıkalyq tartymdylyq turǵysynan qaraǵanda, ózine\n uqsas adam tabýdyń negizi – qabyldanbaıdy, ol tipti  qorqynyshy bolyp kórinýi múmkin. Bizdiń kózqarastarymyz ben nanymdarymyzǵa kelisetin adam tabylsa, ol óte tartymdy, óıtkeni ol biz sengen nárselerge tekserýde nemese rastaýda birizdilik beredi. Iaǵnı bizdiń kózqarasymyzdy bólisetin seriktes bizdi durys dep esepteıdi. Bizge  uqsas kózqarastar bizdi jaǵymdy emotsııalarǵa, qarapaıym adamdarǵa keri áser bermeıdi.\r\n\r\nUqsastyq - uzaq merzimdi qarym-qatynas úshin jaqsy perspektıva. Ol emotsııalyq qarym-qatynasty, yntymaqtastyqty, qarym-qatynasty, nekede baqyttyń sapasyn joǵarylatady jáne  kóńil túsirý qaýpin tómendetedi. Osylaısha, qarama-qaıshylyqtar keıde bir-birin tartady, biraq qarym-qatynasqa kelsek, onda kelesi málimdeme bar: «balyqshy qashyqtan balyqshyny kóredi».\r\n\r\n__Qaıratty tulǵa__\r\n\r\nErkektik keskin-kelbettiń qalyptasýy testotteronnyń bólindisine qatty baılanysty, ásirese jas ópirim kezinde, ol kezde bettiń súıekteri eresek keıipterge ene bastaıdy. Nelikten barlyq erkekterge erkektik kekin-kelbet pen qaıratty deneler bolady? Qarapaıym jaýap - jetkiliksiz, testosteronnyń jaǵymsyz janama áserleri bolyp tabylady. Testosteronnyń joǵary deńgeıi ımmýndyq júıeniń nasharlaýyna yqpal ete alady, nátıjesinde adam denesi aýrýlarmen jáne parazıttermen kúreste kúrdelene túsedi. Mine, paradoks: jaqsy densaýlyǵy bar er adamdar tek testosteronnyń joǵary dárejesin alýǵa múmkindigi bolady, bul olardyń bet-álpetine ásserin tıgizedi. Saý jasóspirimderdiń ózderiniń kúshi jetkiliksiz ımmýndyq júıesimen ymyraǵa kelýine kedergi bolady, sondyqtan testosteron deńgeıiniń tómendeýin týdyrady jáne bul kezdegi bet qańqasynyń súıekteri eresekterdiń erekshelikterin qabyldaı bastaıdy. Adamnyń bet-álpeti er adamnyń densaýlyǵyna, basqa adamdarmen básekelesýge qabilettiligine, onyń qorǵaný qabilettiligine baılanysty. Bul áıelderdiń kópshiliginiń bet álpetine tán erekshelikterin tabýdyń túsindirmesi.\r\n\r\nÁıelder erkektik jynystyq qatynasqa seksýaldyq jáne tartymdy seriktester retinde er adamdarǵa qaraıdy. Kerisinshe, osy qasıetterge az nazar aýdaratyn áıelder uzaq merzimdi qarym-qatynastarǵa beıim. Testosteron óndirisinen týyndaǵan tulǵanyń batyl erekshelikterine áıelderdiń seksýaldyq áýetigi, ásirese etekkir tsıkliniń qunarly fazasynda kúshti áser etedi.\r\n\r\nErler nelikten uzaq merzimdi qarym-qatynastardy damytýǵa, otbasyn qurýǵa nemese ómirge degen súıispenshilikti damytýǵa laıyq áıelderdi izdemeıdi? Jaýap: mundaı adamdar óz áriptesterine jynystyq jaǵynan adal bolyp keledi. Ádette, olar ózderiniń aınalaynda «jaman jigitter» atty bedelge ıe. Demek, áıelderdiń basym kópshiligi tańdaý jasaıdy: eger olar az seriktesterdi tańdaıtyn bolsa, onda olar jaqsy áke men jynystyq jaǵynan adal seriktes bola alady, biraq olar densaýlyǵyna jaýapty jaqsy genderdi ala almaıdy. Eger olar odan da batyl seriktes tańdap alsa, onda olar óz balalaryna jaqsy densaýlyq genin berýi múmkin, biraq sonymen qatar, olardyń áriptesteriniń jynystyq kúshi basqa áıelderge baǵyttalýy múmkin ekenine de nazar aýdarý kerek.\r\n\r\n__Daýystyń róli__\r\n\r\nTanymal ártister árqashan áıelderge tartymdy bolyp kórinedi. Olardyń seksýaldyq tartymdylyǵynyń bir bóligi olardyń tanymaldyǵy men alǵan áleýmettik mártebesiniń nátıjesi bolyp tabylady. Biraq olardyń daýystarynda seksýaldyqty kúsheıtetin bir  nárse bar, ol áıelderdi seksýaldyq eıforııaǵa ushyratady. Dybys tembri - adamnyń sóıleýiniń ereksheligine tán belgi.  Jasóspirimdikke deıin erler men áıelderdiń daýystary óte uqsas bolyp keledi. Olardyń jasóspirimdik kezinde mańyzdy ózgerister oryn alady. Osy ýaqytta, uldardyń  vokaldyq baýlary kúrt uzaryp ketedi, olar qyzdarǵa qaraǵanda 60 paıyz uzyndap shyǵa keledi. Uzyn vokaldyq qatparlar men tereń dybys vokaldyq baılamdary, barynsha rezonanstyq úni shyǵarady. Jynystyq jetilý kezinde, testosteronnyń joǵary deńgeıi erler eresek daýysǵa aıtarlyqtaı áser etýi múmkin.\r\n\r\nQysqa merzimdik perspektıvaly kóz qaraspen qaraǵanda áıeldik qarym-qatynaty daýys tembry tereń  erkek tez ıgere alady eken.  Sonymen qatar, áıelderdiń sekssýaldyq daýysy erler úshin, kúshti jynystyq  ovýlıatsıı ýaqytynda daýsy bolyp sanalady. Zertteýler áıelderdiń nege erlerdiń daýysyn basqalarǵa qaraǵanda tartymdy etetinin túsindirýge kómektesetin eki sebepke qol jetkizdi. Birinshi sebep - adam densaýlyǵynyń jaqsy ekenin bildiretin sıgnal, denesiniń ekijaqty sımmetrııasy tek, jaqsy gen bolyp tabylǵandyqtan, ondaı daýysty adamdar aýyrtpalyqty kótere alatyn,  aýrýǵa des bermeıtin, jaraqat pen genetıkalyq mýtatsııany ıgere alatyn bolyp sanalady.  Ádette,  denesi teń sımmetrııaly adamdardyń daýssynda tereń ún bolady. Sondyqtan, áıelder óziniń ovýlıatsııalyq tsıkliniń fazasynda, daýys tembri tereń erkektik daýysty qalaıdy, sebebi, ol óziniń keleshek urpaǵynyń sımetrııasyn sezinedi. Tartymdy daýystar adam denesiniń morfologııasyn kórsetedi. Psıholog Sıýzan Hıýz tartymdy daýysty erkek, óz qatarlastarynan qaraǵanda jambasy men  ıyǵynyń uzyn, jáne tartymdy V-tárizdi bolatynyn ekenin anyqtady. Áıelder, densaýlyǵy myqty, qaıratty,  fızıkalyq jaǵynan ústem, óz qatarlastaryna qurmetpen qaraıtyn  tómen tembrli daýysty erlerdi de jaqsy qabyldaıdy. \r\n\r\n','translator',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1400,'','Kómeı qaterli isigi','','','qz','s','',0,'',27649,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542603840,1574139840,1542604481,'\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Kómeı qaterli isigi jaıly ne bilýge bolady» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. __(What do you need to know about throat cancer)__.\'\'\r\n\r\nKómeı__ – moıynnyń aldyńǵy bóliginde ornalasqan, keńirdektiń jalǵasy bolyp tabylatyn múshe. Ony sonymen qatar  - daýys qoraby dep te ataıdy. Eresek adamnyń kómeıiniń kólemi 5H5 sm bolady. Kómeı keńirdekten joǵary,   óńeshtiń aldynda ornalasqan.\r\n\r\nKómeı daýys baılamdaryn túzýge qatysatyn, 2 bulshyqetti talshyqtardan turady. Kómeıdiń aldynda ornalasqan shemirshekti qurylym – jutqynshaq dep atalady.','\'\'Materıal medıtsına ǵylymynyń professory Almaz Sharmannyń AQSh-tyń Ulttyq onkologııa ıstıtýtyndaǵy «Kómeı qaterli isigi jaıly ne bilýge bolady» atty maqalasynyń negizinde daıyndaldy. __(What do you need to know about throat cancer)__.\'\'\r\n\r\n__Kómeı__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"409\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n__Kómeı__ – moıynnyń aldyńǵy bóliginde ornalasqan, keńirdektiń jalǵasy bolyp tabylatyn múshe. Ony sonymen qatar  - daýys qoraby dep te ataıdy. Eresek adamnyń kómeıiniń kólemi 5H5 sm bolady. Kómeı keńirdekten joǵary,   óńeshtiń aldynda ornalasqan.\r\n\r\nKómeı daýys baılamdaryn túzýge qatysatyn, 2 bulshyqetti talshyqtardan turady. Kómeıdiń aldynda ornalasqan shemirshekti qurylym – jutqynshaq dep atalady.\r\n\r\nKómeı 3 bólikten turady:\r\n•	Joǵarǵy bóligi – kómeı ústilik bóligi.\r\n•	Ortańǵy bóligi – daýys baılamy ornalasqan bólik.\r\n•	Tómengi bóligi – kómeı asty bóligi. Kómeı asty bóligi – keńirdekpen jalǵasady.\r\n\r\nKómeı tynys alýǵa, jutynýǵa, sóıleýge qatysady. Negizinen kómeı keńirdek ústilik qaqpaqsha qyzmetin atqarady, ıaǵnı jabady, ashady, tynys alýǵa, jutynýǵa, sóıleýge múmkindik jasaıdy.\r\n\r\n__Tynys al__ý: Adam tynys almaǵan kezde, daýys baılamdary tyǵyz jabylyp qalady.\r\n\r\n__Jutyný__: Kómeı keńirdekti qorǵap turady. Adam jutynǵanda, ishilgen tamaq keńirdek pen ókpege túsip ketpeýi úshin, kómekeı sańlaýdy jaýyp turady. Tamaq, keńirdekten ótip óńesh arqyly asqazanǵa túsedi.\r\n\r\n__Sóıleý__: Kómeıdiń arqasynda adam túrli dybystar shyǵara alady. Adam sóılegende,  daýys baılamdary bir-birine jaqyn jaıǵasa bastaıdy. Ókpeden shyǵatyn aýa daýys baılamdary arqyly ótkende tolqyndar paıda bolyp, sodan daýys paıda bolady. Tildiń, erinniń, tisterdiń arqasynda bul daýystar sózderge aınalady.\r\n\r\nQaterli isik degen ne?\r\n\r\nQaterli isik jasýshalardan bastaý alady, ol jasýshalar  qurama elementterden, tinderden quralyp paıda bolady. Jalpy aǵza tinnen túziledi. \r\n\r\nQalypty jasýshalar ósedi jáne bólshektenedi, aǵzanyń qajetine qaraı jańa jasýshalardy týdyrady. Kónergen jasýshalar joıylady, al olardyń orynyn jańa jasýshalar basady. Keıde, bur retti protsess buzylady. Aǵzaǵa qajet emes jańa jasýshalar túzilip, kóne jasýshalar oryn bosatpaı qoıady. Bul qosalqy jasýshalar jańa túzindi nemese isik dep atalatyn tinder massasyn túzedi. \r\n\r\nIsikter zalaldy jáne zalalsyz bolyp bólinedi:\r\n\r\nZalalsyz iskterde qaterli isiktiń kategorııalary bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikter ómirge kóp qaýip tóndire bermeıdi.\r\n•	Ádette zalalsyz isikter joıylǵannan keıin qaıta paıda bolmaıdy.\r\n•	Zalalsyz isikterdiń jasýshalary mı tinderiniń aınalasyna ósip shyqpaıdy.\r\n•	Zalalsyz joq isiktiń jasýshalary basqa múshelerge jáne deneniń basqa bólikterine taralmaıdy.\r\n\r\nZalaldy isikter qaýip-qaterge uryndyrady.\r\n\r\n•	Zalaldy isikter qateri joq isikterge  qaraǵanda salmaqtyraq sımptomdarmen kórinis beredi. Olar naýqastyń ómirine qaýip tóndirýi de múmkin.\r\n•	Zalaldy  isikter kóp jaǵdaıda joıylady, biraq qaıta paıda bolýy da múmkin.\r\n•	Zalaldy isikter ózine tıesili músheler men tinderdi zaqymdaýy múmkin, nemese olardy isitedi.\r\n•	Zalaldy isikterdiń jasýshalary basqa músheler men dene bólikterine taralady (metastazdanady). Qaterli isik jasýshalary taralyp, ózimen baılanysqan, qan aǵymyn nemese lımfa túıinderdi isite bastaıdy. Isik jasýshalary basqa múshelerde damıdy, ol jerde músheni zaqymdaıtyn jańa isikter túzedi. Basqa múshelerge taralǵan qaterli isik jasýshalaryn metastazdar dep ataıdy, al olardyń taralý protsessi metastazdaný bolyp tabylady. \r\n\r\nIsiktiń jaıylýy kezinde jáne  basqa múshelerge nemese dene bólikterinde jańa isikterdiń túzilýi kezinde olar anomaldi jasýshalar quraıdy jáne olardyń barlyǵyn alǵashqylyq dep ataıdy. Mysaly,  qýyq asty beziniń qaýipti isigi súıekke jaıylsa, ol qýyq asty beziniń metastazdanýy bolady, súıektiń qaýipti isigi bolyp sanalmaıdy. Eger ol osyndaı sebepterden týyndasa, súıek isigi emes, qýyq asty beziniń isigi boıynsha emdeledi. Dárigerler bulaı týyndaǵan isikterdi keıde «dıstantty» nemese metastatıkalyq aýrý dep ataıdy.\r\n\r\n\'\'KÓMEI QAÝIPTI ISIGINIŃ QAÝIP FAKTORLARY\'\'\r\n\r\nEshkim qaterli isik aýrýynyń sebepterin bilmeıdi. Kóbinese, keıbir adamdarda ne úshin obyr aýrýyny damıdy, al keıbireýlerdi damymaıdy, ony  túsindirý qıynǵa soǵady. Bir biletinimiz qaterli isik juqpaly aýrýy emes.\r\n\r\nKeıbir adamdarda kómeı qaterli isiginiń damyýyna beıim bolatyn qaýip faktorlar bar. \r\n\r\nQazirgi ýaqytta tómende kórsetilgen qaýip faktorlary naqty belgili:\r\n\r\n• \'\'__Jasy__\'\': Kómeı qaterli isigi 55 jastan asqan adamdarda jıi kezdesedi.\r\n• \'\'__Jynysy__\'\'. Kómeı qaterli isigi erkekterde, áıelderge qaraǵanda 4 ese jıi kezdesedi.\r\n• \'\'__Shylym shegýi__\'\'. Shylym shekpeıtinderge qaraǵanda, shylym shegetinder qaterli isik aýrýy áldeqaıda jıi ushyraıdy. Eger temeki shegýmen qosa, alkogoldi asyra qoldanatyn bolsa, qaýipi odan saıyn kúsheıe túspek. Shylym shegýdi toqtatý, ókpe obyry, aýyz qýysy, uıqy bezi, quıyq jáne óńeshtiń qaterli isiginiń qaýpin aıtarlyqtaı tómendetedi eken. Budan basqa, temeki shegýdi toqtatý arqyly bas jáne moıynnyń qaıtalama qaterli isigin azaıtýǵa bolady.\r\n• \'\'__Alkogol__\'\'. Alkogoldi ishimdikti kóp qoldanatyn adamdar, alkogoldik ishimdikterdi qabyldamaıtyn adamdarǵa qaraǵanda  kómeı qaterli isigi aýrýyna kóbirek shaldyǵady. Sonymen qatar, qaýip tutynylatyn alkogol mólsherine de bara-bar. Adam shylym shegip jáne alkogoldi bir mezgilde qoldanǵan jaǵdaıda kómeıdiń qaterli isiginiń qaýpi aıtarlyqtaı artady.\r\n• \'\'__Bas jáne moıyn qaterli isigi__\'\'. Buryn basy men moınynda qaterli isigi bolǵan tórt adamnyń bireýi osy aımaqta taǵy bir rak aýrýynyń paıda bolý qaýpinde bolady.\r\n• \'\'__Kásiptik qaýiptilikter__\'\'. Kúkirt qyshqylynyń jáne nıkeldiń áseri mol salalarda jumys isteıtin adamdarda kómeı qaterli isik aýrýyniń týyndaý qaýpi basym bola túsedi. Sonymen qatar, asbestoz da qaýip faktory bolyp tabylady.\r\n• Birqatar ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, keıbir vırýstar, sondaı-aq quramynda A vıtamıni tómen taǵamdardan,  kómeı qaterli isik aýrýlarynyń qaýpi arta túsetin kórinedi. Sondaı-aq, taǵy bir qaýip faktory bolyp - gastroezofagealdi reflıýks tabylady, ol asqazanda jınalatyn qyshqyldyń óńeshke quıyla berýinen bolatyn jaǵymsyz qubylys.\r\n\r\nBul qaýipti faktorlardyń  barlyǵy birdeı  qaterli isikti damyta bermeıdi. Alaıda, eger qaýip-qater faktorlary bola qalsa, siz ózińizdi qorǵaýyńyz kerek, jáne máselelerdi múmkindiginshe tezirek dıagnostıkalaý úshin dárigermen  jıi keńesip turý qajet.\r\n\r\n__Kómeı qaterli isiginiń sımptomdary__\r\n\r\nKómeı qaterli isiginiń belgileri isiktiń kólemine jáne onyń  ornalasýyna baılanysty bolady.\r\n\r\nSımptomdary mynalardy qamtýy múmkin:\r\n\r\n•	Tamaqta qyryldyń paıda bolýy jáne daýystyń basqasha bolyp ózgerýi;\r\n•	Moıynnyń qatqyl sezinýi;\r\n•	Tamaqtyń ishindegi titirkený sezimi nemese bir nárse turǵandaı seziný;\r\n•	Qaıtpaıtyn jótel;\r\n•	Tynys alý máseleleri;\r\n•	Aýyzdan jaǵymsyz  ıistiń shyǵýy;\r\n•	Qulaq aýrýy;\r\n•	Salmaq joǵaltý.\r\nBul sımptomdar qaterli isikke baılanysty bolýy múmkin, biraq basqa aýrýlarda da kezdesedi. Dárigerge tekserilińiz, ol sebepterdi anyqtaýǵa kómektese alady.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGIN DIAGNOSTIKALAÝ__\r\n\r\nEger sizde kómeı qaterli isiginiń sımptomdary bolsa, sizge kelesideı dıagnostıkalyq synaqtar túrleri taǵaıyndalýy múmkin:\r\n\r\n• \'\'__Jalpy sholý__\'\'. Dáriger moıyndy sıpalap kóredi, qalqansha bezdi, kómeıdi jáne lımfa túıinderinen tyǵyzdaný jáne isiný sııaqty belgilerdi anyqtaıdy (palpatsııalaıdy).\r\n• \'\'__Janama larıngoskopııa__\'\'. Dáriger kishkentaı aınanyń kómegimen patologııalyq ózgeristerdi jáne buzylystardy kórý úshin tamaq baılamdaryn qarap shyǵady. Bul aýyrtpaıtyn protsedýra, soǵan qaramastan, bul tek dárigerlik keńsede júzege asyrylady.\r\n• \'\'__Tikeleı larıngoskopııa__\'\'. Larıngoskop, jaryq kózi bar juqa tútik patsıentke muryn nemese aýyz arqyly engiziledi.  Tútiksheni engizgende, aınadan kórinbegen kómeı bólikterin kórýge múmkindik týady. Qolaısyzdyqty boldyrmaý úshin jergilikti anestezııany qoldanýǵa nemese tynyshtandyrǵysh dárini qoldanýǵa bolady. Keıde  jalpy narkozdy paıdalansa da bolady. Bul zertteýler aýrýhanada júrgizilýi kerek.\r\n• \'\'__Kompıýterli tomografııa__\'\'. Kompıýterge qosylǵan rentgen apparaty moıynnyń egjeı-tegjeıli sýretterin alýǵa múmkindik beredi. Jaqsy kóriný úshin,  moıyn aımaǵynda isiktiń bar ekenin anyqtaýǵa múmkindik beretin rengenokontrasty zatty engizse de bolady.\r\n• \'\'__Bıopsııa__\'\'. Eger aldyn-ala zertteý patologııalyq ózgeristerdi anyqtaýǵa múmkindik berse, onda  kishkene tin bólshegin  alýǵa bolady. Bul protsedýra bıopsııa dep atalady. Ol jergilikti nemese jalpy anestezııamen jáne larıngoskoptyń kómegimen júrgiziledi. Odan keıin rak kletkalaryn anyqtaý úshin mıkroskoptyń astynda tin bóligi zertteledi. Bıopsııa jáne mıkroskopııalyq zertteý - onkologııalyq aýrýlardy eń naqty dıagnostıkalaıtyn ádisi bolyp tabylady.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGINIŃ DAMÝ SATYLARY__\r\n\r\nEmdeýdi jaqsy josparlaý úshin dáriger onkologııalyq aýrýlardyń damý kezeńin belgileýi kerek. Bul qaterli isik qanshalyqty taralǵanyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Osy maqsatta dáriger rentgen, kompıýterlik tomografııa, ıadrolyq magnıttik\n rezonans jáne basqa da ádisterdi paıdalanyp, lımfa túıinderdi nemese moıynnyń basqa bólikterin nemese sál qashyq ornalasqan músheler men tinderdi obyr zaqymdady ma, joq pa, sony anyqtaıdy.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGIN EMDEÝ __\r\n\r\nKómeı obyrmen aýyratyn adamdar aýrýdy emdeý týraly sheshim qabyldaýda jıi belsendi qatysqysy keledi. Mundaı nıet tanytýy tabıǵı qubylys.\r\n\r\nDáriger sizdi kómeı qaterli isigin emdeıtin mamandar - hırýrg, otolarıngolog, onkolog dárigerge jibere alady. Emdeý ádette dıagnoz qoıylǵannan soń, birneshe apta ótkennen keıin bastalady. Bul aralyqtaǵy ýaqyt dárigermen emdeý josparyn talqylaý jáne basqa mamannan qosymsha pikirin alý úshin jumsalady.\r\n\r\n\'\'__Emdeý ádisteri__\'\'\r\n\r\nEmdeý ádisin tańdaý kóptegen faktorlarǵa, sonyń ishinde jalpy densaýlyqqa, lokalızatsııaǵa, isiktiń taralý kólemine jáne satysyna baılanysty bolady.\r\n\r\nKómeı obyrdy radıatsııalyq terapııa, hırýrgııalyq ádis, hımıoterapııalardyń kómegimen emdeýge bolady. Keıbir naýqastar aralas emdeýge taǵaıyndalady.\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııa (sáýlelik terapııa dep te atalady) rak jasýshalaryn joıý úshin joǵary energııaly rentgendi sáýlelerdi paıdalanady. Radıoterapııa - sáýle túsetin aımaqta zaqymdanǵan kletkalardyń jergilikti emdeýi. Emdeý ádette 5-ten 8 apta aralyǵynda aptasyna 5 kún ótkiziledi.\r\n\r\nKómeı obyry sáýlelik terapııa nemese hırýrgııalyq emdeý jáne hımıoterapııamen birge qoldanylady.\r\n\r\n• Shaǵyn ólshemdi isikteri bar naýqastarǵa nemese hırýrgııalyq operatsııadan ótpeıtin naýqastarǵa radıatsııalyq terapııa taǵaıyndalady.\r\n• \'\'Hırýrgııalyq emdeýge baılanysty radıatsııalyq terapııa\'\'. Radıoterapııa hırýrgııalyq emdeý bastalǵanǵa deıin isik kólemin azaıtýy nemese operatsııadan keıin qalǵan rak kletkalaryn joıýy múmkin. Eger hırýrgııalyq operatsııadan keıin isik qaıtadan ósse, isik sáýlelik terapııamen emdeledi.\r\n•\'\' Hımıoterapııamen birge radıatsııalyq terapııa\'\': Radıatsııalyq terapııa hımıoterapııanyń aldynda, sonymen bir ýaqytta jáne odan keıin de qoldanylady.\r\n\r\nKeıbir naýqastarǵa radıatsııalyq terapııa engizilgennen keıin, tútik ýaqytsha asqazanǵa engiziledi, ol arqyly qorektik zattar beriledi.\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeý - bul is-áreketti skalpel nemese lazermen alyp tastaý ádisi. Hırýrgııa ádette jalpy narkozben ótkiziledi. Operatsııanyń sıpaty negizinen isiktiń kólemine jáne dál ornalasýyna baılanysty bolady.\r\n\r\nLarıngektomınyń birneshe túri bar (kómeıdiń bir bóligin nemese barlyq bólikterin hırýrgııalyq jolmen  alý úshin):\r\n\r\n•	\'\'__Totaldi (tolyq) larınektomııa__\'\':  kómeı tolyǵymen alynyp tastalynady.\r\n•	\'\'__Ishinara larınektomııa__\'\' (gemılarıngektomııa): hırýrg kómeıdiń bir bóligin ǵana alyp tastaıdy.\r\n•	\'\'__Kómekeılik larıgektomııa__\'\': Hırýrg kómekeıdi – kómeıdiń joǵarǵy jaǵyn alyp tastaıdy.\r\n•	\'\'__Kordektomııa__\'\': Hırýrg bir nemese qos dybys baılamyn alyp tastaıdy.\r\n•	Keıde moıyn lımfa túıinderi operatsııa kezinde joıylady. Bul operatsııa lımfa túıininiń dıssektsııasy dep atalady. Qalqansha bezdi de joıýǵa bolady.\r\n\r\nKómeı obyrynyń operatsııasy kezinde stomany - keńirdekke tútikti ornatý kerek bolýy múmkin. Mundaı operatsııa traheostomııa dep atalady. Stomanyń arqasynda jańa aýa joldary moıynnyń aldyńǵy qabyrǵasyndaǵy tesik arqyly jasalady. Ókpe men keńirdektegi aýa osy tútik arqyly ótedi. Kóptegen naýqastar úshin traheostomııa ýaqytsha belgilenedi. Operatsııadan keıin patsıenttiń qalpyna kelgeninshe ǵana qajet. Operatsııadan keıin keıbir naýqastar ýaqytsha azyqtandyrý tútigin engizdi.\r\n\r\nHımıoterapııa obyr kletkalaryn joıýǵa arnalǵan dári-dármekterdi paıdalanýǵa negizdelgen. Dárigerge qarsy is-qımyldyń biryńǵaı agentin nemese eki nemese odan da kóp dárilerdiń qosyndysyn usynýǵa bolady. Dári-dármekter ádette ishilik ınektsııa arqyly basqarylady. Bul jaǵdaıda preparattar qanǵa kiredi jáne túrli músheler  men tinderge baǵyttalady.\r\n\r\nHımıoterapııa kómeı qaterli isikti emdeý úshin ártúrli maqsattarda qoldanylady:\r\n\r\n•	Hırýrgııalyq emdeý nemese radıatsııalyq terapııa bastalǵanǵa deıin: keıbir jaǵdaılarda hırýrgııalyq emdeý nemese sáýlelik terapııany bastaý úshin, dáriniń kómegimen úlken isikterdiń kólemi kishireıtilýi múmkin.\r\n•	Hırýrgııalyq emdeý nemese sáýleli terapııadan keıin: hımıoterapııa hırýrgııalyq emdeýden jáne sáýlelik terapııadan qalǵan jasýshalardy joıý úshin qoldanylady. Hımıoterapııa, sonymen qatar, isikterdi basý úshin qoldanylady.\r\n\r\nHırýrgııalyq emdeýdiń ornyna: Hımıoterapııa hırýrgııanyń ornyna sáýlelik terapııamen birgeqoldanylady. Bul kómeı men daýysty saqtaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\n__KÓMEI QATERLI ISIGIN EMDEÝDEGI JANAMA ÁSERLER__\r\n\r\nKómeı obyryn emdeýde, qaterli isikti joıýǵa baǵyttalǵan sharadan,  saý jasýsha men tinder de zaqymdanyp qalyp jatady. Osy sebepti kómeı qaterli isigin emdeýde qajet emes janama áserler de qatar júredi.\r\n\r\nJanama áserler ər  adamdarda ər túrli bolýy múmkin. Olar bir seanstan ekinshisine qaraı ózgerýi múmkin. Emdeý bastalǵanǵa deıin dárigerler naýqasqa múmkin bolatyn janama áserlerdi aıtyp, jáne olardy qalaı basqarýǵa bolatynyn túsindirýi kerek. Bul janama áserlerdiń aýyrlyǵyn tómendetýge kómektesýi múmkin.\r\n\r\n\'\'__Radıatsııalyq terapııanyń janama áseri__\'\'\r\n\r\nRadıatsııalyq terapııadan ótip jatqan adamdarda birneshe  janama áser týyndaýy múmkin:\r\n\r\n•	Aýyzdyń qurǵaýy. Naýqastar kóp mólsherde suıyqtyq qabyldasa, sol  kómek bolady.\r\n•	Tamaqtyń nemese aýzyndaǵy titirkený sezimi. Suıyqtyqpen shaıý arqyly titirkenýdi azaıtýǵa bolady.\r\n•	Stomatologııalyq protsedýralardan keıingi emdeý. Patsıentterge stomatologqa tekserilip kórýge keńes beriledi, sáýlelik terapııany bastamas buryn tister men tisterdi emdeý usynylady.\r\n•	Tis jegi. Aýyz qýysynyń gıgıenasyn qatań qadaǵalap, tister men qyzyl ıekti saý kúıinde saqtaý kerek. Keıde tis shetkasyn paıdalaný qıyn bolsa, arnaıy gıgıenalyq shaıý ertindilerin paıdalaný usynylady.\r\n•	Dám men ıistiń ózgerýi. Radıoterapııa kezinde dám men ıisti qabyldaý ózgerýi múmkin.\r\n•	Álsizdik. Radıoterapııa kezinde, ásirese sońǵy aptalarda, naýqastarda barynsha álsizdik jáne sharshaý baıqalady. Muny jeńý úshin tynyǵý kerek, biraq múmkindiginshe uzaq ýaqyt belsendi bolǵa keńes beriledi.\r\n•	Daýys qasıetteriniń ózgerýi. Ásirese, kúnniń sońyna qaraı álsiregen daýys bilinedi. Daýysqa aýa-raıy da áser etýi múmkin. Rentgenoterapııanyń áserinen kómeıdiń isinýinen daýystyń ózgerýi jáne moınynda tyǵyzdyq sezimi baıqalady. Dáriger kómeıdiń isinýin  azaıtý úshin dári-dármekterdi usynýy múmkin.\r\n•	Emdelýmen birge teriniń ózgerýi. Radıatsııanyń áser etý aýmaǵynda teri qurǵaq jáne qyzarady. Teri kútimi teriniń qabynýyn boldyrmaý úshin óte mańyzdy. Jabysqaq teri aımaǵyna aýa kirýin qamtamasyz etý usynylady, biraq kún sáýlesiniń tikeleı áserine qalmaý kerek. Radıatsııalyq terapııa áserin qabyldaǵanda onyń tıetin jerindegi túkti qyrmaý kerek jáne  aýyr matadan tigilgen kıimdi kımeý kerek. Losondar men kremderdi qaýipsiz teri kútimi ónimderin usynatyn dárigermen keńespeı turyp paıdalanýǵa bolmaıdy.\r\n\r\n__Hırýrgııalyq operatsııanyń janama áseri__\r\n\r\nHırýrgııa tómendegideı janama áserlermen astasady:\r\n\r\n•	Aýyrsyný. Operatsııadan keıingi alǵashqy birneshe kún ishinde naýqastar yńǵaısyzdyq sezinýi múmkin. Alaıda aýyrsynýdy baqylaý úshin aýyrýdy basatyn dárilerdi qoldanýǵa bolady.\r\n•	Álsizdik. Tabıǵı reaktsııa - operatsııadan keıin álsizdik pen sharshaý seziminiń bolýy zańdy. Operatsııadan keıin qalpyna keltirý ýaqyty ár naýqasta, ár túrli bolady.\r\n•	Tamaqtyń isinýi. Operatsııadan keıin birneshe kún boıy, patsıentterdiń ishýge, jeýge nemese jutýǵa múmkindigi bolmaıdy. Sondyqtan patsıentter taǵamdyq eritindilerdi ishilik engizý arqyly aldymen parenteraldi tamaqtanýdy usynady. Bir-eki kúnnen keıin naýqasqa as muryn nemese aýyz arqyly asqazanyna zondpen engiziledi, ol arqyly qorektik qospasy da beriledi. Isiný tómendegen soń jáne hırýrgııalyq jara jazyla bastaǵanda, zond alynyp tastalady. Issinýdiń saldarynan  tamaqtaný jáne sóıleý qıyndyqtary týdyrady. Alaıda birte-birte tamaqtaný jáne sóıleý qabileti qalpyna keltirildi. Keıde qorektik zond operatsııa arqyly asqazanǵa tikeleı engiziledi. Qalypty fýnktsııalar qalpyna keltirgennen keıin mundaı zond alynyp tastalady, alaıda keıbir naýqastarda zond ary qaraı ómir súrý úshin qalady.\r\n•	Shyryshtyń túzilýiniń artýy. Operatsııadan keıin ókpe men keńirdek qyshqyl dep atalatyn shyryshty kóp mólsherde shyǵarady. Ony alyp tastaý úshin meıirbıke traheostomııaǵa salynǵan arnaıy tútikpen kómektese alady. Keıinnen naýqas qaqyryq shyǵarýdy úırenedi.\r\n•	Sezimtaldyqtyń buzylýy jáne álsizdik. Larıngotomııadan keıin hırýrgııa aımaǵynda nerv zaqymdanýyna baılanysty sezimtaldyqtyń buzylýy bolýy múmkin. Ol ıyq pen moıynnyń sezimtaldyǵyna da áser etýi múmkin. Fızıoterapııa bul buzylýlardy jeńýge kómektesedi.\r\n•	Syrtqy kórinisti ózgertý. Operatsııadan keıin túıinshe qalyptasady jáne moıynnyń mólsheri azdap tómendeýi múmkin. Keıbir naýqastar óz moıyndaryn jaýyp turatyn kıim kııýdi qalaıdy.\r\n•	Traheostomııa. Kóptegen jaǵdaılarda traheostomııa ýaqytsha belgilenedi. Qysqartýdyń qysqa merziminen keıin traheostomııalyq tútikterdi alyp tastaýǵa bolady jáne tesikterdiń ózi emdelip, jabylady. Bul patsıentterge derbes dem berýge jáne sóılesýge múmkindik beredi, biraq daýystyń álsireýi múmkin.\r\n•	Jalpy larıngotomııadan keıin patsıentterge turaqty traheostomııa belgilenedi. Bul patsıentter dem alýdy jáne jańa tásilmen sóılesýdi úırenýdi talap etedi.\r\n\r\n__Hımıoterapııanyń janama áseri__\r\n\r\nHımıoterapııanyń janama áserleri tabıǵatta qoldanylatyn dári-dármek túrine jáne dozasyna baılanysty. Negizinde, isikke qarsy preparattar tez arada bólinetin deneniń jasýshalaryna áser etedi:\r\n\r\n•	Qan jasýshalary - ınfektsııamen kúresýge, qannyń qanyqqandyǵyn qamtamasyz etýge jáne búkil denedegi ottekti tasymaldaýǵa kómektesetin jasýshalar. Qannyń jasýshalarynyń zaqymdanýy men ólimi kóbinese ınfektsııaǵa, qan ketý men qansyraýǵa, sondaı-aq jalpy álsizdikke ákeledi.\r\n•	Shash túbiri jasýshalary. Hımıoterapııa shashtyń túsýine soqtyrýy múmkin. Degenmen, bul qubylys ádette ýaqytsha bolady jáne shashtyń ósýi ádette qalpyna keltiriledi. Jańadan\n ósirilgen shashtyń  túsi ózgerip jáne ózgeshe qasıetteri paıda bolýy múmkin.\r\n•	Asqazan-ishek jolynyń shyryshty qabyǵyn jabatyn jasýshalar. Hımıoterapııa tábettiń buzylýyn týydyrýy múmkin, júrek aınýyn, qusýdy, dıareıany, aýzyndyń jáne erinniń jaralanýyna soqtyrýy múmkin. Osy jaǵdaılardyń kópshiligin qazirgi zamanǵy medıtsınada qoldanylatyn dárilermen emdeýge bolady.\r\n\r\n__Kómeı obyrymen aýyratyndardyń salaýatty ómir salty__\r\n\r\nKómeı obyrmen aýyryp,  emdelgen keıbir naýqastar taǵamǵa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltýy múmkin. Dámi  ózgertilgen jáne keıbir ıisi búr túrli taǵamdardy qabyldaı almaı qınalady. Alaıda, jyldam qalpyna keltirý úshin jaqsy tamaqtanýdyń mańyzy zor. Atap aıtqanda, kalorııa men aqýyzy mol aspen qorektenýi kerek, tinderdi qalpyna keltirý úshin jáne salmaqty qalypty ustap turý úshin, sondaı-aq kúshti-qýatty tolyqtyrý úshin jetkilikti tamaqtaný kerek.\r\n\r\nEger tamaqtaný qıyndyqtary sáýlelik terapııaǵa baılanysty bolsa, dámdendirgishter qosylǵan jáne jumsartylǵan, jumsaq ólshemdi  taǵamdy qabyldańyz. Mysaly, sorpa, pýdıngı, sút ónimderin tańdaýyńyzǵa bolady.\r\n\r\nHırýrgııalyq jáne radıatsııalyq terapııadan keıin keıbir naýqastardyń asqazanyna nemese ishegáne arnaıy taǵamdyq zondtar ornatylady. Jutyný qabileti qalpyna kelgennen keıin kóptegen patsıentter qalypty dıetasyna oralady. Degenmen, keıbireýler suıyq azyq-túlikti durys kóredi, al basqalary qalypty dıetasyn jalǵastyra beredi.\r\n\r\n__Traheostomııamen ómir súrý__\r\n\r\nQalypty ómirge oralý, ádette, kómeı qaterli isigimen aýyratyn naýqastar úshin ońaıǵa soqpaıdy.\r\n\r\nEger naýqasqa traheostomııa jetkizilse, ol ony qalaı emdeý kerek ekenin bilýi kerek:\r\n\r\n•	Naýqas traheostomııalyq tútikti qalaı alyp, tazalap, shyryshty ketirip, traheostomııalyq shuńqyrdyń aınalasyna qalaı kútim jasaýdy úırenýi kerek.\r\n•	Eger bólmedegi aýa tym qurǵaq bolsa, ol jaǵdaı jylytý maýsymy kezinde, ıaǵnı qysta jıi oryn alatyn bolsa, ókpeler kóp shyrysh bóledi. Sonymen qatar, traheostomanyń aınalasyndaǵy teri titirkenýi múmkin. Birneshe máselelerdi boldyrmaý úshin ylǵaldatqyshty qoldaný usynylady.\r\n•	Traheostomııaǵa sý kirse qaýipti bolýy múmkin. Bul jaǵdaıǵa jol bermeý úshin, sýdy qabyldar kezde nemese jaı jýyný jáne qyryný kezederinde quralǵa sý kirip ketpes úshin arnaıy qaqpaqty kıgizip qoıý usynylady. Shańnan, tútinnen jáne basqa da titirkendirgishterden qorǵaıtyn arnaıy qalpaqtar da bolady.\r\n•	Operatsııadan keıin birneshe aı boıy teri sezimtaldyǵy joǵalyp ketýi múmkin. Sondyqtan qyrynǵanda jaralanyp qalmas úshin qyrynýǵa arnalǵan elektr ustarany paıdalaný usynylady.\r\n•	Traheostomııasy bar naýqastar  jumys istegende kópshiliginde problema týyndamaıdy. Degenmen, olar aýany ustaı almaıtyndyǵyn atap ótý kerek. Sondyqtan, ortasha jáne aýyr fızıkalyq kúshtermen baılanysty, ásirese salmaq kóterýmen baılanysty jumys olarǵa yńǵaısyz. Júzý jáne basqa da sý sport túrlerimen shuǵyldanýdyń qajeti joq.\r\n•	Keıbir naýqastar ózderin qalaı kórinip, qalaı sóıleıtinin durystaı almaı qınalady, jáne oǵan «basqalar  ne oılaıdy» dep alańdaýmen bolady. Mundaı jaǵdaılarda psıhologtyń kómegi qajet bolýy múmkin.\r\n\r\n__Sóıleýdi qaıta úırenińiz__\r\n\r\nSóıleý qabileti kúndelikti ómirdiń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Sondyqtan bul qabilettiń joǵalýy aıtarlyqtaı kúızeliske uryndyratyny jassyryn emes. Mundaı jaǵdaılarda týystary men dostarynyń qoldaýy mańyzdy.\r\n\r\nÁdette, sóıleý qabileti ishinara larıngotomııadan keıin bir apta ishinde qalpyna keledi. Alaıda, jalpy larıngotomııadan keıin naýqastar jańa tásildermen sóıleýdi úırenýi kerek.\r\n\r\nBuǵan deıin naýqas oı men qarym-qatynas jasaýdyń basqa tásilderin úırenýi kerek.\r\n\r\n•	Patsıentterge bloknot pen qaryndashty barlyq ýaqytta ózimen birge alyp júrýge keńes beriledi.\r\n•	Oılar kompıýter arqyly nemese basqa quraldarmen kórsetilýi múmkin. Bul jaǵdaıda basylǵan sózderdi arnaıy baǵdarlamalyq jasaqtama arqyly oınatýǵa bolady.\r\n•	Kishkentaı sózdiktiń de paıdaly tııýi múmkin, onda patsıent ózi aıtqysy keletin sózderdi kórsete alady.\r\nÓńeshtik sóıleý, mehanıkalyq sóıleý, sondaı-aq traheofazaldy sańlaý dep atalatyn sóıleý  sóıleýdiń basqa joldary  da bar. Osy ádisterdi qoldaný, oryndalatyn operatsııa kólemine, sondaı-aq basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty.\r\n\r\n__QOSYMShA JÁNE ALTERNATIVTI MEDITsINA__\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq naýqastar qosymsha jáne balamaly medıtsına ádisterin unatady:\r\n\r\nQosymsha ádisterge hımıoterapııa jáne sáýleli terapııa sııaqty qaterli isikke qoldanylatyndar standartty ádister jatady. Balama ádister - standartty emdeý ádisteriniń ornyna qoldanylatyndar.\r\n\r\nAkýpýnktýra (akýpýnktýra), terapevtik massaj, ósimdik derıvatıvteri, vıtamınder nemese arnaıy dıetalar, vızýalızatsııa, medıtatsııa jáne rýhanı saýyqtyrý - qosymsha nemese balamaly medıtsına túrleri bolyp tabylady.\r\n\r\nKeıbir onkologııalyq naýqastar qosymsha nemese balamaly terapııa ádisterin qoldaný nátıjesinde densaýlyq jaǵdaıynyń jaqsarǵanyn atap ótti. Degenmen, qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń keıbir túrleri hımıoterapııa men radıoterapııanyń áser etý mehanızmderin ózgerte alady. Bul ózgerister naýqasqa zııan keltirýi de múmkin. Sonymen qatar, qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń belgili bir túrleri jeke-jeke qoldanylǵan jaǵdaıda da zııandy bolýy múmkin. Qosymsha jáne balamaly medıtsınanyń keıbir túrleri qymbat turady.\r\n \r\n__AÝRÝDYŃ KÚTIMI JÁNE OǴAN QOLDAÝ KÓRSETÝ__\r\n\r\nMundaı qaterli isikpen ómir súrý ońaı emes. Keıbir adamdarǵa aýrýymen baılanysty emotsıonaldy jáne praktıkalyq máselelerdi sheshý úshin kómek qajet. Mundaı jaǵdaılarda ózara qoldaý toptary  aıtarlyqtaı paıdaly bolýy múmkin. Bul uǵym kóptegen batys elderinde keń taralǵan. Osyndaı toptarda onkologııalyq naýqastar ózderiniń bilimderi men tájirıbesin bólise otyryp aýrýǵa jáne emniń janama áserlerine qalaı qarsy turý úshin keńesedi.\r\n\r\nObyry bar naýqastar  óz otbasylaryna, jumys oryndaryn saqtap qalýǵa, kúndelikti ómirlik qajettilikterin qalaı tolyqtyrý kerektigine  alańdaıdy. Mundaı naýqastarda emdelýge, aýrýhanaǵa jatqyzýǵa, sondaı-aq medıtsınalyq qyzmetterge aqy tóleý qajettiligine baılanysty alańdaýshylyq da bolady. Onkologııalyq naýqastarǵa qatysty kóptegen máselelerge ádette densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri jaýap beredi.\r\n \r\n__Taǵamdyq jáne fızıkalyq belsendilik__\r\n\r\nObyr aýrýlar úshin ózine kútim jasaý asa  mańyzdy bolyp tabylady. Ol úshin jaqsy tamaqtanyp jáne múmkin bolatyn eń joǵary belsendilikke ıe bolý kerek. Obyrmen aýyratyn  naýqastar  salmaqtaryn turaqty saqtaý úshin jetkilikti kalorııamen qamtamassyz etilýi  kerek. Atap aıtqanda, jetkilikti aqýyzdy qabyldaýy qajet. Jaqsy tamaqtaný kóńil-kúıdi jaqsartýǵa jáne energııany kóp jınaýǵa  kómektesedi.\r\n\r\nOnkologııalyq naýqastarda, ásirese emdeý kezinde nemese emdeýden keıin dereý, jıi tábet tómendeýi kezdesedi. Olar ózderin jaqsy sezinbeı nemese sharshaǵandyqtan ne bolmasa, aýyzyndaǵy dámniń ózgerýin sezinýi múmkin. Sonymen qatar, emniń janama áseri (mysaly, tábettiń joǵalýy, júrek aınýy, qusý nemese aýzyndaǵy jaralar) eleýli problemaǵa alyp kelýi de yqtımal. Dáriger, dıetologııa nemese basqa medıtsına qyzmetkeri taǵamdyq máselelerdi sheshý joldaryn usyna alady.\r\n\r\nKóptegen adamdar belsendi ómir saltyn saqtaý arqyly jaqsy ózderin sezinedi. Jaıaý júrý, ıoga, júzý jáne basqa da is-sharalar kúshti qalpynda ustaýǵa jáne energııa men ómirlik tonýsty qamtamasyz etýge kómektesedi. Jattyǵý júrek aınýy men aýyrsynýdy azaıtady jáne emdeý protsesin jeńildetedi. Olar sondaı-aq stresti jeńildetýge kómektesedi. Dene belsendiligi týraly dárigermen keńesý óte mańyzdy. Eger jattyǵý aýyrsyný týdyrsa nemese odan basqa máseleler týyndasa, fızıkalyq qyzmettiń sıpatyn ózgertý týraly máseleni sheshý úshin dárigerge habarlaý qajet.\r\n \r\n__Aldaǵy baqylaýdyń mańyzdylyǵy jáne emdeý__\r\n\r\nKómeı  rak aýrýlarynyń keıingi baqylaýy jáne emdelýi densaýlyqtyń kez-kelgen ózgeristerin belgileý úshin mańyzdy. Eger obyr aýrýynyń jańa belgileri paıda bolsa, onda ony emdeý týraly sheshim qabyldaý óte mańyzdy bolmaq. Mundaı baqylaý merzimdi medıtsınalyq tekserýden, rentgendik jáne zerthanalyq zertteýlerden turady. Naýqastyń ózi de aýrýdyń ózgerýi týraly dárigerge habarlaýy kerek.\r\n\r\nKómeı obyryn emdeý qalqansha bezine teris áser etýi múmkin. Sondyqtan, qandaǵy gormondardyń bıohımııalyq anyqtalýy arqyly qalqansha beziniń kúıin tekserý mańyzdy bolyp tabylady.\r\n \r\n__ǴYLYMI ZERTTEÝLER__\r\n\r\nQazirgi ýaqytta radıatsııalyq terapııa ádisterin jetildirý boıynsha zertteýler júrgizilýde. Mysaly, 5-ten 7 aptaǵa deıin eki apta boıy (kúnine 3 ret jáne aptasyna 5 ret) sáýlelik terapııany qabyldaýǵa bolady.\r\n\r\nǴalymdar onkologııalyq aýrýlardy emdeýdiń janama áserlerin azaıtatyn dári jasap jatyr. Mundaı dári-dármekter dene salmaǵyn saqtap, teriniń jáne shyryshty qabyqtyń buzylýyn boldyrmaıdy.\r\n\r\nSondaı-aq, ǵalymdar obyr kletkalaryn tıimdi túrde buzatyn jańa proteınge qarsy preparattar men olardyń kombınatsııalaryn damytady, bul rette gormondardyń anatomııalyq tutastyǵyn saqtaý mańyzdy.\r\n\r\nBelgili bir «úmit» bıohımııalyq terapııa dep atalady, onda monoklonaldy antıdeneler qoldanylady. Olar rak kletkalarynyń ósýin tejeýge qabiletti.\r\n\r\n\r\n\'\'Daýyssyzdyq jáne / nemese daýys joǵaltý (erlerde / áıelderde)\'\'\r\n\r\n\r\n__Sınonımderi:__\r\n\r\nVokaldy qabyqtyń qaterli isigi; Jatyr moıyny qaterli isigi; Larıngaldy qaterli isik; Oroparın nemese gıpofarııalyq isik.\r\n\r\n','translator',44,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1401,'','Nelikten biz jynystyq qatynasqa túsemiz?','','','qz','s','',0,'',9425,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604500,1574140500,1542604661,'Statıstıkaǵa sáıkes, árbir áıel jynystyq qatynas týraly ortasha eseppen eki-úsh kúnde, al erkek keminde kúnine bir ret oılaıdy eken. Alaıda, ózimizdiń kindigimizdiń tómengi jaǵyndaǵy nárseni talqylaýǵa kelgende, qoǵamdyq sanadaǵy kertartpalyqty baıqaýǵa bolady. Negizi, seks kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Onyń densaýlyǵymyzǵa jáne uzaq ómir súrýimizge tikeleı qatysy bar. Sondyqtan, biz jynystyq qatynas týraly, mysaly, orgazm, eıakýlıatsııa jáne belsizdik sııaqty nárseler týraly aıtýdan uıalmaýymyz kerek','Statıstıkaǵa sáıkes, árbir áıel jynystyq qatynas týraly ortasha eseppen eki-úsh kúnde, al erkek keminde kúnine bir ret oılaıdy eken. Alaıda, ózimizdiń kindigimizdiń tómengi jaǵyndaǵy nárseni talqylaýǵa kelgende, qoǵamdyq sanadaǵy kertartpalyqty baıqaýǵa bolady. Negizi, seks kúndelikti ómirimizdiń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Onyń densaýlyǵymyzǵa jáne uzaq ómir súrýimizge tikeleı qatysy bar. Sondyqtan, biz jynystyq qatynas týraly, mysaly, orgazm, eıakýlıatsııa jáne belsizdik sııaqty nárseler týraly aıtýdan uıalmaýymyz kerek.\r\n\r\nSeks - bul densaýlyqty nyǵaıtýǵa jáne ony saqtaýǵa arnalǵan kóptegen tásilderdiń biri. 20-30 mınýttyq  jynystyq qatynas kezinde  aǵzadaǵy 300-ge jýyq kalorııa jaǵylady, bul bes shaqyrym toqtaýsyz júgirýmen teń. Alaıda jynystyq qatynastyń uzaqtyǵy 2-den 6 mınýtqa deıin sozylsa, jıyrma beske ǵana jýyq kalorııa joıylady (bul jarty kılometrge de jetpeıtin júgirispen teń). Eger siz toqtaýyz eki baspaldaq kóterilip-túse almasańyz, bul sizdiń jynystyq ómirińizge áser etetin qıyndyqtaryńyz bar ekenin bildiredi.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"411\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n \r\nBizdiń jynystyq ómirimiz aıtarlyqtaı kúrdeli. Bizde kóptegen sebepter boıynsha jynystyq qatynasqa túsemiz. Aıtalyq, biz balaly bolǵymyz keledi. Sondaı-aq óz súıispenshiligimizdi ashyp turyp kórsetkimiz keledi. Shyny kerek, jynystyq qatynas kóńil kóterýdiń de tamasha nusqasy. Aıta berseń sebep kóp, mysaly teledıdarda qyzyqty esheńeniń joqtyǵy da jynysstyq qatynas jasasýǵa yqpal etip jatady.  Biraq  bári biz qalaǵandaı, josparlaǵanymyzdaı bola bermeıdi. \r\n\r\nBizdiń seksýaldyq mádenıetimiz mahabbat pen qumarlyqqa ǵana tán emes, sonymen qatar zaqymdalǵan prezervatıvter, jynystyq jolmen beriletin aýrýlar, bedeýlik jáne erektıldi dısfýnktsııanyń  da alatyn  orny bar. Bizdiń jynystyq organdarmen baılanysty máseleler kúrdeli jáne ol jekeshe, sondyqtan ony talqylaý qıyn bolýy múmkin.\r\n\r\nÁrıne, mahabbat pen qumarlyq – kúrdeli emotsııalyq jaǵdaı bolyp tabylady. Onyń ishinde azdaǵan sáttilikter,  bir shama kúsh-jiger, jáne kózge kórinbes bolsa da  «hımııanyń»  da  úlesi bar.  Bul taza bıologııalyq turǵydan qaraǵanda, atalmysh hımııalyq qosylystar - mıǵa,   sizdiń mahabbat sezimderine joǵary daıyndyqta ekenińizdi bildiredi jáne odan basqa ómirge qajetti, sanaly sıgnaldardy jibermeı turý úshin áreket etedi. Bul sıgnaldar sizdiń mıyńyzdaǵy oılaý jáne logıkalyq qasıetterińizdi aınalyp ótip, sondaı-aq  mıdyń emotsııaǵa jaýap beretin, mıdyń shoǵyrlandyrý protsessin retteıtin  dán tárizdes denesin (Amigdala) baǵyndyryp alady. Sondyqtan kúshti mahabbat emotsııalary «ishte kóbelekter ushyn júrgendeı» sekildi sezimderdi týdyrýy múmkin.\r\n\r\nSán óndirýshiler men stılısterlerdiń baǵyndyra almaǵyn bir shyńy bar, ol seksýaldy seriktesterdi tartymdy etetin   birden-bir faktor - ıis. Adam, tabıǵatynan feromonder dep atalatyn hımııalyq baılanystardy óndirýge qabiletti,  sol ıis, adamardyń bir-birine degen yntyq bolý sezimderne yqpal jasaıdy. Bul hımııalyq protsess áserden  biz, qandaı da bir sebeptermen ózimizge bir adamdy súıikti ete alamyz jáne, sonymen qatar,  keıbir adamdardy ózimizden sol hımııalyq bólindiniń saldarynan jıerkendirip qoıamyz. \r\n\r\nÓzderiniń bıologııalyq tabıǵaty boıynsha er adamdar árdaıym óziniń uryǵyn qabyldaýǵa qabiletti seriktes tabýǵa tyrysady. Áıelder bul týraly biledi. Jáne de soǵan qaramastan erler bul jaıynda aıta almaıdy nemese tipti oılamaýǵa tyrysady. Erlerdiń oıynsha, áıelder evolıýtsııalyq dárejesinde «erlerdiń jynys múshesiniń kólemi olardyń qaýqarlyǵymen baılanys ornatady dep sanaıdy»  degen oıda.  Eger bul qatelesý shyn bolsa, onda er adamdarda óte kishkentaı penıs bolar edi ǵoı. Ol tek qynaptyń ishine uryqtyń enýin talap etedi emes pe; tipti penıs mólsheri kishkentaı  bolsa da, sperma óz fýnktsııasyn oryndaý úshin  «shapshań» qımyldaıdy emes pe. Negizi úlken erkektiń jnys múshesiniń kóleminen góri, myqty uryq aǵyny mańyzy bolyp tabylady. \r\n\r\nEıakýlıatsııa kezinde shamamen 300 mıllıondaı uryq bólinip, joǵary qaraı, óziniń kózdegen nysany – analyq jasýshaǵa atqylaıdy.  Qynaptan jatyr moıny arqyly jatyr qýysyna qaraı júredi. Falopıev tútikteriniń erekshe shash tárizdi formalarynyń kómegimen jumyrtqanyń jasýshasy ustalyp, tómen qaraı jyljıdy, sol kezde spermatozoıdtar joǵaryǵa qaraı jyljıdy. Qalyń qabyrǵaly jatyr penısti qysyp, bólingen  spermatozoıdty uryqtandyrý úrdisin jalǵastyrý úshin protsessi ári qaraı júrgizedi. Sol ýaqytta uryqtar dittegen jerine damyldaıdy jáne olar analyq jasýshany uryqtandyrýǵa kirisedi. Biraq barlyq uryq birdeı bolmaıdy. Olar basketbolshylarǵa uqsaıdy, mysaly, keıbireýleri dopty sebetke salyp jatqanda basqalary qorshap tejegendeı jáne shabýylshyǵa dopty kóterip, gol soǵýǵa múmkindik týǵyzady, bul jerdegi úrdis te dál soǵan uqsaıdy. Eger bul protsess sátti bolsa, uryqtandyrylǵan  analyq jasýsha keıin ımplanttanatyn jatyr qabyrǵasyna qaraı jyljıdy. Bul protsess júktilik jáne bosaný – bizdiń ómirimizdiń eń keremeti, tuqymnyń jáne evolıýtsııanyń jalǵasy.\r\n\r\nEvolıýtsııalyq turǵydan seks eń mańyzdy evolıýtsııalyq protsessterdiń biri - dıfferentsıaldy kóbeıýdiń qozǵaltqyshyna para-par. Demek, seksýaldyq-evolıýtsııalyq beıimdelýdiń basty maqsaty - anatomııalyq, fızıologııalyq jáne psıhologııalyq bolyp otyr.\r\n\r\nÁıelderdyń jynstyq álemi erkektikine qaraǵanda kúrdeli. Mysaly, áıelder barynsha kontekstektýaldy túrde, seksýaldyq sıgnaldarǵa ońaı nazar aýdarady, olar  aınalasyndaǵy  bolyp jatqan nárselerge nazar aýdarady, bul áıelderdiń jynystyq áýestigi kóp qyrly degndi bildiredi. Sonymen qatar, áıelder erlermen salystyrǵanda jynystyq sıgnaldarmen az baılanysqa da túse alady, erektsııa kezinde er adam jynystyq qozýdy sezinedi jáne sol ýaqytta jynystyq qatynasqa túsý qajettiligin túsinedi. Áıelderde jaǵdaı basqasha. Áıelderde seksýaldyq sıgnaldar eleýsiz qalýy da múmkin, tipti olar jynystyq qatynasqa túsip jatqannyń ózinde, qatynasqa  yntasy  bola bermeıdi. Biraq, er adamdar tek erektsııasyn qanaǵattandyrý úshin ǵana jynystyq qatynasqa túsýi múmkin dep aıtýǵa bolmaıdy, bul tek áıeldiń denesi kúrdeli degen uǵymdy jetkizý úshin salytyrmaly túrde keltirgen mysal.\r\n \r\nQazirgi ýaqytta áıel jynystary týraly, ásirese, jynystyq qyzyǵýshylyǵy týraly óte kóp nárse bilýge bolady, ol qazirgi zamanǵy áıelderdiń úshten biri jynystyq qatynasqa qyzyǵýshylyq tanytpaıtyndyǵy dáleldengen. Sondaı-aq, erli-zaıyptylardaǵy jynystyq nıetiniń úılesimsizdigi qarym-qatynasta ártúrli máselelerge ákelýi múmkin ekenin de este ustaǵan jón.\r\n\r\nMysaly, keıbir erli-zaıyptylar jylyna bes ret jynystyq qatynasta bolýdan baqytty bolýy múmkin, al keıbir juptar ony jıi jasaýǵa daıyn. Naqty problema qarym-qatynasta bir adam, ekinshisine qaraǵanda jynystyq qatynasqa jıi beıim bola bergen kezde týyndaıdy. Jáne bul óte qıyn másele, sebebi erkekter erte, jasóspirim kezinde nemese erte jastaǵy jıyrma jasynda jynystyq ómiriniń shyńyna jetip alady, al áıelderdiki 30-40 jasqa deıin toıattaı qoıamaıdy.\r\n\r\nTaǵy bir aıyrmashylyǵy, er adamdar ár úsh kún saıyn sekske barýǵa beıim, bul ýaqytta joǵary sapaly sháýet qaıten paıda bolsyn. Eger siz sol fakt jaǵynda bolsańyz, áıelderdiń kem degende úshten birinde qumartýdy joǵaltý kezeńi bolyp turady, birese erlerdiń  seksýaldyq dısfýnktsııasynda túsinikssiz jaıttar týyndaıdy,  bul qarym-qatynastyń jetispeýshiligin óteý arqyly ótelýi múmkin. \r\n\r\nSizdiń barlyq tilekterińizdi dereý oryndaýǵa bolatyn osyndaı sıqyrly taıaqsha joq. Tájirıbe, senimdilik, qarym-qatynas jáne aqylǵa qonymdy táýekelder seriktes nıetiniń artýyna kómektesedi. Áıelderdiń sıpattaıtyn eń kóp  máselesi - olar seksýaldyq áýestikti sezinbeıdi, óıtkeni olar ózderin  súıikti sezine almaıdy, sondyqtan seks olar úshin ádettegi úrdis bolyp qala beredi. Ózińiz oılap kórińizshi, kúndelikti tańǵy asta da, túski jáne keshki asta da  bir taǵamdy jeı berseńiz qandaı kúıde bolasyz?  Árıne jalyǵasyz. Siz ózińizdiń jynystyq ómirińizge de sol ustanymnan qaraýyńyz kerek. Endeshe, sál túrlendirińiz. Basqa «taǵamdy» da synap kórińiz. Azdap «tuzdyq» qosyńyz. Seksýaldyq qanaǵat alý úshin qajet nárseni jasaýǵa tyrysyńyz. Bul jańa pozıtsııalardy oılaý kerek degen sóz, úıińizdiń túrli bólmelerinde jynystyq qatynas jasasyp kórińiz nemese jatyn bólmesin qııaldaǵy elementtermen túrlendirińiz. Seksýaldyq áýestikti arttyrýdyń taǵy bir joly - jynystyq qatynasty josparly túrde oryndaý bolyp tabylady. Kóptegen adamdar osyndaı jospardan aýlaq, sebebi seks olar úshin bir ýaqytta bir ýaqytta paıda bolady da, sosyn joq bolatyn nárse. Shyn máninde, josparlaýdyń ózara áseri bolýy múmkin. Sizdiń seriktespen josparlanǵan kezdesýińiz bar ekenin bilý, ony kútý, qııalyńyzdy oıatady jáne qumartý sezimderińizdi arttyrýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\nNegizi zań bar, ol jerde  kim jynystyq qatynasqa túse  alady, nemese túse almaıdy, jáne kimmen túse alady, kimmen túse almaıtyny jaıynda jazylǵan. Ártúrli mádenıetterdiń adamdarynda sekske qyzyǵýshylyq, qundylyq jáne tańdanýdyń túrli sebepteri bar. Ómirdiń seksýaldyq salasy - bul áli de talqylanatyn taqyryp jáne bizdiń oǵan degen nazarymyzdy basqa eshkim buryp ákete almaıtyn qyzyǵýshylyq ol.\r\nEń aldymen, seks eń úlken ómirlik qundylyqtardyń biri - bul sizdiń qarym-qatynasyńyzdyń qazynasy, rýhtyń sergektigi jáne densaýlyqtyń kepili. Biraq jynystyq músheler názik múshe bolyp tabylatyndyǵyn este saqtaǵan jón, olar kóbinese qolaısyzdyqty týdyrýy múmkin qıyndyqtar men\n jynystyq ómirdiń múmkin emestigine ákelýi múmkin, keıbiri, aýrýlar men túrli jaǵdaılarǵa ushyraıdy. Sondyqtan, ish kıimimizdi qalpyna keltirip, jynystyq qatynasqa jáne jaqsy ómir súrýge múmkindik beretin jynystyq fýnktsııaǵa jaýap beretin nárselerdi qarastyryp kóreıik.\r\n\r\n','translator',32,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1402,'','Úrpiniń (nesep shyǵarý jolynyń) máseleleri','','','qz','s','',0,'',1672,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604320,1574140320,1542604783,'Úrpi (nesep joly) – bul tútikshe, onyń boıymen nesep aǵzadan aǵyp shyǵady. Erkekterde, bul tútikshe uzyn bolady, ol syrtqy jaǵy jynys múshesimen jalǵasady. Erkekterde ol tútiksheden sháýet te shyǵarylady. Al áıelderde úrpi  qysqa bolady, jáne ol jatyrdyń ústinde ornalasqan . Úrpi máseleleri aǵza qartaıǵanda, túrli aýrýlarǵa tap bolǵanda nemese jaraqat alǵanda mazalaıdy.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nÚrpi (nesep joly) – bul tútikshe, onyń boıymen nesep aǵzadan aǵyp shyǵady. Erkekterde, bul tútikshe uzyn bolady, ol syrtqy jaǵy jynys múshesimen jalǵasady. Erkekterde ol tútiksheden sháýet te shyǵarylady. Al áıelderde úrpi  qysqa bolady, jáne ol jatyrdyń ústinde ornalasqan . Úrpi máseleleri aǵza qartaıǵanda, túrli aýrýlarǵa tap bolǵanda nemese jaraqat alǵanda mazalaıdy. Úrpi mynadaı máselelermen mazalaýy múmkin:\r\n•	Úrpiniń tarylýy – úrpiniń tesigi tarylady;\r\n•	Úrpiniń qabynyp aýrýy – nesepshyǵarǵysh joldyń qabynýy, keıde ol ınfektsııadan paıda boldy;\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"410\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Áıeldiń nesep-jynystyq júıesi\'\'\r\n   {img type=\"fileId\" fileId=\"412\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n__Erkektiń nesep-jynystyq júıesi__\r\nÁıel men erkektiń nesep-jynystyq júıesi úrpiniń uzyn-qysqalyǵymen ajyratylady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nÚrpiniń máselesi týyndaǵanda, ol aýyrady nemese nesep shyǵarý qıyndap ketedi. Sondaı-aq úrpiden qan aǵýy múmkin nemese nesepshyǵarý jolynan bólindi shyǵady. \r\n{ANAME()}3{ANAME} \r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDárigerler úrpiniń týyndaǵan máselesin túrli tekserýlerdiń kómegimen anyqtaıdy. Olar: nesep taldaýy, rentgen, tsıstoskoptyń kómegimen nesepshyǵarý jolyn tekserý.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdeý, úrpi máselesiniń neden týyndaǵanyna baılanysty júrgiziledi. Ol dári qabyldaýmen jazylýy múmkin, nemese aýyr jaǵdaıda ota jazalýy da yqtımal. \r\n\r\n__Tegter:__ \r\nNesep shyǵarý joldarynyń aýrýy\r\n\r\n','student_k',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1403,'','Shankr (qatty shankr)','','','qz','s','',0,'',359,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604800,1574140800,1542604937,'Qatty shankr – bul kishkentaı, asa qatty aýyrmaıtyn ashyq oıyq jara, jynystyq músheniń terisinde, aýyz qýysynda, tik ishek nemese ash ishekte merez kezinde kezdesedi.','Qatty shankr – bul kishkentaı, asa qatty aýyrmaıtyn ashyq oıyq jara, jynystyq músheniń terisinde, aýyz qýysynda, tik ishek nemese ash ishekte merez kezinde kezdesedi.\r\n\r\nMerez (sıfılıs) jaıynda tolyq aqparat alý úshin myna siltemeni basyńyz: https://www.zdrav.kz/kk/azbuka/merez:\r\n\r\n__Tegter: __\r\nShankr (qatty shankr), \r\nsıfılıs, \r\njynys múshedegi kishkentaı oıyq jara\r\n','student_k',24,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1404,'','Júktilik kezinde qandaı jaǵdaılar oryn alady','','','qz','s','',0,'',35718,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542604860,1574140860,1542607100,'Uryqtaný kezinde embrıon jatyrdyń ishki qabyrǵasyna jabysady jáne ol jerde kólemi aqyryndap úlkeıip,  damý protsessin bastaıdy. Akýsherlik-gınekologııada uryqtyń naqty ýaqytyn anyqtaý qıyn, sondyqtan  embıronnyń jasyn bilý úshin  sońǵy etekkir kelgen kúnnen bastap, uryq bolyp qalyptasqan alǵashqy kúndi esepteý arqyly tujyrymdama jasalynady. Júktilik ýaqytyn «gestantsıondy kezeń» dep atalatyn jolmen esepteıdi. Etekkirlik tsıkldiń alǵashqy 10 kúni «analyq jasýshanyń jetilýi» (ovulytsiy ) dep atalady.  Bul ýaqytta analyq jasýsha analyq bezden fallopıev tútigi boıymen jiberiledi, ol jerde  atalyq jasýshamen (erkektiń sháýetiniń quramynda bolatyn uryqtanatyn jasýsha) toǵysady, sodan uryq paıda bolady, ony uryqtaný dep ataıdy.  Uryqtaný kezinde atalyq jasýsha analyq jasýshamen shaǵylysyp uryqtyq tuqym túzedi, ony uryqtanǵan jasýsha (zigota) dep ataıdy. Bul kezde ata-analyq (jumyrtqa) jáne ákesiniń (uryqtyń) genetıkalyq materıaldyń (hromosomalardyń) birigedi: uryqtyń genetıkalyq materıaly, ol ana men ákesiniń birdeı hromosomalary bolyp tabylady. Sonymen qatar, zıgota ary qaraı eki kletkaǵa bólinedi, sodan keıin tórt, segiz, on alty jáne t.b. jasýshalarǵa bólip otyrady.\r\n','Uryqtaný jáne júktiliktiń alǵashqy kúni\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"413\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nUryqtaný kezinde embrıon jatyrdyń ishki qabyrǵasyna jabysady jáne ol jerde kólemi aqyryndap úlkeıip,  damý protsessin bastaıdy. Akýsherlik-gınekologııada uryqtyń naqty ýaqytyn anyqtaý qıyn, sondyqtan  embıronnyń jasyn bilý úshin  sońǵy etekkir kelgen kúnnen bastap, uryq bolyp qalyptasqan alǵashqy kúndi esepteý arqyly tujyrymdama jasalynady. Júktilik ýaqytyn «gestantsıondy kezeń» dep atalatyn jolmen esepteıdi. Etekkirlik tsıkldiń alǵashqy 10 kúni «analyq jasýshanyń jetilýi» (ovulytsiy ) dep atalady.  Bul ýaqytta analyq jasýsha analyq bezden fallopıev tútigi boıymen jiberiledi, ol jerde  atalyq jasýshamen (erkektiń sháýetiniń quramynda bolatyn uryqtanatyn jasýsha) toǵysady, sodan uryq paıda bolady, ony uryqtaný dep ataıdy.  Uryqtaný kezinde atalyq jasýsha analyq jasýshamen shaǵylysyp uryqtyq tuqym túzedi, ony uryqtanǵan jasýsha (zigota) dep ataıdy. Bul kezde ata-analyq (jumyrtqa) jáne ákesiniń (uryqtyń) genetıkalyq materıaldyń (hromosomalardyń) birigedi: uryqtyń genetıkalyq materıaly, ol ana men ákesiniń birdeı hromosomalary bolyp tabylady. Sonymen qatar, zıgota ary qaraı eki kletkaǵa bólinedi, sodan keıin tórt, segiz, on alty jáne t.b. jasýshalarǵa bólip otyrady.\r\n\r\n__Júktiliktiń ekinshi jáne úshinshi aptalary__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"414\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nAnalyq jasýsha uryqtaný úshin fallopııalyq tútikter boıymen spermatozoıdpen kezdesý úshin   qajetti mólsherde jyljıdy, jáne atalyq jassýshamen shaǵylysyp uryqtanady. Jynystyq qatynas kezinde shyǵarylǵan spermatozoıdtar shamamen 20 mıllıonǵa jýyq bolady. Analyq jasýsha uryqtaný úshin 10 myń spermatozoıdpen qorshalýy kerek. Degenmen, olardyń bireýi analyq jasýshasymen tabysyp, ekeýi qosylyp  uryqtanady.  Uryqtaný kezinde, analyq jasýshanyń syrtqy qabyǵy (membranasy) basqa spermatozoıdtardy ótkizbeıtin qabiletke enedi.\r\n\r\nJumyrtqa jasýshasyna engen uryq jasýshasy, negizinen, genetıkalyq materıaldy biriktirýge baǵyttalǵan eleýli ózgeristerdi týdyrady, nátıjesinde ana men ákeniń hromosomalary retinde usynylǵan 46 hromosomanyń tolyq jıyntyǵyn qalyptastyrady. Osyndaı jolmen alynatyn genetıkalyq materıal  bolashaq jeke tulǵanyń kóziniń túsin, terisin, shashyn, psıhologııalyq sıpattamasyn jáne t.b. sııaqty negizgi jeke qasıetterin qamtamasyz etedi. Atalyq jáne analyq jasýshalardyń birigý protsesi  -  uryqtanǵan jasýsha (zıgotanyń) qalyptasýymen aıaqtalady, óz kezeginde zıgota – ary qaraı kóp jasýshaly aǵza túzýge beıimdi jasýsha bolyp tabylady. \r\n\r\n===\'\'Osynyń bári jatyrda bolyp jatady.\'\'===\r\n\r\n__Júktiliktiń tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"415\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nZıgota uryqtanǵannan keıin 30 saǵat ishinde eki jasýshaǵa bólinedi, sodan keıin 40 saǵat ishinde tórt jasýshaǵa jáne 3 kún ishinde 12-den 16 saǵatqa deıin bóliný protsessteri júrip jatady. Zıgota bólingen saıyn, fallopıevtik tútik jatyrǵa qaraı jyljyıdy. Bul fallopıevtik tútiksheniń bulshyqetteriniń demeýimen oryndalady. Uryqtanǵannan keıin shamamen 72 saǵattan ótkende,  blastotsıst dep atalatyn bolashaq uryq jatyrǵa túsedi. Munda uryqtyń bolashaq músheleri qalyptasady.  Budan keıin arnaıy gormondar jatyrdyń ústińgi jaǵynan ózgerister týdyrady,  ony jumsaq ári ótkizgish etedi. Bul blastotsıstiń jatyr qabyrǵasyna kirýine jáne qorektik materıaldy bolashaq uryqqa jetkizetin qan tamyrlaryna qosylýyna múmkindik beredi. Osy protsesti jeńildetý úshin, jatyrdyń quramynda horıon dep atalatyn arnaıy túzilim paıda bolady, onyń mindeti, bolashaq uryqty aldaǵy 9 aı boıy týylǵanǵa deıin mańyzdy qorektik zattarmen qamtamasyz etý bolyp tabylady.\r\n\r\n__Júktiliktiń besinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"416\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJatyrdyń qabyrǵasyna tyǵyz baılanǵannan keıin, blastotsıst kólemin ulǵaıtyp, birtindep embrıonǵa aınalady. Aldaǵy birneshe kúnde blastotsıst kún saıyn kólemin eki eselenedi jáne birte-birte embrıonǵa jáne balanyń joldasyna bólinedi - bul náreste týǵanǵa deıin onyń qasynda bolatyn ýaqytsha múshe «balanyń joldasy» dep atalady.\r\n\r\nEmbrıon damýy kezinde úsh qabatqa bólinedi, olardyń árqaısysynan ár túrli músheler paıda bolady. Ishki qabat ókpe, qýyq, asqazan jáne t.b. sııaqty múshelerdińń damýyn qamtamasyz etedi. Ortańǵy qabat júrekke, jynys múshelerine, súıekterge, bulshyqetke aınalady. Sońynda, syrtqy qabattan teri, júıke júıesi paıda bolady. Embrıon aıaqtalǵannan keıin biraz dóńgelektengen ólshemderdi birshama keńeıtedi, keıinnen uryqtyń basyna aınalady. Bul jaǵdaıda mıdyń oń jáne sol jaq jarty bólikterge bólinetin shaǵyn jartyshary kórinedi.\r\n\r\n__Júktiliktiń altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"417\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy satydaǵy embrıon burshaq kólemindeı bolady jáne shamamen bir mıllıon kletkalardan turady, olar bólinip, kúrdeli músheler men tinderge aınalady. Platsentanyń (bala joldasy) jetilýine qaraı, embrıon horıon arqyly kelip jatqan qorektik zattarǵa táýeldi bolyp turady. Horıonnyń ishinde kishkentaı araldar paıda bolady, olardan keıin qan kletkalary jáne qan tamyrlary paıda bolady. Sonymen birge, bastapqyda tek eki kamerasy bar júrek qalyptasady. Uryqtanǵannan keıin 21 kún ótken soń mundaı júrek soǵa bastaıdy. Osylaısha, birinshi múshe jumysyn isteı bastaıdy. Sonymen birge júıke júıesi, kóz, qulaq jáne basqa da kóptegen músheler qurylady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"418\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde embrıon baqashabaqqa uqsap qalady, birneshe ret buralǵan quıryqty útir tárizdes keıipke enedi, ózi túzilgen júıkelik tútikti jalǵaýlarǵa uqsap qalady. \r\n\r\nMı men júrektiń damýy basqa organdardyń damýynan áldeqaıda joǵary. Bul kezeńde bul organdar embrıon aǵzasynyń jartysyn alady. Uryqtanǵannan keıingi 28-shi kúni embrıonnyń júregi damyǵan syzbalardy ıgere bastaıdy jáne eresekter sııaqty tórt kamerany qamtıdy. Bolashaq joǵarǵy jáne tómengi aıaǵyndaǵy rýdıment paıda bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"419\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúrek pen qan tamyrlarynyń damýy uryqtyń damýyna birshama jetedi, óıtkeni olar barlyq basqa múshelerdiń damýyn yntalandyrady. 6-shi aptada júrektiń soǵysyn anyqtaı alasyz. Osy ýaqytqa deıin adam embrıony tyshqandardyń, qustardyń nemese ıtterdiń embrıondarynan onsha erekshelenbeıdi. Alaıda keıinnen eleýli aıyrmashylyqtar paıda bola bastaıdy. Kishkentaı ólshemderi (shamamen 10-14 mm) jáne ádettegi qystyrǵyshtan salmaǵy sál asyp turady, embrıon adamdyq erekshelikterge ıe bola bastaıdy. Jyndar men qabaqtar paıda bolady. Qulaq ishke jáne syrtqa qaraı damıdy. Kózder bolashaqta kórýdi qamtamasyz etetin optıkalyq júıke men tordyń qalyptasýymen tús satyp ala bastaıdy.\r\n\r\nBul kezeńde embrıon birte-birte túziledi; sonymen qatar magnıttik, moıyn jáne súıek tinderi paıda bolady. Qaldyq jaǵy tómendeı bastaıdy, saýsaqtar men aıaqtar, qoldar men aıaqtar paıda bolady.\r\n\r\n__ Júktiliktiń  toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"420\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n17 - 22 sm ólshemdi (júzimniń kólemindeı) embrıon adam keıpine aýysa bastaıdy. Aıaq pen qoldyń saýsaqtaryn ajyratýǵa bolady, tizeler men shyntaqtardyń arasynda da aıyrmashylyq bilinedi. Aıaqtardyń mólsheri artyp kele jatqanda, quıryq birtindep joǵalady. Embrıon  kishkentaı  bolǵanyna qaramastan, aıaq-qoldaryn qozǵalta bastaıdy. \r\n\r\nIshki jaǵynda mańyzdy ózgerister bolyp jatady: embrıonda barlyq ishki músheler paıda bola bastaıdy (tolyq  damymasa da), sondaı-aq bulshyqetter de tabylýy múmkin. Bul barlyq dene arqyly ótetin kórinetin júıke talshyqtary kózge kórine bastaıdy. Sonymen qatar, jynystyq belgiler damıdy, qan tamyrlar arqyly aınala bastaıdy, qorektik zattar men ottegimen qamtamasyz etiledi, qajetsiz zattar - metabolızm ónimderi shyǵarylady. Ókpeler týylǵanǵa deıin jumys istemeıdi, biraq embrıonǵa jáne uryqqa qorektik zattar men otteginiń berilýi kindik saqınasymen qamtamasyz etiledi, ol árıne anaǵa tolyǵymen baılanysty.\r\n \r\n__Júktiliktiń onynshy aptasy__\r\n\r\nBul embrıon úshin óte mańyzdy apta, óıtkeni osy aptanyń sońynda embrıon uryqqa aınalady. Degenmen kólemi men salmaǵy óte az (28 - 20 mm jáne 9 gramm) bolsa da, bul kezeń embrıonnyń qarqyndy ósýi men damýymen sıpattalady. Onyń  syrtqy keıpiniń,  teńiz janýarlaryna uqsastyǵy joǵala bastaıdy: quıryq bóligi joǵalyp ketedi, al saýsaqtar men aıaqtar ózderiniń qalypty formalarynda damı bastaıdy. Kózder bastyń jıek jaǵynan ortasyna qaraı jyljıdy. Bul rette, olar názik kebýdi qorǵaıtyn terige (bolashaq qabaqshalar) ishinara jabylady. Joǵarǵy erni qalyptasa bastaıdy, al syrtqy qulaq qalypty\n formamen damı  beredi.\r\n\r\nSonymen qatar ishki organdar da damıdy. Júrek pen qan tamyrlary ádettegi nysandaryn, dıafragmalyq formalaryn túzedi, ókpe bólikterge bólinedi, keýde qýysynan ishki qýysyna deıin sozylatyn ishek paıda bolady.\r\n\r\nJúktiliktiń on birinshi aptasy\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"421\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n11-shi aptada uryq mólsheri 3,4-ten 5 sm-ge deıin ósedi. Onda júrek-tamyr, asqorytý jáne tynys alý sııaqty barlyq negizgi organdar men júıeler bar. Organdar qur damı bermeıdi; olardyń is-áreketin úılestirý mańyzdy, óıtkeni týǵannan keıin náreste dem alýdy, qan tamyrlary arqyly ózdiginen tamaqtanýdy jáne qanǵa aınaldyrýdy júzege asyrady. Aldaǵy 7 aıda óte úlken ózgerister oryn alady: salmaq 1000 esege deıin artady, al 3 aptada (9-dan 12 jasqa deıin) uryqtyń kólemi eki ese artady.\r\n\r\nEń tańǵalarlyq ózgerister syrtqy kelbetke baılanysty: uryq adamǵa uqsaı bastaıdy. Bastyń ólshemderi deneniń basqa bólikterimen salystyrǵanda úlkendeý bolady; sonymen birge moıyn paıda bolady. Teri qalyńdaıdy jáne móldir bolady; kishkene shashtyń follıkýldary paıda bolady, sondaı-aq qol men aıaqtyń tyrnaqtary paıda bolady.\r\n \r\n__Júktiliktiń on ekinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"422\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n12-shi aptada belgili bir fýnktsııalardy oryndaı alatyn birqatar organdar damıdy. Metabolızmdi retteıtin Qalqansha bezi jumys isteı bastaıdy. Sondaı-aq, eki asqazan bezi jumys isteı bastaıdy – as qorytý fermentterin jasaıtyn uıqy bezi, jáne asqazan ishek jolyn retteıtin bez baýyr.  Uryqtyń uzyndyǵy shamamen 6 sm (lımonnyń mólsheri), al salmaǵy shamamen 14 gramm. bolady. Sonymen qatar, baýyr uryq salmaǵynyń shamamen 10 paıyzyn alady. Baýyrmen birge kókbaýyr qan jasýshalaryn óndiredi.\r\n\r\nJúıke talshyqtary bulshyqet tinimen ózara árekettesý qabiletine ıe bolǵandyqtan, bulshyqetter mıdan shyqqan júıke sıgnaldaryna jaýap bere bastaıdy jáne uryq qozǵala bastaıdy -  tebedi, tizesin búgedi, judyryqtaryn jumyp, ashady. Sondaı-aq, uryq bet álpetin ózgerte alady - qyrtystyrý, kerekdi, erinderin jymqyrady. Alaıda, munyń bári qandaı da bir maqsattardy kózdemeıdi jáne yntalandyrý men jaýap arasyndaǵy baılanys joq.\r\n\r\nOsy satyda dáriger ýltradybystyq sıgnaldyń kómegimen júktiliktiń damýyn baǵalaı alady jáne  júrek soǵysyn tekseredi jyldamdyq mınýtyna shamamen mınýtyna 160 bıt  uryqtyń júrek soǵysyn tyńdaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\n__Júktiliktiń on úshinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"423\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy aptada bolashaq balanyń as qorytý júıesi - baýyr, asqazan, uıqy bezi jáne ishek sııaqty músheler belsendi damıdy; Uryq amnıotıkalyq suıyqtyqta júzip júredi; osy kezde kindik arqyly oǵan ottegi jiberiledi jáne zat almasý qoregi engiziledi. \r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń erni men murny tolyǵymen qalyptasady. Sonymen qatar, jaqtary tyǵyzyraq bolady, al bolashaqta tister paıda bolady. Sondaı-aq, keýdede ornalasqan dybys baılamdary paıda boldy. Degenmen, olar bala dúnıege kelgenshe jáne aýanyń ókpesine kirgenshe iske qosylmaıdy jáne ol dybys shyǵara alady. Syrtqy jynys músheleri jetkilikti túrde ajyratylady, ol balanyń ul nemese qyz ekenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. \r\n\r\n__Júktiliktiń on tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"424\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeń júktiliktiń birinshi úshaılyǵynyń aıaqtalýyn bildiredi. Uryq mólsheri shamamen 9 sm, al salmaǵy - 43 gramm.\r\n\r\n14-shi aptada uryqtyń qarqyndy damýy baıqalady. Birinshi shash paıda bolady. Balanyń joldasy damyǵan pishinderdi qabyldaıdy jáne qajet emes metabolızm ónimderin alyp tastaǵanda, mańyzdy nárli nárli uryqtardy qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, platsenta uryqtyń ósýi úshin estrogen jáne progesteron sııaqty mańyzdy gormondar shyǵarady. Balanyń joldasy da uryqty ananyń ımmýndyq júıesinen qorǵaıdy, sebebi ol uryqty bóten zat eken dep tanyp, ony joıyp jiberýi múmkin.\r\n\r\n__Júktiliktiń on besinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"425\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul apta júktiliktiń ekinshi úshaılyǵynyń basyn belgileıdi. Bul ártúrli bet álpetine baılanysty uryqtyń jeke qasıetteriniń keıbir qasıetterin kórsete bastaıtyndyǵymen sıpattalady. Ǵylymı zertteýler kórsetkendeı, 15-shi aptada uryq kúlimdep, saýsaǵyn da sora alady. Uryq mıy ózine tán qurylymǵa ıe bolady jáne kólemi aıtarlyqtaı artady.\r\n\r\nUryq  kóp adamǵa uqsaı astaıdy: kózder betiniń ortasyna, al bastyń qyry bólikterine qaraı jalǵasady. Moıyn birkelki ári kúshti bolady, sondyqtan uryq basyn burady. Jalpy alǵanda, uryq kóbinese amnıotıkalyq suıyqtyqta qozǵalady, biraq anasy mundaı qozǵalystardy sırek sezinedi.\r\n\r\n__Júktiliktiń on altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"426\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 12 sm, salmaǵy shamamen 11 gramm, al súıekter tez damı bastaıdy, biraq olardyń kóbisi qosylmaıdy. Súıekter uzaryp, qataıa túsedi, sondyqtan sábı týylǵan sátte onyń denesi qalypty bolady. Alaıda, búkil súıek júıesi men baılamdar mehanızmi jáne shemirshek tetikteri damýy úshin  birneshe apta kerek, sebebi bala gimen osylardyń kómeúılesimdi túrde jyljyp, múshelerin qoldanyp, qalaýynsha júre alady.\r\n\r\n16-shy aptada uryqtyń qozǵalysy (mysaly, tebý, jıyrylý) barynsha  úılesimdi túrde júzege asady. Degenmen, ananyń osy qozǵalystardyń barlyǵyn  tolyq sezinýi úshin áli de ýaqyt kerek. Uryq kózeri jabyq tursa da, ishindezi aqarashyqtaryn qozǵalta bastaıdy. Bul aptadaǵy eleýli ózgeris, uryq bir zatty ustaı alatyndaı qabiletke ıe bolady, bul endi naǵyz adamǵa tán qasıet.\r\n\r\n__ Júktiliktiń on jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"427\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nMaıly tin teri astyna jınala bastaıdy. Bul damý protsessi balanyń týylǵannan keıin jylýmen jáne qajetti energııamen qamtamassyz etilýi úshin qajet.  Sondaı-aq bara jetkilikti kólemde ósedi, anasy ishtegi náresteniń tepkenin, tizesimen qozǵalǵanyn seze bastaıdy.   Bul kezeńde uryq dámdi ajyrata bataıdy, mysaly, tuzdy, ashy jáne tátti dámderi ajyrata alady. Tamaǵy týraly aıtatyn bolsaq, uryq osy ýaqytytarynda – mekonı dep atalatyn, as qortylǵan kezde ishekke jınalatyn qoıý-jasyl massany bóle bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń on segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"428\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul ýaqyttaǵy uryqtyń uzyndyǵy 14 sm jáne salmaǵy shamamen 200 gramm. bolady. Bul kezde deneniń basqa bólikterimen salystyrǵanda bastyń ósýin baıaýlaıdy. Osy sátten bastap, keýdesi, aıaqtary  jáne az mólsherde qoldary  óse bastaıdy. Kindik te uzaryp, jýara túsedi, sebebi ol uryqtyń jyldam jetilýi úshin qajetti qorektik zattardy jetkilikti mólsherin qamtamasyz etý kerek. Tıisinshe, jatyrdyń ishindegi keńistik barǵan saıyn shektele túsedi. Demek, uryq burynǵydaı erkin qozǵala almaıdy jáne qalypty ishki múshelerdiń ornalasýyna ıe bola bastaıdy.\r\n\r\nAýdıojúıe fýnktsııalary damyp kele jatqanda, uryq qorshaǵan ortany jaqsy biledi jáne sezinedi. Mıdan qulaqtyń ishine deıin ótetin nervter uryqqa anasynyń júrek soǵýyn estýine múmkindik beredi, tipti syrttan da qatty dybys shyqsa onyda estıtin múmkindigi bolady. Kóz torlary  jaryqqa sezimtal bola bastaıdy. Ár adamda biregeı bolyp tabylatyn saýsaq izderi qalyptasady. Tipti tolyqtaı uqsas bolyp keletin egizderdiń de saýsaq izderi ár túrli bolady eken.\r\n\r\n__Júktiliktiń on toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"429\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n19-shy aptada uryqtyń uzyndyǵy 15 sm, salmaǵy 255 gramm bolady. Moıyn jáne arqa bulshyqetteri basty ustap turý úshin jetkilikti túrde damıdy. Sonymen birge omyrtqa, keýde jáne ıyq súıekteri kúsheıedi. Uryqtyń terisi juqa jáne qyrtysty bolyp keledi. Onyń túsi qyzyl bolady, sebebi onyń astynan qan tamyrlary kórinip turady.\r\n\r\nUryq áıel jynysty bolsa, onyń reprodýktıvti múshelerin damıdy - fallopııalyq tútiksheler, jatyr jáne qynap paıda bola bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrmasynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"430\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJıyrmasynshy aptada júktiliktiń birinshi jartysy aıaqtalady. Uryqtyń kólemi 16 sm-den asady, salmaǵy shamamen 32 gramm bolady. Bul kezeńde  uryqtyń qozǵalysyn anasyna jıi seziledi. Sonymen qatar, uryqtyń qozǵalysyn ýltradybystyq tekserý kezinde baıqaýǵa bolady. Uryq teri  balaýyz túrindegi massamen jabylyp turdy, ol názik ári juqa bolady, terini amnıotıkalyq suıyqtyqtan qorǵaıdy. Sonymen qatar, mundaı jabyndy bosaný kezinde jatyr arnalarynan náserteniń ótýine yńǵaıly bolady. Bul satyda balanyń joldasy jetkilikti dárejede qalyńdaıdyi. Uryq damyǵan saıyn, júkti áıel ókpedegi, asqazandaǵy, búırektegi jáne qaýyqtaǵy qysymdy kóbirek sezine bastaıdy. Sonymen qatar, ananyń qarny da kádimgideı úlkeıip qalady, jáne  áıel, aralyqta jıi entigip qalady. \r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma birinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"431\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúktiliktiń 21-shi aptasyna uryqtyń uzyndyǵy 17 santımetrge jetedi, salmaǵy shamamen 380 gramm bolady. Ol barynsha qımyldaǵysh keledi;  bul qozǵalystar, tynys alý jáne júrek soǵý tsıkli bolyp tabylady, ıaǵnı uryqta belgili bir rejım qalyptasady, keıbir ýaqytta uıyqtaıdy, al keıbir ýaqytta sergektenip ketedi. Ókinishke qaraı, bul tsıkldar árdaıym ananyń tsıklderimen sáıkes kelmeıdi: uryq keıde túngi ýaqyttarda anasy uıyqtap jatqany kezde belsendi túrde qozǵalysty bastaıdy.\r\n\r\nOsy  ýaqytta keıbir mańyzdy oqıǵalar da oryn alady, atap aıtqanda, uryqtyń jutyný qabileti oıanady, ol arqyly uryq glıýkozany  jáne amnıotıkalyq suıyqtyqty sýdy paıdalanady. Alaıda negizgi qorektik zattar balanyń joldasy arqyly kelip turady. Baýyr men kókbaýyr qan jasýshalarynyń negizgi jetkizýshisi bolyp qalsa da, uryq súıegi birtindep qan túzilý fýnktsııasyn qabyldaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma ekinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"432\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy ýaqytta  uryqtyń aıaq-qoldary dene úshin barynsha proportsıonaldy bolyp keledi - uryq kishkentaı bala keıpine uqsaı bastaıdy. Júktiliktiń 22-shi aptasyna uryqtyń\n uzyndyǵy 19 sm, al salmaǵy - 460 gramm bolady. Júktiliktiń ortasynda balanyń salmaǵy náresteniń salmaǵynan 7 - 8 ese az bolady, ıaǵnı  bala týylǵanǵa deıin áli aıtarlyqtaı ósip,  damýy kerek.\r\n\r\nUryq er bala bolsa, qursaq qýysynyń astyńǵy jaǵynan umasynan jumyrtqa paıda bola bastaıdy. Al, uryq qyz bala bolsa,   jatyr men analyq bezderindn jetilmegen jumyrtqalar tolyqtyrylady, qynap qalyptasa bastaıdy. Uryq terisiniń ústińgi beti juqa pýshkamen jabylǵan, ol qorǵanysh silti maıyn ustaýǵa múmkindik beredi.\r\n\r\nOsy ýaqytta uryq yrǵaq pen áýenge nazar aýdara bastaıdy, jáne osy kezde uryqpen sóılesýge de bolady. Bala týǵannan keıin, ishtegi kezeńde estigen ánder men áýenderin ıgere bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma úshinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"433\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n23-shi aptada uryq salmaǵyn aýyrlatady (70 gramnan astam) bolady. Aldaǵy 5 apta - qarqyndy ósý kezeńi. Osy ýaqytta mı shuńqyrlary túzilýi múmkin. Sondaı-aq mıdyń basqa da qurylymdary: emotsııany, ashtyq sezimderin, jynystyq áýesik sııaqty jaıttardy ıgeretin bólimder damı bastaıdy, ınstınk men ımpýlstardy qamtıtyn mı bólikteri iske qosylady. Osy ýaqytta shamamen balanyń set etkishtigi, uıyqtap jatyp shalt qımylaýy, ıaǵnı úlkender sekildi tús kórip, soǵan baılanysty qımyldar jasaýy sekildr jaıttar paıda bola bastaıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"434\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 20 sm, salmaǵy - 630 gramm bolady; júrek-tamyrlyq júıesi belsendi bamıdy, ásirese ókpeniń qantamyrlary tez jetiledi. Teri áli de tússiz keıpinen ózgermeıdi jáne onyń astyńǵy jaǵynan qan tamyrlar kórinip turady. Kózder de damyp, qol refleksteri paıda bolady.\r\n\r\n24 apta kezinde,  ókpeniń ishki jaǵdaıda ózdiginen tynys alýyna belsendi daıyndyq júrip jatady. Ókpe kóbinese sýrfaktant dep atalatyn zat bólýdi bastaıdy, bul zat tynys alýdy qamtamasssyz etetin, ókpeniń mıkroskopııalyq qýysynda – alveol qabyrǵalarynyń bólinýine yqpal etedi. Aıtpaqshy, osy kezeńde, merziminen buryn týylǵan sábıler úshin, zamanaýı ádisterdiń arqasynda ómir súrýine qandaıda bir múmkindik bar, mysaly raenımatsııada sýrfaktantty qoldaný arqyly jańa týylǵan náresteniń ómirin aman alyp qalyp jatqan jaıttar bar qazirgi tańda. \r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma besinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"435\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń negizgi bólikteri jetkilikti túrde qalyptasady. Atap aıtqanda, qoldary kishkentaı bolsa da, adamdiki keıpine kelip qalady. Degenmen, qoldyń qozǵalysy nervterdiń mıymen baılanystylyǵy áli de damymaǵanyna baılanysty jetkilikti túrde úılespegen.\r\n\r\nJúktiliktiń 25-shi aptasynda mı belsendi damıdy, atap aıtqanda onyń ishinde sanaly fýnktsııalar, emotsııalar, josparlaý, sebep-saldarlyq problemalardy sheshýge baǵyttalǵan qabileter damı bastaıdy. Mıdyń damýy barysynda birqatar qyrtystarda kóbıedi, ol qyrtystar júıke jasýshalary men júıke talshyqtary arasyndaǵy ózara árekettesýdi qamtamasyz etedi, soǵan baılanysty mı qyrtysynyń jalpy aımaǵy keńeıedi. Nátıjesinde, bolashaq bala syrtqy sıgnaldarǵa, atap aıtqanda, ártúrli dybystarǵa laıyqty jaýap beredi. Uryq joǵary shýyldyń saldarynan tebe bastaıdy. Sondaı-aq ýltradybystyq zertteýde uryqtyń kishkentaı saýsaqtaryn qulaǵyna qalaı tyǵyndaıtynyn baıqaýǵa bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"436\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy satydaǵy uryqtyń kólemi uzyndyǵy 23 sm, salmaǵy - 820 gramm. Bolashaq náreste syrtqy dybystardy estıdi, sondaı-aq dám sezinip, túrli ıisterdi tanıdy. Ǵylymı zertteýler kórsetýi boıynsha, eger amnıottyq suıyqtyqqa azdaǵan qant qosylsa, bul suıyqtyqty uryq kóbirek  jutyp alýǵa tyrysady. Al, ashy keıbir ashy dámi bar zttar amnıottyu suıyqtyqqa aralasa, uryq ol kezle suıyqtyqty kerissinshe az mólsherde qabyldaıdy. Sol úshin anasynyń,   sarymsaq sııaqty amnıottyq suıyqtyqtan jaǵymsyz ıis shyǵaratyn  zattardy qoldanbaı-aq qoıý kerek 26-shy aptada buryn tyǵyz jabylǵan uryqtyń qabaqshalary endi ashyla alady jáne bolashaq náreste qorshaǵan keńistikti teksere alady.\r\n\r\nÁli tolyq óspegenine qaramastan, balanyń ókpesi tolyqqandy jetilip úlgeredi. Alveoldar anyqtalady , ol ókpeni quraıtyn mıkroskopııalyq qylshyq, onyń qyzmeti, bala týylǵannan keıin ottegi úshin, kómirtegi dıoksıdin almastyrý bolyp tabylady.\r\nBolashaq balanyń terisi túgeldeı derlik qyrtystanyp ketedi, keıin onyń ishine maı tola bastaıdy. Mıy osy kezeńde belsendi damı beredi jáne uryqtyń keıin tutynatyn barlyq energııasynyń shamamen 50% -na jýyǵyn osy ýaqytta paıdalanady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"437\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\n27-shi aptada júktiliktiń ekinshi semestri aıaqtalady, sondaı-aq ósýi men damýy qarqyndy bola túsedi.  Osy satyda uryqtyń kólemi 12 aptalyǵyna qaraǵanda 3 ese úlken bolady. Uryqtyń súıekteri jetkilikti túrde qataıady, biraq, bir-birimen tolyq baılanysyp úlgermeıdi, sebebi bul ýaqytta sińirler men baılamdar jetkilikti túrde  damymaıdy. Degenmen, uryqtyń súıek-bulshyqetteriniń  jatyr ishine belsendi qozǵalýyna múmkindik bar.\r\n\r\nBulshyqetterdiń ıgerilýi uryqtyń saýsaqty sora alýyna jetedi, sondyqtan buǵan asa qatty alańdaýdyń qajeti shamaly. óıtkeni bul refleksııa týylǵanda jáne emshek emize bastaǵanda bolashaq náreste úshin mańyzdy bolyp tabylady, budan jaq jáne bet bulshyqetteri damıdy, jattyǵady. Bul kezeńde bakterııalar men vırýstardan qorǵaýǵa arnalǵan jeńil jáne ımmýndyq júıeniń damýy jalǵasa beredi.\r\n \r\n__Júktiliktiń jıyrma segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"438\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nJúktiliktiń úshinshi úshaılyǵy bastalady jáne siz keıbir jeńildetý joldarymen tynys ala alasyz. Óıtkeni, júktiliktiń 28-shi aptasynda dúnıege kelgen sábıler keıingi fızıkalyq jáne nevrologııalyq asqynýlarsyz ómir súrýdiń 90% derlik múmkindigine ıe. Bul kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 25 sm, al salmaǵy - shamamen 1000 gramm bolady.\r\n\r\nUryqtyń kózderi jetkilikti damıdy; olarda nerv kletkalarynyń jınalatyn torlary bolady, olardy -  kórý taıaqshalary jáne qutysha dep ataıdy. Kórý taıaqshalary, álsiz jaryqta  kórýdi, kolbochkalar tústi ajyratýdy qamtamassyz etedi. Osylaısha, bolashaq náreste osy keziniń  ózinde, ananyń qursaǵynda, jatryq túspeıtin bolsa da, sábı tústi aıyryp, túrli jaryqtyń áserin sezinedi. \r\n\r\nEń qyzyǵy, uryqtyń kózderi qońyr nemese kók bolady. Alaıda, kózdiń túsi (ásirese kók) týylǵannan keıingi ózgeristerge beıim keledi, óıtkeni kózdiń pıgmentatsııasy syrtqy jaryq áserinen paıda bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń jıyrma toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"439\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde teri astyndaǵy maıly tinderdiń belsendi jınaqtalýynan bastap, uryqtyń ájimderi tegisteledi. Maıly tinder ósip kele jatqan allodalar úshin mańyzdy energııa kózi bolyp tabylady, sondaı-aq týylǵannan keıin qajetti dene temperatýrasyn saqtaýǵa kómektesedi. Týǵanǵa deıin dene temperatýrasyn saqtaý fýnktsııasy balanyń jolasy arqyly júzege asyrylady, sonyń kómegimen uryqtyń temperatýrasy týǵanǵa deıin, jetkilikti mólsherde  joǵary bolady.\r\n\r\nUryqtyń súıekteri tolyǵymen damıdy, biraq olar birshama ıkemdi bola bataıdy jáne qataıady. Bolashaq bala belsendi dem alýǵa qabiletti, biraq ol,  týylǵansha tynystamaıdy ókpemen. 29-shy aptada bala kóz jasyn bólip, jylaı alady. Sondaı-aq, kishkentaı akrobat bolyp, anasynyń qursaǵynda ábden aýdarylyp-tóńkeriledi.\r\n \r\n__Júktiliktiń  otyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"440\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde uryqtyń uzyndyǵy 27 sm, al salmaǵy - 1300 gramm, al kórý jáne estý fýnktsııalaryn belsendi damıdy. Atap aıtqanda, bala jaryqty ajyrata alǵandyqtan kózderin jypylyqtata alady, jáne qulaǵy qatty-báseń dybysty jaqsy ajyratyp, estıdi. Bul bolashaq balaǵa ártúrli daýystardy jaqsy qabyldaýǵa jáne bolashaq ananyń áninen rahat alýyna múmkindik beredi. Uryqtaǵy qan kletkalary negizinen súıekpen baılanysady.\r\n\r\nDegenmen, uryq áli de ottegimen qamtamasyz etilmese de,  ókpesi zat almasýynda belsendi ról atqarady. Uryqtyń ókpeleri amnıottyq suıyqtyqtan ózgeshe arnaıy suıyqtyqqa toltyrylǵan. Bul suıyqtyq bolashaqta  bala týǵannan keıin alǵashqy demin alýǵa daıyndyq úshin ókpeden bosatylýǵa yńǵaılanady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz birinshi aptasy__\r\n\r\nJúktiliktiń 31-shi aptasynda uryqtyń tynys alý jıiligi jańa týǵan nárestediń qajetti jıiliktiń tynys alý 30-40% quraıdy. Súıekteri qataıa túsedi. Uryqtyń súıegi jetkilikti damý úshin, bolashaq anasy súıektiń negizgi qurylym materııaly bolyp tabylatyn kaltsııdi jetkilikti mólsherde qabyldaýy qajet. Kaltsıı sút ónimderinde, ásirese, qyshqyl sút ónimderinde molynan kezdesedi. Bul kezeńde mı da qarqyndy damıdy. Osy ýaqytynan bastap týylǵanǵa deıin uryq mıynyń salmaǵy eki esege artady.\r\n\r\nJúktiliktiń 31-shi aptasynda (uryqtanǵannan  keıingi 29-shy aptada) bolashaq urpaqta, aldaǵy ómirine belsendi daıyndyq júrip jatady, sebebi uryqtyń jynystyq belgileri barǵan saıyn arta túsedi. Eger bala ul bolsa, onda onyń jumyrtqasa shap jaqqa jyljıdy, sol jerde umaǵa ornyǵady. Eger qyz bolsa, onda uryqtyń klıtory tolyqtaı ózgeriske enedi. Sonymen qatar, jynys músheleriniń qalyptasýyna yqpal etetin steroıd sııaqty gormondardy shyǵarýǵa qabiletti búırek ústi bezderiniń endokrındik bezderi damıdy.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz ekinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"441\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBosanýǵa  áli erte bolsa  da, uryq aǵzasy syrtqa shyǵýǵa belsendi daıyndalady. Qyzyl qan kletkalary (erıtrotsıtter) súıek kemigin tolyq shyǵarady. Túkti jabyndylar  joǵala bastaıdy, sonymen qatar basta shash ósedi.\r\n\r\nUryqtyń uzyndyǵy 28 sm, salmaǵy - 1700 gramm bolady. Uryq ósip kele jatqanda, jatyrdyń ishki keńistigi barynsha shektele túsedi. Osy sebepti uryq qursaqty aıaǵymen ıteredi,  áli de burynǵydaı yńǵaıly jatý úshin. Osy sátte aıaq saýsaqtary anyq erekshelene bastaıdy. \r\n\r\n__Júktiliktiń otyz úshinshi aptasy__\r\n\r\n{img\n type=\"fileId\" fileId=\"442\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBul kezeńde uryqtyń bet álpeti aıqyn bolady, kirpikteri jáne qastary paıda bolady. Ol endi jańa týylǵan balaǵa uqsaı bastaıdy. Mıdyń aınalymy ulǵaıa túsedi, sonymen birge onyń fýnktsııalary da damyp keledi. Kórý, ıis sezý, estý fýnktsııasy, sóıleý jáne jaıaý júrý úshin jaýapty mı ortalyqtary damı beredi. Jady jáne qııal sııaqty kúrdeli fýnktsııalar damymaǵanymen, mıy tynys yrǵaǵyn, as qorytý organdarynyń jumys istemeıtin fýnktsııasyn jáne aǵzadan shyqqannan keıin óte mańyzdy bolyp tabylatyn dene temperatýrasyn basqara alady.\r\n\r\nUryq súıekteri qataıýyn jalǵastyra beredi. Bastyń súıegi -  jetkilikti túrde qalyptasyp úlgermeıdi. Uryqtyń súıekteri bir-birimen baılanysy joq bes jalpaq súıekten quralady. Bas súıeginiń mundaı qurylysy bosanǵanda arna arqyly ótý kezinde ıkemdi bolý úshin mańyzdy - bul dıametri birshama qysqarady jáne uzarady, sodan keıin týylǵannan keıin dóńgelengen pishinge keledi.  Jańa týylǵan náresteniń basynyń dál joǵarǵy jaǵynda «eńbegi» dep atalatyn jumsaq aımaq ornalasqan. Ádette týǵannan keıin bir jyl ishinde ol «qataıady».\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz tórtinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"443\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nUryqtyń qozǵalysy áli de baıqalmaǵanymen, 34-shi aptada onyń ólshemderi óte áserli bolady: uzyndyǵy 30 sm, salmaǵy 2100 gramm. Jatyrda oǵan arnalǵan keńistik azaıady. Bolashaq náreste ter jáne basqa dene suıyqtyqtary bar amnıottyq suıyqtyqqa enetin nesep shyǵarýdy bastaıdy. Baqytymyzǵa oraı, uryqtyń zári zalalsyzdandyrylǵan. Jáne de, amnıottyq suıyqtyq 3 saǵat saıyn tolyǵymen jańartylyp otyrady. Tyrnaqtary tolyq jetilip bolady, bolashaq náreste tipti ózin syryp tastaýy da múmkin.\r\n\r\nOsy kezeńde uryq  bosanýǵa daıyn  kúıge yńǵaılanady - basy tómenge baǵyttalady. Júkti áıel jatyr moınyna birneshe ret qysym sezinedi. Eger bosaný júktiliktiń 34-shi aptasynda oryn alsa, jańa týǵan náreste tiri qalý úshin aıtarlyqtaı múmkindikter bar, óıtkeni bul damý  kezeńinde ókpe men ımmýndyq júıe tolyǵymen qalyptasady bolady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz besinshi aptasy__\r\n\r\nBolashaq balanyń endigi basty mindeti - múmkindiginshe kóp salmaqty jınaý (joly bolǵysh!). Osy sońǵy apta ishinde ishtegi ómirinde, ol aptasyna 400-500 gramm qosady. Uryqta jınalatyn maıly tinderdiń eki túri bar. Birinshi tıp - qońyr maı dep atalady. Bul jalpy maıdyń tek 5 paıyzyn quraıdy, biraq ol kóp mólsherde energııa óndirýge jaýapty, ataýy -  mıtohondrııa. Olar náresteniń qalypty temperatýrasynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi, ony salqyndaýdan qorǵap turady. Ádette qońyr maı bolashaq náresteniń jáne jańa týylǵan balanyń arqasyna jáne ıyǵyna jınalady. Maıly tinderdiń taǵy bir túri aq maı dep atalady. Onyń arqasynda, sábı tompaq kórinedi, ásirese beti, qoldary men aıaqtary tolysady. Balalar óse kele boıyndaǵy osy maılardy joǵaltady.\r\n\r\nUryqtyń terisi arnaýly jaǵyndylarmen  jabylady. Ol  uryqtyń názik terisin qorǵaıtyn dymqyldatatyn qural retinde qoldanylady. Sonymen qatar, bul jaǵyndy uryqtyń  týý  arnasymen júrgende kómek beredi.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz altynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"445\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nOsy kezeńde uryqtyń terisin jaýyp turaty tunbany barynsha joǵaltady. Maıly tinniń jınalýynan onyń betteri tompııa bastaıdy, sondaı-aq bulshyqetteri damıdy, ol onyń bolashaqta sorý fýnktsııasy úshin qajet, jańa týylǵan sábı úshin eń mańyzdy nárse – onyń qoregi, al qorek balaǵa emshek súti arqyly beriledi.\r\n\r\nBir belgili nárse, bolashaq ananyń paıdalanatyn qoregi, belgili bir kezeńge deıin bolashaq  balanyń dámdik talǵamyna áser etedi. Sondyqtan, tamaqqa talǵammen qaraý kerek, ásirese, júktiliktiń sońǵy aptalarynda dıetany ustaný mańyzdy.\r\n \r\n__Júktiliktiń otyz jetinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"446\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEger bala osy aptada dúnıege kelse, onda ol ýaqytynda týyldy dep esepteledi. Salmaǵy 2500 gramm. Bul ýaqytta bolashaq náresteniń jylynýyn qamtamasyz etetin maıly tinderin jetkilikti mólsherde jınaıdy. Onyń ishki organdary derbes jumys isteı alady. Bul kezeńde ol bosanýǵa daıyn pozıtsııaǵa aýysady -  basyn tómengi jaqqa baǵyttaıdy.\r\n\r\nBolashaq bala  jaqsy estıdi jáne daýystardy bilip, tanı alady. Sondyqtan týylǵannan keıin  ózi úırengen daýystaryna mán bere alady. Ol sonymen qatar ishtegi kezeńde  estigen ándi tanı alady. Bir qyzyǵy, jańa týǵan náreste áli kúnge deıin jasy kelgende daýystap oqylǵan mátinderdi tanyp, olardy jańa málimetterden aıyra alady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz segizinshi aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"447\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nBalanyń týylatyn kúnin naqty boljaý óte qıyn. Dáriger akýsher-gınekolog shamamen ýaqytyn anyqtap kórýi múmkin. Ádette 95% jaǵdaıda bosaný ýaqyty 2 apta buryn nemese 2 apta ótkennen keıin oryn alyp jatady.\r\n\r\nBir tań qalarlyq nárse, bala týylǵannan keıin, 9 aı boıy, eshqashan bilip, estip kórmegen  aýamen dem ala bastaıdy. Uryqtyń boıynda júrek jumys istep turǵanyna qaramastan jáne ókpede qan tamyrlarynyń bolsa da, qannyń bir tamshysy da ókpege kirmeıdi. Ókpedegi qan  alǵashqy demnen keıin, arterııalyq qysymmen iske qosylady, sodan ókpedegi qan aınalymyn bastaıdy.  Sonymen qatar, balanyń boıyndaǵy bosanǵanǵa deıingi qamtamassyz etken barlyq qantamyrlar bir ýaqytta jabyla qalady.\r\n\r\nTynys alýǵa  jaýap beretin mı ortalyǵy dıafragmadaǵy bulshyqetter jıyrylý úshin belgi bere basstaıdy, sodan keıin keýde qýysy keńeıe túsedi. Bul protsester kúrdeli túrde úılestiriledi, jáne bolashaq balanyń ómir esigin ashqanynda qalypty tynys alýyna múmkindik týǵyzady.\r\n\r\n__Júktiliktiń otyz toǵyzynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"448\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEger osy ýaqytqa deıin bolashaq náreste az qozǵalsa - bul jaı ǵana qozǵalý úshin oryn jetkiliksiz bolǵandyqtan ǵana. Osy kezeńdegi uryqtyń salmaǵy orta eseppen shamamen 3200 gramm, biraq salmaǵy ádette kóptegen bolashaq nárestelerde aıtarlyqtaı erekshelenedi. Túkti túbitter túgeldeı derlik joǵalady, biraq ádette arqa men ıyǵynda qalaýy da múmkin. Ul balalardyń jumalaǵy, umaǵa tolyǵymen ornyǵady, qyzdarda qynapshaq jetilip bolady. Balanyń joldasy sábı  týǵannan keıin 6 aı boıy bakterııalar men vırýstardan qorǵaıtyn antıdenelermen qamtamasyz etedi.\r\n\r\nJúktiliktiń sońynda náresteniń mıynyń ólshemi onyń túpkilikti mólsheriniń tórtten birin quraıdy. Ol shamamen 100 mıllıard neıronnan turady – negizgi bóligi nerv jasýshalary. Bul nerv kletkalarynyń sońǵy jıyntyǵy, olardyń sany budan keıin kóbeıe bermeıdi. Mıdyń neırony dene músheleriniń ártúrli bólikterinde ornalasqan 200 myń nervtik jasýshamen júıke talshyqtary arqyly aǵzanyń keń aýqymdy jelisin quryp, onyń negizgi fýnktsııalaryn úılestirýdi qamtamasyz etedi.\r\n\r\n__Júktiliktiń qyrqynshy aptasy__\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"449\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nEger náreste áli týylmaǵan bolsa, endi ol tym jaqyn arada ómirge keledi. Fızıkalyq sezim men tájirıbedegi júktilik áıeldiń ómirindegi tańǵajaıyp kezeń bolýy múmkin. Bolashaq náreste týraly da aıtýǵa bolady. 9 aı boıy ol jyly kúıde bolǵanyn jáne suıyqtyqqa batyrylǵanyn elestetip kórińizshi. Kútpegen jerden, munyń bári joǵalady, óıtkeni uryqtyń buzylýy jáne amnıottyq suıyqtyq aǵyp ketedi. Mıdyń gormonyn oksıtotsınmen yntalandyratyn jatyr taryla bastaıdy. Sonymen qatar, jatyr moıny keńeıedi. Jatyrdyń tarylýynan  uryqtyń denesin qysylyp, ony jatyrdan syrtqa ıteredi.\r\n\r\nBiraz ýaqyttan keıin náreste ózi múldem bilmeıtin, jańa ortaǵa túsedi. Al barlyq músheleri - asqazan, ishek, baýyr, búırekter tez arada iske qosylýy kerek bolady. Qan aǵyny óz jolyn ózgertýi kerek, bul ókpege kirip, ony syrtqy aýadan keletin ottegimen qamtamasyz etýi kerek. Nerv júıesi ásirese, kórý arqyly syrttan keletin, úlken aqparat aǵynyn ıgere bastaıdy. Aýa tuńǵysh ret  ókpege aıaq basady,  náreste «shyrrr» etip jylaıdy – mine osymen jańa bir ómir bastaldy. Anany  quttyqtaýǵa bolady - SIZ keremet erlik jasadyńyz!\r\n \r\n\r\n__Tegter:__\r\n\r\njúktilik\r\njúktilik kezeńderi\r\nuryq\r\ngınekologııa\r\nana bolý','translator',61,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1405,'','Qylılyq','','','qz','s','',0,'',6386,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542605640,1574141640,1542607172,'Qylılyq aýrýy –  eki kózdiń birdeı qozǵalmaýymen sıpattalady. Iaǵnı eki kóz bir nysanaǵa birdeı túspeıdi. Bul aýrý kópshilikke «qylı kóz» atymen belgili.\r\n \r\nAdamdarǵa kózdiń qalypty ornalasý tártibi belgili. Adamnyń qaıda qarap turǵanyn kóziniń qozǵalysyna qarap anyqtaýǵa bolady.  Al eki kózdiń eki jaqqa qarap turǵany adamdarǵa ersi kórinetin jaıt. Múny qylı kózdik dep ataıdy. Muny medıtsınalyq termınologııada kózdiń ishi men syrtynyń úılesimsizdigi dep ataıdy. Balanyń kózi kez-kelgen jaǵdaıda qylılana bastasa, ony dereý anyqtaý qajet, sebebi ol óskende úlken buzylystarǵa aparyp soǵy da yqtımal.\r\n','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Sınonımderi__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nQylılyq aýrýy –  eki kózdiń birdeı qozǵalmaýymen sıpattalady. Iaǵnı eki kóz bir nysanaǵa birdeı túspeıdi. Bul aýrý kópshilikke «qylı kóz» atymen belgili.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"444\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Adamdarǵa kózdiń qalypty ornalasý tártibi belgili. Adamnyń qaıda qarap turǵanyn kóziniń qozǵalysyna qarap anyqtaýǵa bolady.  Al eki kózdiń eki jaqqa qarap turǵany adamdarǵa ersi kórinetin jaıt. Múny qylı kózdik dep ataıdy. Muny medıtsınalyq termınologııada kózdiń ishi men syrtynyń úılesimsizdigi dep ataıdy. Balanyń kózi kez-kelgen jaǵdaıda qylılana bastasa, ony dereý anyqtaý qajet, sebebi ol óskende úlken buzylystarǵa aparyp soǵy da yqtımal.\'\'\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nÁr kóz  6 túrli bulshyq etpen jaraqtalǵan, olardyń jumysyn «bir ǵana buıryq» ıgeredi. Olar bir nysanaǵa negizdelý úshin, eki kóz de sáıkestendirilgen. \r\nAl kózi qylı adamdarda atalmysh bulshyq etter úılespegen. Sonyń saldarynan bir kóz bir nysanaǵa qarap tursa, ekinshi kóz basqa nysanaǵa qarap qalady. \r\nBul jaǵdaı oryn alǵanda myıda eki túrli sýret kórinis beredi – ár kóz ózinshe kórinis berip turady. Bul mıdy jańylystyrady. Balalar nashar kóretin kózinen qaraǵanda jaqsy kóretin kózimen qarap ádettenip ketedi.  Eger kózdiń qylılanýyn emdemese, onda mı durys qabyldaý múmkindigin joǵaltady, sodan adam eshqashan jaqsy kóre almaıdy. Bul zaǵıyptylyq – amblıopııa dep atalady. Amblıopııanyń taǵy bir ataýy – «jalqaý kóz» dep atalady. Keıde amblıopııa kózdiń qylılanýynan týyndaıtyn bastapqy satydaǵy aýrý bolyp sanalady.\r\nKóbinese, balalardyń kózderi ne úshin qylılanatyny belgisiz. Kóp jaǵdaıda mundaı aýrýlar týmysynan bolady nemese kishkentaı kezinde bastalady. Bul týma qylı kóz dep atalady.\r\nBul aýrýdyń emdelýi kóp ýaqytty talap etedi,  irıne ol bulshyq et apparatyn durys baqylaýda ustaýmen baılanysty, bulshyq et kúshin emes.\r\nBalanyń qylı kóz bolýymen baılanysty basqa da aýrýlar:\r\n•	Aperta sındromy;\r\n•	Tserebraldy sal aýrýy\r\n•	Týa bitken qyzamyq\r\n•	Gemangıomaǵa jýyq kózi\r\n•	Pıgmentaldy dermatoz sındromy\r\n•	Nýnan sındromy \r\n•	Prader – Vıllı sındromy \r\n•	Merziminen buryn bolatyn  retınopatııa\r\n•	Retınoblastoma\r\n•	Bas mıynyń travmatıkalyq zaqymdanýy, \r\n•	Trısomııa 18\r\nEseıgende týyndaǵan qylılyq myna aýrýlardan paıda bolýy múmkin:\r\n•	Botýlızm\r\n•	Dıabetten (júre aıda bolǵan saldyq qylıdyq)\r\n•	Gııen-Barre sındromy\r\n•	Kózdiń zaqymdanýynan \r\n•	Ulýlardan daıyndalǵan tamaqtan ýlanyp qalý \r\n•	Insýltten\r\n•	Bas mıynyń jaraqatpen zaqymdanǵannan \r\n•	Kez kelgen aýrý nemese jaraqat saldarynan kózdiń kórýi joǵalǵannan\r\nTuqym qýalaıtyn qylı kózdik qaýipti faktor bolyp tabylady. Jaqynnan kóre almaýshylyq, ásirese balalarda múmkin bolatyn faktorlarǵa jatady. Kez-kelgen basqa aýrýlar kózge áser etýi múmkin, sondaı-aq kózdi qylılanyp qalýyna da.\r\n__Sıptomdary__\r\nQylılyqtyń sımptomdary ylǵı bilinip turady nemese alma-kezek baıqalyp, joǵalyp turady. Sımptomdaryna mynalar jatady:\r\n•	Dıplopııa;\r\n•	Eki kóz eki túrli baǵytqa qarap turady;\r\n•	Kóz qozǵalystarynyń úılespeýi (kóz bir ýaqytta qozǵalmaıdy)\r\n•	Kózdiń kórmeı qalýy nemese kóz qarashyǵynyń kórý júıesiniń buzylýy\r\nNazar salatyn bir nárse bar, balalar amblıopııamen tez aýyryp qalady, sondyqtan olar dıplopııamen aýyrmaıdy.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nMedıtsınalyq tekserý kezinde, dáriger kózdi  muqııat tekseredi. Kózdiń qylılanýyn anyqtaý úshin birneshe testter ótkiziledi:\r\n•	Janardan jaryqtyń shaǵylysýyn;\r\n•	Ashyq jáne jabyq kózben test ótkizý;\r\n•	Kóz torlaryn tekseredi;\r\n•	Standartty oftolmologııalyq tekserý;\r\n•	Kózdiń ótkirligin anyqtaıdy.\r\nBas pen júıke júıesin de tekseredi (Júıke júıelik tekserý).\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nBalalardy qylılyqtan emdeýdiń alǵashqy qadamy  - kózildirik taǵý.\r\nAldymen amblıopııany emdeý kerek. Saý kózdi jaýyp qoıý kerek. Sol kezde álsiz kóretin kózge kúsh túsip, ol óz jumysyn jaqsartady.\r\nBalańyzǵa kózildirik kıip, kózin tańyp júrgen unamaýy múmkin. Tańǵysh balańyzdyń álsiz kóziniń jumysyn kúsheıtý úshin ǵana kerek. Degenmen, tańǵysh pen kózildirikti kııý balańyz úshin mańyzdy.\r\nEger kóz ol ádisterden de nátıje bermese, onda hırýrgııalyq jolmen kózdi qalypqa keltirýge bolady. Ota jasaý kezinde bulshyq etter kúshti bolady  nemese olardyń tartylýy álsizdenedi.  \r\nKóz bulshyqetterine operatsııa jasaǵannan keıin qylılyq birden jazylyp ketpeıdi. Operatsııadan keıin bala kózildirik taǵyp júrýi kerek. Jalpy, balaǵa operatsııa qanshalyqty erte jasalsa, sonsha jaqsy bolmaq.\r\nEresekter arasynda, keıde bolyp turatyn qylılyqty kózildirik taǵyp, ne bolmasa kózge arnalǵan arnaıy jattyǵýlardy oryndaý arqyly ketirýge bolady. Al qylılyqtyń aýyr túrine shaldyqqan eresekterge ota jasaý arqyly emdegen tıimdi. Eger kórýdiń nasharlaýynan qylılyq paıda bolǵan bolsa, onda, ota jasaý arqyly kózidiń kórý qabiletin jaqsartqan durys. \r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nOperatsııa jasalǵannan keıin kóz bir baǵytqa qaraýy múmkin. Biraq kózdiń nashar kórýi odan jaqsy bolyp ketpeıdi. \r\nBul másele balalardy mektepte kitap oqyǵanda mazalaýy múmkin, al eresekterdi kólik aıdaǵanda qınaıdy. Kózdiń nashar kórýi balany keıbir oıyndar oınaýynan tyıatyny sózsiz.\r\nJalpy, aýrýdy qanshalyqty erte anyqtap, aldyn alsa, sonshalyqty jaqsy bolmaq. Al kesh qolǵa alsa, bir kózdiń múldem kórmeı qalý qaýpi de joq emes. Shamamen, qylılyqqa shaldyqqan balalardyń úshten biri amblıopııanyń saldaryna bolyp jatady.\r\nQylılyq nemese amblıopaǵa shaldyqqan barlyq balalardy muqııat tekserip turý kerek.\r\nDáriger kómegine qashan júgingen jón\r\nKózdiń qylılyǵy dereý medıtsınalyq kómekti qajet etedi. Kóz dárigeri, nemese jalpy dárigermen tómendegideı jaǵdaılar oryn alǵanda keńesińiz:\r\n•	Balańyzdyń kózi qylı sııaqty kórinip tursa;\r\n•	Balańyzdyń eki kózi sarǵaıyp tursa;\r\n•	Balańyz bir nársege qaraǵanda qınalatyn bolsa.\r\nEskertý! Bala sabaqta otyrǵanda taqtadaǵy nemese kitaptaǵy jazýdy durys kóre almasa, onda, másele týyndaǵanynyń belgisi bolýy múmkin. Teksertińiz!\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Sınonımderi__\r\nKózdiń kólegeılenýi; Ezotropııa; Ekzotropııa; Gıpotropııa; Gıpertropııa; Qylılyq:\r\nDurys kóre almaý (erlerde/áıelderde)\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqylılyq\r\nkóz\r\ntserebaldy sal aýrýy\r\nkóz rotatsııasy\r\nbuzylý\r\nbulshyqetter \r\nsýretter\r\nkóre almaý\r\nAperta sındromy\r\ngemangıoma\r\n','student_k',35,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1406,'','Agammaglobýlınemııa (Brýton aýrýy)','','','qz','s','',0,'',2723,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542622620,1574158620,1542622767,'Agammaglobýlınemııa nemese Brýton aýrýy – tuqym qýalaıtyn aýrý. Buǵan shaldyqqan adamnyń aǵzasynan ımmýnoglobýlın  nemese antıdene dep atalatyn sany az ımmýndyq molekýlalar bólinedi. Negizi olar, aǵzany vırýstar men bakterııalardan qorǵaý úshin bólinetin.  Al mundaı aqaýly antıdenelerdiń bólinýinen aǵzaǵa túrli ınfektsııalar túsip, zaqymdanady.','Agammaglobýlınemııa nemese Brýton aýrýy – tuqym qýalaıtyn aýrý. Buǵan shaldyqqan adamnyń aǵzasynan ımmýnoglobýlın  nemese antıdene dep atalatyn sany az ımmýndyq molekýlalar bólinedi. Negizi olar, aǵzany vırýstar men bakterııalardan qorǵaý úshin bólinetin.  Al mundaı aqaýly antıdenelerdiń bólinýinen aǵzaǵa túrli ınfektsııalar túsip, zaqymdanady.\r\n\r\n__Sebepteri__\r\nAgammaglobýlınemııa – ásirese erlerde bolatyn sırek kezdesetin aýrý. Bul dert genetıkalyq aqaýdan damıdy. V-lımfotsıtter – ımmýndyq jasýshalarynyń shamadan tys jınalýynyń nátıjesinde boıdyń qalypty ósýi toqtaıdy. \r\nSondaı-aq, onyń saldarynan aǵzadaǵy qan quramynda óte kishkentaı ımmýnnoglobýlınder bólinedi (keıde tipti, bólinbeıdi de). Immýnnoglobýlınder – aǵzany túrli aýrýlar men ınfektsııadan qorǵaý úshin mańyzdy ról atqarady.\r\nBrýton aýrýyna shaldyqqan adamdar, kóbinese mynadaı bakterııalardy juqtyrady: gemofıldi talshyqtar, pnevmokokktar (Streptococcus pneumoniae), streptokokktar. Ol ınfektsııalar myna aǵzalardy zaqymdaıdy:\r\n•	Asqazan-ishek joldary;\r\n•	Tamyrlar;\r\n•	Ókpe;\r\n•	Teri;\r\n•	Joǵarǵy tynys alý joldary\r\n\r\nAgammaglobýlınemııa – tuqym qýalaıtyn aýrý, sondyqtan, naýqastyń basqada týystaryn tekseristen ótkizý kerek.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\nAýrý tómendegideı bakterııalyq aýrýlarmen jıi mazalap turady:\r\n•	Bronhıt;\r\n•	Sozylmaly dıareıa (ish ótý);\r\n•	Konıýktıvıt (kóz ınfektsııasy);\r\n•	Júrek otıti;\r\n•	Pnevmonııa;\r\n•	Sınýsıt;\r\n•	Teri aýrýlary; \r\n•	Joǵarǵy tynys alý joldary aýrýlary.\r\nKóp tirkelgen sáıkes ınfektsııalar, ásirese, balalardyń 4 jasyna deıingi ýaqytta kórinis beredi eken.\r\nBasqa da sımptomdar mynalarmen baılanysty bolyp keledi:\r\n•	Bronhoektazııa (jóteldiń asqynǵan túri);\r\n•	Sebepsiz demikpe ustamalary.\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nBuzylys taldama kezinde aǵzadaǵy ımmýnogloblın mólsherinen belgili bolady.\r\nTest mynadaı bolyp keledi:\r\n•	V-lımfotsıttendiń aınalymyn ólsheý úshin tsıtometrııa aǵynyn tekseredi;\r\n•	Sarysý quramyndaǵy ımmýnoelektroforezdi tekseredi;\r\n•	IgG, IgA, IgM – ımmýnoglobýlınderdiń sanyn qaraıdy (ádette ol nefelometrııanyń kómegimen tekseriledi)\r\n\r\n__Emdeý__\r\nEmdeý aldymen ınfektsııamen úılesetin jaǵdaıdy retke keltirýmen bastalady. Naýqasqa ımmýndyq júıesin nyǵaıtý úshin ımmýnnoglobýlın engiziledi.\r\nBakterııalyq ınfektsııalardy emdeý úshin antıbıotıkterdi jıi qabyldaıdy.\r\nGenetıkalyq keńeste artyq bolmaıdy.\r\n\r\n__Aýrý kezinde__\r\nAgammaglobýlınmen aýyratyn naýqastardyń jalpy jaǵdaıyn jaqsartý úshin ımmýnoglobýlınder turaqty túrde engiziledi.\r\nBul aýrý emdelmese, basqa aýrýlarmen astasyp ketedi de, ólimmen aıaqtalýyna aparýy múmkin.\r\nMúmkin bolatyn asqynýlar:\r\n•	Artrıtke ulasady;\r\n•	Ókpe aýrýy jáne sozylmaly sınýsıtke ulasady;\r\n•	Ekzema paıda bolady;\r\n•	Malabsorbtsııa ishek sındromyna aparady.\r\n\r\n\r\n__Tegter:__ \r\n\r\nagammaglobýlınemııa\r\nBrýton aýrýy\r\n','student_k',32,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1407,'','Súzek  (Bórtpeli súzek, Brıll-Tsınsser aýrýy)','','','qz','s','',0,'',3608,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542622800,1574158800,1542623152,'__Súzek__ – bıtter men búrgeler arqyly taralatyn juqpaly aýrý bolyp tabylady. \r\nPaıda bolý sebepteri\r\n\r\n__Súzek__ – parazıttik jándikterdiń shaǵýy arqyly juǵady. Kópke belgili bórpeli súzektiń qozdyrǵyshy  Provachek rıkketsııasy (Rickettsia prowazekii) bolyp tabylady, ony tasymaldaýshy – kıim bıti men bas bıti.\r\n\r\n__Brıll-Tsınsser aýrýy__ – epıdemııalyq súzektiń jeńil formasy. Bul aýrý - Provachek rıkketsııasyn buryn juqtyrǵan adamdarda, sol ınfektsııanyń  qaıta qozýy barysynda týyndaıdy. Bul aýrýdan kóbinese eresek adamdar zardap shegedi.\r\n','__Súzek__ – bıtter men búrgeler arqyly taralatyn juqpaly aýrý bolyp tabylady. \r\nPaıda bolý sebepteri\r\n\r\n__Súzek__ – parazıttik jándikterdiń shaǵýy arqyly juǵady. Kópke belgili bórpeli súzektiń qozdyrǵyshy  Provachek rıkketsııasy (Rickettsia prowazekii) bolyp tabylady, ony tasymaldaýshy – kıim bıti men bas bıti.\r\n\r\n__Brıll-Tsınsser aýrýy__ – epıdemııalyq súzektiń jeńil formasy. Bul aýrý - Provachek rıkketsııasyn buryn juqtyrǵan adamdarda, sol ınfektsııanyń  qaıta qozýy barysynda týyndaıdy. Bul aýrýdan kóbinese eresek adamdar zardap shegedi.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\nBórtpeli súzektiń sımptomdary mynadaı bolady:\r\n•	Asqazany aýyrady;\r\n•	Arqasy aýyrady;\r\n•	Keýdede kóptegen núkteli bórtpeler paıda bolady;\r\n•	2 aptaǵa jýyq ýaqytta, dene qyzýy  40 gradýstan túspeı turyp alady;\r\n•	Qurǵaq jótel;\r\n•	Bas aýrý;\r\n•	Býyndar men bulshyqetter aýyrady;\r\n•	Júrek aınıdy;\r\n•	Qusady.\r\n\r\nEpıdemııalyq bórtpeli súzek sımptomdary:\r\n•	Qaltyraý;\r\n•	Jótel;\r\n•	Sandyraqtaý;\r\n•	Dene qyzýynyń joǵary kóterilýi;\r\n•	Býyndardyń aýrýy (artralgııa)\r\n•	Jaryqtan jasqaanshaqtyq: jaryqqa kózi shaǵylysyp kóre almaıdy, sonyń saldarynan kóz kórýi nasharlaıdy;\r\n•	Arterııalyq qysymy tómendeıdi;\r\n•	Bórtpe qaptaıdy, keýdesinen bastalyp, alaqan men tabanynan basqa búkil denesine taraıdy;\r\n•	Basy qatty aýyrady;\r\n•	Bulshyqetteri qatty aýyrady;\r\n•	Melshıip qalady.\r\n\r\nBórtpeler bastapqyda kúlgin bolyp shyǵady, basqan kezde aǵarady. Al asqynǵan bórtpeler qoıý qyzyl túske enedi, olardy bassa da túsin ózgertpeıdi. Súzektiń aýyr formasyndaǵy adamdardyń terilerinde azdaǵan núkteli qantalaýlar paıda bolady.\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nJalpy qan taldamasynyń nátıjesinde leıkotsıterdiń mólsheri tómen bolady, qanazdyq (anemııa) bilinedi, trombotsıtterdiń  sany azaıady. Qan taldamasynan basqa da mynadaı jaıttar anyqtalýy múmkin:\r\n•	Súzek qozdyrǵyshyna  qarsy týyndaǵan antıdenelerdiń mólsheri artyp ketedi;\r\n•	Albýmıniń mólsheri tómendeıdi;\r\n•	Natrııanyń mólsheri  tómendeıdi;\r\n•	Búırek fermentteriniń mólsheri aqyryndap kóteriledi.\r\n\r\n__Emdeý__\r\nMynadaı antıbıotıktermen emdeledi:\r\n•	Doksıtsıklın\r\n•	Tetratsıklın\r\n•	Hloramfenıkol (keı jaǵdaıda)\r\n\r\nBala tetratsıklındi aýyz arqyly qabyldasa, ósip kele jatqan tisteri máńgilikke boıalyp qalýy múmkin. Sondyqtan, bul dárilerdi balalarǵa barlyq túbirli tisteri shyǵyp bolmaıynsha berýge bolmaıdy.\r\nEpıdemııalyq bórtpeli súzekke shaldyqqan naýqastardyń ishine suıyqtyq pen ottegi súıemeldegishi quıylady.\r\n\r\n__Aýrý aýqymynda__\r\nEpıdemııalyq bórtpeli súzekke shaldyǵyp, emdelmegen  naýqastardyń 10-60 paıyzǵa jýyǵy qaıtys bolady. 60 jastan asqan naýqastar qaıtys bolýy múmkin toptyń ishinde bolyp esepteledi. Ýaqytymen emdelgen naýqastar,ádette, jyldam tolyq jazylyp ketedi. \r\n\r\nBórtpeli súzekpen aýyratyn naýqastardyń 2 paıyzdan kemi óledi. Antıbıotıktermen ýaqytyly emdelgen naýqastardyń barlyǵy da emdeledi.\r\n\r\nMúmkin bolatyn asqynýlar:\r\n•	Búırek aýrýy;\r\n•	Pnevmonııa;\r\n•	Ortalyq nerv júıesiniń zaqymdanýy\r\n\r\n__Aldyn alý __\r\nTyshqan búrgeleri nemese bıtter mekendeıtin orynnyn aýlaq júrińiz. Ádette jaqsy sanıtarlyq júıeni qoldanyp, sondaı-aq, egeýquıryqtardyń kóbeıýiniń aldyn alý arqyly mundaı indetterdi boldyrmaýǵa bolady.\r\nInfektsııany juqtyrǵannan keıin qoldanylatyn sharalar:\r\n•	Shomylý;\r\n•	Kıimderdi qaınatý kerek nemese parazıtter juqqan kimdi kemiinde bes kúni ızolıatsııalaý (belgili bir zerde zalalsyzdandyryp qoıý) kerek. (bıtter bul ýaqytta ashtyqtan qyrylyp qalady)\r\n•	Insektıtsıdterdi qoldaný kerek  (10%  DDT, 1% malatıon, nemese 1% permetrın)\r\n\r\n__Sınonımderi__\r\nBórtpeli súzek; epıdemııalyq bórtpeli súzek; Brıll-Tsınsser aýrýy; Túrme qyzbasy\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nbórtpeli súzek, \r\nepıdemııalyq bórtpeli súzek, \r\nBrıll-Tsınsser aýrýy; \r\ntúrme qyzbasy\r\n','student_k',30,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1408,'','Tınnıt – qulaqtaǵy shýyl','','','qz','s','',0,'',1704,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542623220,1574159220,1542623527,'Tınnıt – dep,  jaıshylyqta qulaqqa túrli dybystardyń estilýin aıtady.  Ol: yzyńdaǵan, dyńyldaǵan, shyńyldaǵan, ysqyrylǵan dybystar bolýy múmkin. Olar keıde aqyryn nemes qatty, joǵary nemese tómen bolyp estiledi.  Keıde bir dybys estilse, keıde birneshe dybys qatar estiletin jaǵdaılar da bolady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\n__Tınnıt __– dep,  jaıshylyqta qulaqqa túrli dybystardyń estilýin aıtady.  Ol: yzyńdaǵan, dyńyldaǵan, shyńyldaǵan, ysqyrylǵan dybystar bolýy múmkin. Olar keıde aqyryn nemes qatty, joǵary nemese tómen bolyp estiledi.  Keıde bir dybys estilse, keıde birneshe dybys qatar estiletin jaǵdaılar da bolady.\r\n   {img type=\"fileId\" fileId=\"450\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n__Qulaq__ -  syrtqy, ortańǵy jáne ishki bólikterden turady.  Qulaqtyń syrtqy bóligi qulaq qalqanynan jáne syrtqy estý arnasynan quralǵan. \r\nTınnıt kóptegen adamdarda kezdesedi. Qulaqtarynda qatty shýyly barlardyń  estý júıesi nasharlaıdy, jáne ózdiginen bir jumysty istep ketýi nemese rahattanyp uıyqtaýy qıynǵa soǵady.\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__ \r\nTınnıtiń mynadaı sebepteri bolady:\r\n•	Kárilik, ol kezde qulaq estimeı qalady;\r\n•	Ý-shýda kóp júrgendikten;\r\n•	Muryn qýysy men qulaqta ınfektsııanyń bolýynan;\r\n•	Qan tamyrlary nemese júrek aýrýynan;\r\n•	Mener aýrýynan;\r\n•	Mıda isiktiń bolýynan;\r\n•	Áıelderde garmondyq ózgeristerdiń bolýynan;\r\n•	Qylqansha beziniń aýyrýynan;\r\n•	Keıbir dári-dármekterden.\r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nEmdelý qulaqtaǵy shýyldyń neden paıda bolǵandyǵyna baılanysty júrgiziledi. Sondaı-aq, emdeý barysynda estý  apparattary, akýstıkalyq jasyrynbaly qurylǵylar qoldanylýy múmkin. Sonymen qatar, dári-dármekter qabyldap, qulaqtaǵy shýmen kúresý ádisin meńgerse de jaǵdaıdy ońaltýǵa múmkindik týady.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqulaqqa ylǵyı byr dybystyń estilýi\r\nqulaqtaǵy shýyl\r\nqulaqtaǵy dybys\r\nestý aǵzasy\r\ntınnıt, isik\r\njúrek aýrýy\r\nMener aýrýy \r\n','student_k',37,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1409,'','Verlgof aýrýy (ımmýnopatologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra)','','','qz','s','',0,'',3227,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542623580,1574159580,1542623723,'Vergolf aýrýy nemese ımmýnopatologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra (ITP) qan uıýynyń buzylýymen sıpattalady. Iaǵnı ımmýndyq júıe qan uıýyna qajetti trombotsıt jasýshalaryn joıady. Bul indetke shaldyqqan adamdardyń qan quramyndaǵy trombotsıtteri óte tómen mólsherde bolady. Ony trombotsıtopenııa dep ataıdy.','Vergolf aýrýy nemese ımmýnopatologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra (ITP) qan uıýynyń buzylýymen sıpattalady. Iaǵnı ımmýndyq júıe qan uıýyna qajetti trombotsıt jasýshalaryn joıady. Bul indetke shaldyqqan adamdardyń qan quramyndaǵy trombotsıtteri óte tómen mólsherde bolady. Ony trombotsıtopenııa dep ataıdy.\r\n\r\n__Sebepteri__\r\nVerlgof aýrýy ımmýn júıesiniń belgili bir jasýshalary trombotsıtterge qarsy antıdene túze bastaǵanda paıda bolady.  Trombotsıtter óz kezeginde qanuıýyna jaýap beredi – olar  qan  tamyrlarynyń kishkentaı zaqymdanǵan tesikterin bitep, aǵzada qannyń qalypty aınalýyna jaǵdaı jasaıdy.\r\n\r\nAýrý paıda bolǵan kezde, aǵza túzgen antıdeneler kókbaýyrdaǵy trombotsıtterge shabýyl jasaıdy.\r\nBul aýrý balalarǵa kóbinese ınfektsııaǵa juǵady. Al eresek adamdarda aýrýdyń sozylmaly formasy vırýstyq ınfektsııadan keıin, belgili bir toptardaǵy dárilerdi qoldanǵannan, júktilik kezinde nemese ımmýn júıesiniń buzylýy saldarynan oryn alady eken.\r\nITP-men áıelder jıi aýyrady.  Al jas balalardyń arasynda qyzdar men uldardyń zaqymdanýy teń dárejede eken.\r\n\r\n__Sımptomdary__\r\n•	Teri qantalaıdy, teride úsaq qyzyl núkteli bórtpelerdiń paıda bolýymen sıpattalady;\r\n•	Teride túsiniksiz kógerýler paıda bolady;\r\n•	Aýyz qýsynan nemese murynnan qan aǵady;\r\n•	Shamadan tys etekkir ketedi.\r\n\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nZerthanalyq jaǵdaıda aǵzadaǵy trombotsıtterdiń mólsherin anyqtaý úshin jáne qannyń uıýyn tekserý úshin test júrgiziledi.\r\n•	Jalpy qan taldamasynan trombotsıtterdiń mólsheri az bolyp shyǵady;\r\n•	Qannyń uıýyna ótkizilgen test anomaldi kórsetkish kórsetedi;\r\n•	Trombotsıtterge qarsy antıdeneler kezdesedi;\r\n•	Qan aınalymynyń ýaqyty jyldamdaǵyny belgili bolady.\r\nMıǵa pýnktsııa júrgizýde birden bir standartty dıagnostıka qoıýǵa jáne megakarıotsıt jasýshalary sanynyń kóbeıgendigin anyqtaýǵa sep bolady. bul jasýshalar – trombotsıtterdiń bastapqy formasy bolyp tabylady.\r\n\r\n__Emdelýi__\r\nBul aýrýǵa shaldyqqan jas balalar kóbinese ózdiginen jazylyp ketedi. Keı bir jaǵdaıda ǵana terapııa qajet bolýy múmkin.\r\nEresekterge sterıoıdty qabynýǵa qarsy dáriler (prednızolon) taǵaıyndalady. Keıbir aýyr jaǵdaılarda, kókbaýyrdy alyp tastaý (splenektomııa) úshin  hırýrgııalyq shara qoldaný da usynylady. Bul ádis arqyly naýqastardyń jartysyna jýyǵynyń aǵzasyndaǵy trombotsıtterdiń mólsherin qaıta qalpyna keltirýge bolady.\r\nEger prednızolonmen emdelý kómektespese, onda terapııanyń basqa túrlerin qoldanyp kórse bolady:\r\n•	Danozol dárisin qoldaný;\r\n•	Gamma-glýbınniń ınektsııalyq kóp mólsherin qoldaný;\r\n•	Immýndyq júıege demeý beretin dáriler qoldaný;\r\n•	Qandaǵy antıdenelerge fıltratsııa júrgizý;\r\n•	Belgili bir qan túrlerindegi adamdar úshin Antı-RhD terapııasyn ótkizý.\r\nVerlgof aýrýymen aýratyn adamdarǵa asperın, ıbýprofen nemese varfarın sııaqty dárilerdi qabyldamaǵan durys. Sebebi, mundaı dáriler trombotsıt fýnktsııasynajáne qan aınalymyna áser etedi, onyń saldarynan qan ketý jaǵdaılary oryn alýy yqtımal.\r\n\r\n__Aýrý aıasynda__\r\nRemıssııa kezinde (aýrýdyń sımtomsyz kezeńi) emdelip ketýdiń múmkindigi joǵary. Aýrý eresekterde keı jaǵdaıda ǵana sozylmaly formaǵa enedi jáne remıssııa kezeńinen keıin de jańadan paıda bolýy múmkin.\r\n\r\n__Sınonımderi:__\r\nımmýnopotologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nVerlgof aýrýy, \r\nımmýnopotologııalyq trombotsıtopenııalyq pýrpýra\r\n','student_k',25,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1410,'','V gepatıtine qarsy vaktsınalaý','','','qz','s','',0,'',3060,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542623760,1574159760,1542623865,'V gepatıtine qarsy vaktsına – baýyrdyń zaqymdalýy sekildi qaýipti syrqattardyń órship ketýiniń aldyn alatyn, balalarǵa usynylǵan birden-bir ımmýndaý bolyp tabylady. Bul eresektergede usynylady.','V gepatıtine qarsy vaktsına – baýyrdyń zaqymdalýy sekildi qaýipti syrqattardyń órship ketýiniń aldyn alatyn, balalarǵa usynylǵan birden-bir ımmýndaý bolyp tabylady. Bul eresektergede usynylady.\r\n\r\n__Jalpy aqparat__\r\nV gepatıtine qarsy vaktsına - beıimsiz (óli) V gepatıtiniń vırýsynan quralady. Adam vaktsınany endirgennen keıin,  aǵzadaǵy ımmýn júıesi vırýsty tanyp biledi jáne vırýspen kúresedi, juqqan jaǵdaıda aýrýdyń týyndaý qaýpin azaıtady. \r\n\r\nDegenmen birde-bir vaktsına 100 paıyz senimdilik bermeıdi, ımmýndaýdan keıin de V vırýstyq gepatıtimen aýrý áli de múmkin bolyp qala beredi.\r\n\r\n__Kimder vaktsınalaýǵa kiredi__\r\nV gepatıti qarsy vaktsınalaý úsh ınektsııaly kezeńge bólinedi.\r\n•	Alǵashqy ekpe balanyń perzenthanadan shyqqanyna deıin salynady. Eger balanyń anasy V gepatıtiniń tasymaldaýshysy bolsa, vaktsına bala týylǵannan keıin birden salynady.\r\n•	Ekinshi ekpe balanyń 1-2 aılyq kezinde salynady;\r\n•	Sońǵy ekpeni dárigerler balanyń 6 aılyǵynda salady.\r\n\r\n4-8 aılyǵynda vaktsına salynbaı qalǵan balalarǵa, ekinshi ınektsııa 4 aılyǵynda, al úshinshi vaktsına 6-16 aılyǵynda salynady. Balalarǵa mindettelgen  ımmýndaýdyń standartty salynýy buzylǵan jaǵdaıda, ekinshi jáne úshinshisin teń salýǵa da bolady.\r\n\r\nV vırýstyq gepatıtine qarsy vaktsına salynbaı qalǵan eresek balalarǵa mindetti túrde, tez arada vaktsınaaý kerek.\r\nEresekter nemese balalar vaktsınamen ımmýndaýdy ótpegen bolsa, mindetti túrde saldyrý kerek, eger olar:\r\n•	Densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet atqaratyn bolsa;\r\n•	Buryn V gepatıtiniń vırýsyn juqtyrǵan adammen jynystyq seriktes bolsa, nemese onymen turmystyq baınanysta bolsa;\r\n•	Erkek jynystylarmen qatynasqa túsetin er adamdar;\r\n•	Búırek aýrýynyń sońǵy satysynda tursa, sozylmaly baýyr aýrýy bolsa nemese AITV-ınfektsııasy bolsa;\r\n•	Kóp adammen jynystyq qatynas jasap júrse;\r\n•	Ishke endiriletin esirtki quraldaryn paıdalanatyn bolsa;\r\n•	Aǵzasyn aýystyratyn bolsa, mıyna transplantatsııa jasatatyn bolsa nemese hımıoterapııa aldyratyn bolsa.\r\n\r\nEresekterge tek V gepatıtine qarsy vaktsına salsa da bolady nemese Tvınrıks dep atalatyn vaktsınany saldyrsa da bolady. Ol  A gepatıtinen de, V gepatıtinen de qorǵaıdy. Bul vaktsınalerdyń árqaısysy 3 ınektsııadan salynady\r\n\r\n__Qaýipter men janama áserler__\r\nImmýndaýdan ótken kóptegen balalar janama áserlerden zardap shegedi.  Tek, keı jaǵdaıda vaktsına salynǵan jerdiń qyzarýy, aýrýy kezdesedi, nemese azdap dene qyzýy kóterilýi múmkin. Al aýyr jaǵdaılar, tek balada vaktsınanyń keıbir komponenterine alergeni bolsa ǵana týyndaýy múmkin.\r\n\r\n__Qosymsha keńes__\r\nEger bala salmaqty aýrýmen aýyrsa, týmaýratyp qalsa, onda vaktsınany sál keıindetip endirse  de bolady.  Baýyrynda aýyr alergeni bar balalarǵa bul vaktsına salynbaıdy. Alǵashy vaktsınadan keıin alergendik serpin paıda bolsa, kelesi vaktsına múldem salynbaıdy.\r\n\r\n__Tómendegideı jaǵdaılar oryn alsa dárigerge habarlasyńyz:__\r\n•	Balańyzǵa vaktsına saldyrýǵa senimsiz bolyp tursańyz;\r\n•	Alǵashqy vaktsınaden keıin aýyr janama áserler baıqalsa.\r\nVaktsınanyń paıdalylyǵyna qatysty nemese basqa da suraqtaryńyz bolsa.\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nV gepatıtine qarsy vaktsınalaý\r\n  \r\n','student_k',28,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1411,'','Júrektiń tosynnan toqtap qalýy','','','qz','s','',0,'',1554,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542624000,1574160000,1542624113,'Júrekte elektirlik júıe bar, ol júrek soǵysynyń rıtmin baqylaıdy. Júrekte problema týyndasa, ol júrek  soǵysy rıtminiń buzylýynan bolady, mundaı kúrdeli problemany arıtmııa dep ataıdy.','Júrekte elektirlik júıe bar, ol júrek soǵysynyń rıtmin baqylaıdy. Júrekte problema týyndasa, ol júrek  soǵysy rıtminiń buzylýynan bolady, mundaı kúrdeli problemany arıtmııa dep ataıdy.\r\n\r\nArıtmııanyń birneshe túri bar. Arıtmııa kezinde júrek óte sırek nemese aqyryn soǵady,  ne bolmasa, tipti soqpaı qalýy da múmkin. Júrektiń tosynnan toqtap qalýy, naýqasta aýytqý bolǵan jaǵdaıda, júregi toqtaǵanda oryn alady. Bul toqtap qalýdyń júrek ustamasynan aıyrmashylyǵy, ustama kezinde qan aǵysy toqtap qalady da, júrek ádettegi soǵysyn jalǵastyra beredi.\r\n\r\nJúrektiń tosynnan toqtap qalýy birneshe sebepterge baılanysty oryn alady. Sebepteri: júrek qantamyrlarynyń aýrýlary, fızıkalyq stress, sondaı-aq keıbir týma aýrýlardyń áserinen bolady. Keıde dárigerler júrektiń ne úshin tosynnan toqtap qalatynyn anyqtaı almaı jatady.\r\n\r\nJúrek toqtap qalǵan jaǵdaıda, jedel medıtsınalyq kómek berilmese, adam birneshe mınýttyń ishinde ólip ketýi de múmkin. Tek adam  júrek defıbrıllııatsııasyn jasatqan bolsa ǵana ajal aýzynan arashalap alyp qalýǵa múmkindik týady. Defıbrıllıatsııa – elektroımpýlsti áser berý ádisi. Ol júrek bulshyqetteriniń elektirlik belsendiligin qaıta qalpyna keltirý úshin qoldanylatyn ádis. Júregi toqtap qalǵan adamdy defıbrılıatsııanyń aldynda, júrek-ókpelik reanımatsııasynan ótkizý kerek, sodan keıin ǵana defıbrılıatordy qoldansa bolady.\r\n\r\nEger sizdiń júregińiz buryn tosynnan toqtaǵan bolsa, ımplantalǵan defıbrıllıator qaıta toqtaýdyń aldyn alyp, ólim qaýpin azaıtady.\r\n\r\n__Tegter: __\r\njúrektiń toqtaýy\r\njúrektiń tosynnan toqtaýy\r\njúrek qantamyrlarynyń júıesi\r\n','student_k',32,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1412,'','Iersınıoz (Jalǵan týberkýlez)','','','qz','s','',0,'',4112,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542624120,1574160120,1542624554,'Ishek ıersınıozy jáne jalǵan týberkýlez ınfektsııalyq aýrýlar bolyp tabylady. Olar Yersinia enterocolitica enterokolıttiń qozdyrǵyshy bolyp tabylady. Enterokolıt – balalyq kezde jıi kezdesetin ash ishek pen toq ishektiń qabynýymen sıpattalatyn aýrý.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımptomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__ \r\nIshek ıersınıozy jáne jalǵan týberkýlez ınfektsııalyq aýrýlar bolyp tabylady. Olar Yersinia enterocolitica enterokolıttiń qozdyrǵyshy bolyp tabylady. Enterokolıt – balalyq kezde jıi kezdesetin ash ishek pen toq ishektiń qabynýymen sıpattalatyn aýrý.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"451\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Sýret: Jińishke ishek asqorytý júıesiniń eń uzyn bóligi bolyp tabylady, onyń uzyndyǵy shamamen 6 metrdi quraıdy. Ol asqazandy toq ishekpen baılanystyrady jáne kóptegen qatparlardan (qursaq qýysyna yńǵaılastyrylyp) turady. Qabyldanatyn taǵamdardyń kóp bóligi ash ishekte sińiriledi. Ol úsh bólikten turady: on eki eli ishek, myqyn ishek jáne ash ishek.\'\'\r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nBul aýrý adamda  shıki nemese jetkilikti termııalyq óńdeýden ótpegen shoshqa etin jegende  jáne pasterlenbegen sútti paıdalanǵan kezde týyndaıdy. Sondaı-aq,  aýrý janýarlarmen baılanysqannan da, lastalǵan qudyq sýyn paıdalanǵan kezde de nemese sırek jaǵdaılarda - ınfıtsırlengen qan quıý kezinde de osy aýrýdyń juǵý qaýpi basym bolady. Atalmysh  aýrýmen ımmýndyq júıesi álsiregen balalar da jıi aýyrady. Inkýbatsııalyq kezeń shamamen 4-6 kúndi quraıdy.\r\n {ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nYersinia enterocolitica ash ishek pen toq ishektiń qabynýyn ǵana emes, sonymen qatar ish ótýi men dene temperatýrasynyń kóterilýi sııaqty sımptomdardy da týdyrady. Naýqas balanyń úlken dáretinen  qan men shyrysh aralasyp shyǵýy múmkin. Bul sımptomdar 1 aptadan 3 aptaǵa deıin, keıde uzaǵyraq ýaqytqa sozylýy  múmkin.\r\nOsy keń taraǵan sımptomdarmen qatar, aǵzasynda temirdiń joǵary mólsheri (qan quıý kezinde) bar nemese ımmýndyq júıesi álsiregen jáne basqa da aýrýlarmen aýratyn jas  balalarda bakterıemııanyń (bakterııalardyń qan aǵymymen taralýy) damýy múmkin. Jasóspirimderde appendıtsıttiń sımptomdaryna uqsas (jalǵan appendıtsıt sındromy), oń jaq myqyn aımaǵyndaǵy aýyrsyný sııaqty sımptomdar paıda bolýy múmkin. Sırek jaǵdaılarda bul aýrý tamaqtaǵy aýyrý sezimimen, kózdiń qabynýymen, menıngıt jáne pnevmonııamen kórinis beredi. Juqtyrylǵan ınfektsııadan keıin jasóspirimderde býyndaryndaǵy aýyrsyný sezimi jáne baltyrynda qyzyl bórtpe (túıindi erıtema) paıda bolýy múmkin.\r\n\r\nJalǵan týberkýlezben aýyratyn balalarda temperatýranyń kóterilýi, bórtpe, ishtegi aýyrý sezimi jáne jalǵan appendıtsıt sındromy sııaqty sımptomdar paıda bolýy múmkin. Keıbir balalarda ish ótýi, bórtpe jáne aıaq-qoldyń isinýi kezdesedi.\r\n {ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dárigerge qashan qaralý kerek__\r\nBalańyzdyń nájisinen qan aralas shyqsa, jedel járdemge habarlasyńyz. Ish ótýden týyndaıtyn aýyzdyń qurǵaýy, shóldeý jáne zár shyǵarý jıiliginiń tómendeýi sııaqty sýsyzdaný sımptomdaryna kóńil bólińiz.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nDáriger balanyń nájisinen Yersinia-ny anyqtaýǵa arnalǵan analızderdi taǵaıyndaýy múmkin. Sondaı-aq, qozdyrǵyshtardy tamaqtyń shyryshty qabatynan jaǵyndy alý arqyly, nesep taldamasy jáne bakterııalarǵa qarsy antıdenelerdi anyqtaý úshin qan taldamasyn  júrgizý arqyly anyqtaýǵa bolady.\r\nIersınıoz salystyrmaly túrde sırek kezdesetin ınfektsııa bolǵandyqtan, azdaǵan zerthanalar ǵana nájisten Yersinia-ny anyqtaı alady.\r\n {ANAME()}6{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nBul aýrý kóbinese ózdiginen jazylady. Keıbir jaǵdaılarda ıersınıoz antıbıotıktermen de emdeledi. Ish ótýi kezinde, naýqastarǵa sýsyzdanýdy boldyrmaý jáne emdeý úshin kóp sý ishý kerek.\r\n {ANAME()}7{ANAME}\r\n__Aldyn alý__\r\nBalańyz shıki nemese shala pisirilgen shoshqa etin, pasterlenbegen sút pen lastanǵan sýdy qoldanbaýyn qadaǵalańyz. Shoshqanyń ishek-qarnyn óńdegennen keıin qolyńyzdy sabynmen muqııat jýyńyz.\r\nIersınıozdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan ekpe joq.\r\n\r\n__Tegter: __\r\nishtiń ótýi\r\nnájistegi qan\r\nsýsyzdaný\r\nash ishek pen toq ishektiń qabynýy\r\nishtiń aýyrsynýy\r\njalǵan týberkýlezdiń sımptomdary\r\njalǵan týberkýlezdiń emidelýi\r\nıersınıoz dıagnostıkasy\r\n','student_k',33,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1413,'','Asqazan-óńesh reflıýksi  (Gastroezofageldi reflıýksti aýrý)','','','qz','s','',0,'',8581,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542624900,1574160900,1542625930,'Asqazan-óńesh reflıýksi – asqazan men óńeshti bólip turatyn asqorytý qysqyshynyń (bulshyqettik tyǵyn) jumysynyń buzylysynan týyndaıtyn jaǵdaı. Bul asqazanda túziletin asqazan qyshqyl sóliniń óńeshke quıylýymen sıpattalady.','__Mazmuny__\r\n\r\n{ALINK(aname=\"1\")}__Jalpy aqparat__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"2\")}__Sebepteri__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"3\")}__Sımtomdary__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"4\")}__Dıagnostıkasy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"5\")}__Emdeý__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"6\")}__Boljamy__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"7\")}__Múmkin bolatyn asqynýlar__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"8\")}__Dárigerge qashan qaralý kerek__{ALINK}\r\n\r\n{ALINK(aname=\"9\")}__Aldyn alý__{ALINK}\r\n{ANAME()}1{ANAME}\r\n__Jalpy aqparat__\r\nAsqazan-óńesh reflıýksi – asqazan men óńeshti bólip turatyn asqorytý qysqyshynyń (bulshyqettik tyǵyn) jumysynyń buzylysynan týyndaıtyn jaǵdaı. Bul asqazanda túziletin asqazan qyshqyl sóliniń óńeshke quıylýymen sıpattalady.\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"452\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\'\'Asqazan-ishek joldarynyń joǵarǵy bóligi aýyz quysynan, óńeshten, asqazannan turady. Óńesh - bulshyq et tinderinen turatyn, jińishke tútikshe. Ol aýyz qýysy men asqazandy jalǵap turady. Óńesh arqyly tamaq asqazanǵa túsedi.  Qysqysh (sfınkter) – óńesh pen asqazannyń baılanysqan jeri. Onyń qyzmeti, as reflıýksin men asqazannan óńeshke bólinetin sóldi ustap turý.\'\'\r\n {img type=\"fileId\" fileId=\"453\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nÓńesh, asqazan, toq ishek pen ash ishek, baýyr, ót qaby jáne uıqy bezi  qorektik zattardyń energııasyn qorytyp aǵzaǵa sińiredi, al qorektik emes komponentterdi de qorytyp, qaldyǵyn aǵzadan  syrtqa shyǵaryp jiberedi. \r\n{ANAME()}2{ANAME}\r\n__Sebepteri__\r\nAsqazan-óńesh  reflıýksi óz kezeginde barlyq saý balalarda da, eresekterde de kezdesedi, ol qyjylmen, titirkendirýmen, sondaı-aq, basqa da sımptomdarmen kórinis berip jatady.\r\nAsqazan-óńesh reflıýksiniń basty sebebi, shamadan tys qaryn toıǵyzýdan jáne qysqyshtyń álsireýinen bolady.\r\n  {img type=\"fileId\" fileId=\"454\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\nAsqazan-óńesh reflıýksiniń jıi qaıtalanýynan, óńeshtiń tómengi bóliginiń qabynýy múmkin.  Mundaı kúrdelengen jaǵdaıdy gastro-ezofageldi reflıýksti aýrý dep ataıdy (GERB).\r\n\r\nAsqazan-óńesh reflıýksiniń qaýipti faktorlary mynadaı jaǵdaılardan oryn alady:\r\n•	Alkogol qoldanǵannan;\r\n•	Shylym shekkennen;\r\n•	Semirgennen;\r\n•	Óńesh tesigi dıafragmasynyń jyryǵy;\r\n•	Júktilik;\r\n•	Sklerodarmııa (teriniń qataıýy)\r\n\r\nAsqazan-óńesh reflıýksi júktilik kezinde paıda bolady nemese órshıdi. Keıbir aýrýlardyń dári-dármekteriniń janama áserleri de bul aýrýdyń qozýyna sebepshi bolady:\r\n•	Antıholınergetıkter – teńiz aýrýyna qarsy qoldanylatyn dári;\r\n•	Beta-tejegishteri jáne kaltsıı arnasynynyń tejegishteri – olar júrek aýrýy men joǵary arterııalyq qysym kezinde qoldanylady;\r\n•	Bronhodılıatatorlar (tamaqty keńeıtkishter)   demikpe kezinde qoldanylady;\r\n•	Dopamın-aktıvti dárileri – Parıkson aýrýyna qarsy qoldanylady;\r\n•	Progestın – gınekologııalyq aýrý kezinde qoldanylady;\r\n•	Tynyshtandyrǵysh dáriler – qatty mazasyzdanǵanda nemese uıyqtaı almaı júrgen kezde qoldanylady;\r\n•	Úshtsıkldi antıdepresanttar – kúızelis kezinde qoldanylady.\r\nEger, qoldanyp júrgen dárińizdiń áserinen qyjyl paıda bolsa, ol jaıynda dárigerińizben aqyldasyńyz. Dárigermen keńespeı turyp, eshqandaı qabyldap júrgen  dárińizdi toqtatpańyz. \r\n{ANAME()}3{ANAME}\r\n__Sımptomdary__\r\nAsqazan-óńesh reflıýksi jáne GERA-nyń basty sımptomdary mynadaı bolady:\r\n•	Qyjyl;\r\n•	Kekirý;\r\n•	Tamaqty qusý;\r\n•	Keýde qyzyp turǵandaı seziıniń bolýy;\r\n•	Óńeshte birdeme turǵandaı sezimniń bolýy;\r\n•	Jutynýdyń qıyndaýy (dısflagııa)\r\n•	Tamaqtan keıin júrek aıný.\r\nSırek kezdesetin sımptomdary:\r\n•	Kekirgende tamaqtyń shyǵýy;\r\n•	Jutynýdyń qıyndaýy;\r\n•	Yqylyq;\r\n•	Jatqan kezde jótelip, dem qysylyp, ysqyrǵan dybystyń shyǵýy;\r\n•	Tamaqtyń aýrýy men jybyrlaýy;\r\n•	Daýystyń qarlyǵyp shyǵýy nemese ózgerýi.\r\n{ANAME()}4{ANAME}\r\n__Dıagnostıkasy__\r\nEger aýrý sımptomdary salmaqty bolmasa, dárigerdiń ózi –aq dıagnostıka jasaı alady.\r\nDıagnoz qoıý barsynda tómendegideı tekserýdiń qosymsha túrleri qajet bolýy múmkin:\r\n•	Fıbrogastrodýodenoskopııa (FGDS) óńeshtiń zaqymdanǵanyn tekserý úshin qoldanylady. Bul shara, ushynda beınekamerasy bar jumsaq tútiksheni ishke endirý arqyly júzege asady, ol óńesh arqyly ishke kirgiziledi de, asqazan men ash ishekti kórýge jaǵdaı jasaıdy. Bul dıagnostıkalaý ádisi jaıynda tolyq aqparat alǵylaryńyz kelse myna siltemeni basyńyz: https://www.zdrav.kz/endoskopiya\r\n•	Barıev qospasyn qabyldaǵannan keıin asqazan-ishek joldaryn rentgennen ótkizý kerek, ol arqyly tarylǵan óńeshtiń sýretin, álsiregen qysqyshtardy kórýge bolady.\r\n•	pH (qyshqyl ortasynyń kórsetkishi) deńgeıin baıqaý úshin monıtorıng júrgizý, ol emniń qanshalyqty jaqsy áser berip jatqandyǵyn baǵalaýǵa jáne naqty dıagnoz qoıýǵa múmkindik beredi. Bul shara burǵyny  muryn arqyly óńeshke engizip, ondaǵy pH-tyń mólsherin anyqtaý úshin ólshegish qoıý arqyly júzege asady. Saý adamnyń pH –nyń mólsheri siltili ortaǵa baılanysty bolady, al GERA kezinde orta asqazannan bólngen qyshqylǵa tolyp qalady.\r\n•	Ezofagomanometrııa  (óńeshtegi qysymdy ólsheıdi) sfınkterdyń qysylmaly múmkindigin baǵalaýǵa múmkindik beredi.   Óńesh sańylaýynan  ushynda datchıkter bar kateterler engiziledi, olar óńeshtegi qysymdy ólsheıdi.  GERA kezinde óńeshtegi qysym deńgeıi qalyptydan tómen bolyp kórinedi.\r\n{ANAME()}5{ANAME}\r\n__Emdeý__\r\nQysqa ýaqyttyq reflıýkstik ustama azdaǵan emdi qajet etedi. Jaǵdaı  qalypqa keltirilgennen keıin isher asqa durystap kóńil bólý kerek. (maıly taǵamdar men ishimdekten bas tartý kerek) óńeshtiń shyryshty qabyǵy tez qalpyna keledi. Siz aýrýdan tez aıyqqyńyz kelse, salaýatty ómir saltyn ustanǵanyńyz jón.\r\nGERA –ǵa qarsy jaqsy áser etetin  dáriler bar.\r\n•	Antatsıdter – qyshqyl-beıtaraptandyrǵysh áserdi ıgeredi jáne óńeshti asqazannan bólinetin qyshqyl sóldiń zaqymdaýynan oqshaýlaıtyn qorǵanysh qabattar túzedi.\r\n•	Protondy pompa tejegishteri – olar asqazandaǵy qyshqyl mólsherin azaıtady;\r\n•	N2-tejegishteri (antagonıster) – olar asqazanda qyshqyldyń az bólinýine áser etedi;\r\n•	Prokınetıkter – olar sfınkterdiń jumysyn yńǵaılastyrady.\r\nAntıreflıýkstik operatsııa – eger naýqas salaýatty ómir saltyn ustanyp, qajetti dárilerdi qoldansa da jazylmaı qoıǵan jaǵdaıda jasalady. Qyjyl jáne basqa da sımptomdar operatsııadan keıin ketedi, biraq olardyń dári ishkennen  tolyq ketýi ekitalaı. Operatsııa jasaý kezinde sfınkter asqazan qabyrǵalarynan jasandy túrde quralady.\r\nReflıýkske arnalǵan taǵy bir emdeý ádisi bar, ol endoskoptyń kómegimen júzege asady. Endoskoptyń kómegimen asqazan men qysqyshtardyń shyryshty qabyqtarynyń zaqymdanǵan jerine jaqpa maı túrindegi dárini jaǵady.\r\n{ANAME()}6{ANAME}\r\n__Boljamy__\r\nÁdette, qabynǵan óńeshti qalpyna keltirgennen keıi, ishetin asqa muqııat qarasa, titirkendirgish faktorlardy (maıly taǵamdar, alkogl jáne t.b.) qoldanbasa, óńeshiń shyryshty qabyǵy  qaıta qalyptasady. Biraq, keıbir adamdarǵa aýrýdan tolyq qandy aıyqqanǵa deıin dárilerin turaqty iship turýǵa týra keledi.\r\n{ANAME()}7{ANAME}\r\n__Múmkin bolatyn asqynýlar__\r\n•	Barrett óńeshi (óńeshtiń shyryshty qaby ózgeredi, odan qaýipti isikke ulasý qaýpi týyndaıdy);\r\n•	Óńeshtiń oıyq jarasy (óńeshtiń ishki bóliginde tereń jara paıda bolady, odan asqazanǵa qyshqyl sól bólinedi)\r\n•	Strıktýra (óńesh tarylyp, odan múıizgekter bólinedi) ;\r\n•	Bronhtyń buzylýy (tamaqqa asqazan  bólingen sól tamyp, onyń áserinen  titirkený men tynys alý joldarynyń qurysýy paıda bolýy);\r\n•	Sozylmaly jótel men qarlyǵý;\r\n•	Demikpe;\r\n•	Tis aýrýy.\r\n{ANAME()}8{ANAME}\r\n__Dáriger qashan qaralý kerek__\r\nEger siz reflıýkske (qyjylǵa) qarsy dárini uzaq ýaqyt jetkilikti túrde qoldanyp bolsańyz,odan nátıje bolmaı júrse  jáne óńeshke birde bir endoskopııa júrgizbeseńiz (ol jaǵdaıda qaýipti isikke ulasý qaýpi basym)  dárigerge habarlasyńyz!\r\n\r\nEger tómendegideı sımptomdar oryn alsa dárigerge tekserilińiz:\r\n•	Jıi qussańyz;\r\n•	Qan aralas qussańyz;\r\n•	Demińiz qysylsa (jótel, demikpe);\r\n•	Tamaq ishkennen keıin asqazan tolyp ketkendeı sezim  paıda bolsa;\r\n•	Daýys qarlyǵyp ketse;\r\n•	Jutynǵanda másele týyndasa nemese aýyrsa;\r\n•	Salmaq joǵalsa, tábet bolmaı júrse;\r\n{ANAME()}9{ANAME}\r\n__Aldyn alý__ \r\nAtsetılsalıtsıldi qyshqyl (asperın), ıbýprofen nemese naproksen sekildi dárilerden aýlaq bolyńyz. Nemese olarmen qatar paratsetamoldy qabyldańyz. Dári qabyldaǵanda sýdy molynan ishińiz. Sizge dáriger jańa dáriler taǵaıyndaǵanda, odan qyjyl paıda bolatyn-bolmaıtynyn dárigerden surap, bilip alyńyz.\r\nDerekkóz: AQSh-tyń Ulttyq densaýlyq ınstıtýttarynyń derekqorynan alyndy: http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/\r\n\r\nJótel (erlerde/áıelderde)\r\nKeýdeniń aýrýy (erlerde/áıelderde)\r\nQaıtalanbaly kóp mólsherli qusyq (erlerde/áıelderde)\r\nJutynýdyń qıyndaýy (erlerde/áıelderde)\r\nAsqazannyń aýrýy (erlerde/áıelderde) \r\nAsqazannyń qaıtalanbaly aýrýy (erlerde/áıelderde)\r\n\r\n__Tegter:__ \r\nqyjyl\r\nasqazan-óńesh reflıýksi\r\nGERA, \r\nasqazan-óńesh reflıýksiniń sımptomdary\r\nreflıýks-ezofagıt\r\nasqazan-óńesh reflıýksiniń emdelýi \r\nkeýde jasýshalarynyń aýrýy \r\njutynýdyń qıyndaýy\r\n','student_k',41,0,0,'Article',7.00,'n','y'),(1414,'','Bas mıy ','','','qz','s','',0,'',2314,'n','','','',0,0,0,0,0,'',1542686100,1574222100,1542686236,'Mı – bul jumsaq, keýekti tin massasy. Ol bas súıekpen jáne mı qabyqshasy dep atalatyn juqa membranalarmen qaptalǵan. Mı-julyn suıyqtyǵy dep atalatyn sýly suıyqtyq mıdyń aınalasyn qorshap turady. Mı-julyn suıyqtyǵy mı qaby men qarynsha dep atalatyn mı qýysyndaǵy bos jerlerde turady.\r\n','\r\nMı – bul jumsaq, keýekti tin massasy. Ol bas súıekpen jáne mı qabyqshasy dep atalatyn juqa membranalarmen qaptalǵan. Mı-julyn suıyqtyǵy dep atalatyn sýly suıyqtyq mıdyń aınalasyn qorshap turady. Mı-julyn suıyqtyǵy mı qaby men qarynsha dep atalatyn mı qýysyndaǵy bos jerlerde turady.\r\n\r\nNerv jasýshalarynyń baılanystary arqyly aqparattar mıdan basqa múshege beriledi, jáne keri qaıtady. Keıbir nervter mıdan tikeleı kózge, qulaqqa jáne ózge de bas múshelerine  barady.  Basqa nervter julyn arqyly mı men deneniń basqa bólikterin jalǵastyrady. Bas mı men julynnyń ishinde glıaldi jasýsha bolady, ol júıke jasýshalaryn qorshap turady, jáne olardyń óz ornynda myqty turýyna yqpal etedi.\r\n\r\nMı bizdiń sanaly áreketterimizdi basqarady (júrýimizdi, sóıleýimizdi), sondaı-aq denemizdiń qyzmetin, oılanýdy qajet etpeıtin jerlerimizge de (tynys alý sekildi) qatysy bar. Mı, sonymen qatar, bizdiń múshelerimizdiń sezimderin de basqarady (kórý, estý, túısiný, dám sezý jáne ıis sezý) este saqtaý, kóńil-kúı, minezimizdegi erekshelikterge deıin bári-bári mıdyń quzyrynda.\r\n\r\n{img type=\"fileId\" fileId=\"455\" responsive=\"y\" featured=\"y\"}\r\n\r\nMıdyń úsh negizgi bóligi is-árekettiń árqandaı túrlerin baqylaıdy:\r\n\r\n•	Mı syńarlary (mı jartyshary) – jartysharlar mıdyń eń úlken bóligi bolyp tabylady. Olar joǵarǵy jaqta ornalasqan. Olar  bizdiń denemizdiń aınalasynda ne bolyp jatqandyǵyn, syrtqy faktorlar qalaı ıgerilip jatqandyǵy jaıynda basqa múshelerden keletin  aqparattardy, sezimderdi paıdalanyp, bizdiń bolmysymyzǵa bildiredi. Jartyshar sondaı-aq bizdiń oqý múmkindigimizdi, oılanýymyzdy, birnárseni uǵynýymyzdy, sóıleý men kóńil-kúıimizdi basqarady. \r\n\r\nMı eki jartysharǵa bólinedi – oń jáne sol, árqaısysy ártúrli qajettilikterdi ıgeredi. Oń jaq jartyshar oılanýdy basqarsa, sol jaǵy deneniń qyzmetin retteıdi. Sol jaq jartyshar oılanýdy basqarsa, oń jaǵy deneni baqylap turady.\r\n\r\n•	Mıshyq – Mıshyq mıdyń artqy bóliginde, jartyshardyń astyńǵy jaǵynda ornalasqan.Ol tepe-teńdik sezimin basqarady jáne qıyn áreketterdi, júrý jáne sóıleý sekildi áreketterdi rettep turady.\r\n•	Mı baǵanasy – mı baǵanasy mı men julyndy baılanystyrady. Ol shóldeý jáne ashyrqaný sekildi sezimderdi baqylaıdy. Ol sondaı-aq tynys alý protsesin de, deneniń qyzýyn da, arterııalyq qysym men aǵzanyń basqa da negizgi fýnktsııalaryn baqylaıdy.\r\n\r\n\r\n__Tegter: __\r\n\r\nmı\r\nbas mıy\r\n','translator',28,0,0,'Article',7.00,'n','y'),