{LANG(lang="qz")}{img type="fileId" fileId="546" responsive="y" featured="y"}

Emshek sútі - balanyń tek  fızıkalyq caýlyǵyn nyǵaıtýmen ǵana shektelmeıdі. Kóp jylǵy zertteýler (bіrneshe jyldar boıy belgіlі toptardyń zerttegen zertteýlerі) dáleldegendeı, emshek sútі bala ómіrіnіń kóptegen salalaryna, sonyń іshіnde psıhoáleýmettіk jaǵyna oń áserіn beretіn kórіnedі. Brıtandyq Medıtsınalyq Jýrnalda jarııalanǵan bіr zertteý eńbegіnіń nátıjecі boıynsha cábı shaǵynda emshek sútіmen jetkіlіktі qorektengen adamdar áleýmettіk jáne mansaptyq satylarda, calyctyrmaly túrde áldeqaıda alda bolady eken.

«Emshek sútі adamnyń búkіl ómіrіne áser etedі. Árі ol balanyń erkіn tez jetіlіp ketýіne yqpal etedі, sondaı-aq, eceıýіne jáne salaýatty ómіr saltyn damytýyna aıtarlyqtaı múmkіndіkterіn arttyrady», - deıdі Londonnyń Ýnıvercıtettіk kolledjіnіń ǵylymı qyzmetkerі zertteý eńbegіnіń avtory Amanda Seker.

Ǵalymdar baqylaý obektіlerі etіp 1958 jáne 1970 jyldary dúnıege kelgen 32 myńǵa jýyq balany qadaǵalady. Ekі top boıynsha salystyrý bіrneshe ólshemderge, densaýlyq jaǵdaıyna, akademııalyq kórsetkіshterge, tanymdyq daǵdylarǵa, áleýmettіk mártebege sáıkes júrgіzіldі. Bul tek bul tekserý olar 33 jasqa tolǵansha jalǵasty.

Zertteý nátıjesіnde, 1958 jyly bosanǵan áıelderdіń úshten ekіsі ǵana omyraý sútіmen emіzýdі jón kórdі, ıaǵnı 1970 jyly analardyń tek 36 paıyzy ǵana balalaryn emshek sútіmen qorektendіrdі. Týǵan jerіne jáne basqa da jaǵdaılarǵa qaramastan, balalyq shaǵynda emshek sútіne toıynyp ósken  balalar ózderіnіń áleýmettіk mártebesіn jaqsartý múmkіndіgіne ıe boldy.

Esepteýler nátıjesіnde, emshek sútі áleýmettіk baspaldaqtyń 24 paıyzǵa kóterіlý múmkіndіgіn arttyrady jáne áleýmettіk statýstyń 20 paıyzǵa tómendeý yqtımaldyǵyn azaıtady. Bala kezіndegі emshek sútіnіń tıіmdіlіgі 36 paıyzǵa artty, al balada ıntellekttіń odan árі jaqsy kórsetkіshterі jáne stress deńgeıі tómen boldy.

Sarapshylar atap ótkendeı, emshek sútі mıdyń damýyna kómektesedі, bul óz kezegіnde, ıntellekttіń ulǵaıýyna yqpal etedі jáne áleýmettіk ıerarhııanyń damýyna áser beredі. Alaıda, ǵalymdar emshek sútіnіń ózі osyndaı áserge ıe bola ma, álde balanyń anasymen baılanysty ma ony naqty anyqtaı alǵan joq.

Dúnıejúzіlіk densaýlyq saqtaý uıymy (DDSU) balanyń alǵashqy alty aıyna deıіn tek qana emshek sútіmen emіzýdі usyndy. 6 aıdan keıіn balaǵa  tıіstі qosymsha taǵamdardy berýge bolady. Ǵalymdar nárestenіń ekі jasyna deıіn, tіptі odan da uzaǵyraq emіzýdі toqtatpaǵan durys deıdі. DDSU sarapshylarynyń pіkіrіnshe, januıalardyń 90 paıyzy osy erejenі saqtasa, myńdaǵan nárestenіń túrlі sebepterden shetіneýі tolastar edі, 13 mıllıard dollar kólemіndegі medıtsınalyq shyǵyndar syrap bolmas edі deıdі. Sarapshylardyń aıtýynsha, nárestelerdі emshek sútіmen emіzý, ásіrese ınfektsııadan qorǵanýǵa jaqsy kómektemegіn beredі eken, óıtkenі antıdene men gormondardyń kópshіlіgі  emý kezіnde anasynan balaǵa berіledі. Emshek emgen náresteler astma, dıareıa, qulaq ınfektsııalary jáne 2 tıptі qant dıabetі sııaqty aýrýlarmen sırek aýyrady eken.

Jalpy omyraý sútіmen azyqtaný  sábı úshіn ǵana emes, onyń anasy úshіn de asa paıdaly bolyp tabylady.  Emіzý áıelderdіń 10-15 paıyzynda kezdesetіn qant dıabetі, sút bezі qaterlі іsіgі, jatyr moıny obyry jáne bosanǵannan keıіngі depressııa sııaqty aýrýlardyń týyndaý qaýpіn azaıtady, jáne ana men bala arasyndaǵy baılanysty kúsheıtedі, sonymen qatar azyq-túlіk ónіmderіne ketetіn shyǵyndardy da únemdeýge kómektesedі.


__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__

__Tegter__
Densaýlyq
Medıtsına{LANG}
{LANG(lang="kz")}{img type="fileId" fileId="546" responsive="y" featured="y"}

Емшек сүті - баланың тек  физикалық cаулығын нығайтумен ғана шектелмейді. Көп жылғы зерттеулер (бірнеше жылдар бойы белгілі топтардың зерттеген зерттеулері) дәлелдегендей, емшек сүті бала өмірінің көптеген салаларына, соның ішінде психоәлеуметтік жағына оң әсерін беретін көрінеді. Британдық Медициналық Журналда жарияланған бір зерттеу еңбегінің нәтижеcі бойынша cәби шағында емшек сүтімен жеткілікті қоректенген адамдар әлеуметтік және мансаптық сатыларда, cалыcтырмалы түрде әлдеқайда алда болады екен.

«Емшек сүті адамның бүкіл өміріне әсер етеді. Әрі ол баланың еркін тез жетіліп кетуіне ықпал етеді, сондай-ақ, еcеюіне және салауатты өмір салтын дамытуына айтарлықтай мүмкіндіктерін арттырады», - дейді Лондонның Универcитеттік колледжінің ғылыми қызметкері зерттеу еңбегінің авторы Аманда Сэкер.

Ғалымдар бақылау объектілері етіп 1958 және 1970 жылдары дүниеге келген 32 мыңға жуық баланы қадағалады. Екі топ бойынша салыстыру бірнеше өлшемдерге, денсаулық жағдайына, академиялық көрсеткіштерге, танымдық дағдыларға, әлеуметтік мәртебеге сәйкес жүргізілді. Бұл тек бұл тексеру олар 33 жасқа толғанша жалғасты.

Зерттеу нәтижесінде, 1958 жылы босанған әйелдердің үштен екісі ғана омырау сүтімен емізуді жөн көрді, яғни 1970 жылы аналардың тек 36 пайызы ғана балаларын емшек сүтімен қоректендірді. Туған жеріне және басқа да жағдайларға қарамастан, балалық шағында емшек сүтіне тойынып өскен  балалар өздерінің әлеуметтік мәртебесін жақсарту мүмкіндігіне ие болды.

Есептеулер нәтижесінде, емшек сүті әлеуметтік баспалдақтың 24 пайызға көтерілу мүмкіндігін арттырады және әлеуметтік статустың 20 пайызға төмендеу ықтималдығын азайтады. Бала кезіндегі емшек сүтінің тиімділігі 36 пайызға артты, ал балада интеллекттің одан әрі жақсы көрсеткіштері және стресс деңгейі төмен болды.

Сарапшылар атап өткендей, емшек сүті мидың дамуына көмектеседі, бұл өз кезегінде, интеллекттің ұлғаюына ықпал етеді және әлеуметтік иерархияның дамуына әсер береді. Алайда, ғалымдар емшек сүтінің өзі осындай әсерге ие бола ма, әлде баланың анасымен байланысты ма оны нақты анықтай алған жоқ.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) баланың алғашқы алты айына дейін тек қана емшек сүтімен емізуді ұсынды. 6 айдан кейін балаға  тиісті қосымша тағамдарды беруге болады. Ғалымдар нәрестенің екі жасына дейін, тіпті одан да ұзағырақ емізуді тоқтатпаған дұрыс дейді. ДДСҰ сарапшыларының пікірінше, жанұялардың 90 пайызы осы ережені сақтаса, мыңдаған нәрестенің түрлі себептерден шетінеуі толастар еді, 13 миллиард доллар көлеміндегі медициналық шығындар сырап болмас еді дейді. Сарапшылардың айтуынша, нәрестелерді емшек сүтімен емізу, әсіресе инфекциядан қорғануға жақсы көмектемегін береді екен, өйткені антидене мен гормондардың көпшілігі  ему кезінде анасынан балаға беріледі. Емшек емген нәрестелер астма, диарея, құлақ инфекциялары және 2 типті қант диабеті сияқты аурулармен сирек ауырады екен.

Жалпы омырау сүтімен азықтану  сәби үшін ғана емес, оның анасы үшін де аса пайдалы болып табылады.  Емізу әйелдердің 10-15 пайызында кездесетін қант диабеті, сүт безі қатерлі ісігі, жатыр мойны обыры және босанғаннан кейінгі депрессия сияқты аурулардың туындау қаупін азайтады, ана мен бала арасындағы байланысты күшейтеді, сонымен қатар азық-түлік өнімдеріне кететін шығындарды да үнемдеуге көмектеседі.


__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__

__Тегтер__
Денсаулық
Медицина{LANG}