{LANG(lang="qz")}{img type="fileId" fileId="579" responsive="y" featured="y"}

Aterosklerozdyń (tamyrdyń qabyrǵalaryna holesterınnen quralǵan  aterosklerotıkalyq túıіnderdіń túzіlýіnen týyndaıtyn aýrý) damýyna sebep bolatyn taǵamdar quramy aterogendі dep atalady. Jalpy aterogendі taǵamdar dep mynalardy sıpattaýǵa bolady: mol kalorııaly, quramynda qorektіk zattary az zattar, vıtamınder,  mıneraldar men ósіmdіk ózegі, joǵary sapaly kómіrsýlar (tazartylǵan qantpen qosa), trans maılar, qanyqqan janýarlar  maılary, holesterın jáne tuzdy taǵamdar. Qazaqstan halqynyń ulttyq tamaqtanýynyń sońǵy zertteýlerіnde kórsetіlgendeı, bіzdіń ǵalamsharda,  sonyń іshіnde Qazaqstan turǵyndary osy sıpattamadaǵy qorektіk zattarmen qorektenedі eken. 

Aterogendіk ónіmderdіń kóp tutynylatynyń bіr sebebі, olardyń baǵasy men dámі kóńіlge qonymdy bolyp keledі, árі uzaq ýaqytqa deıіn saqtalady.  Adam densaýlyǵyna, sonyń іshіnde júrek-qan tamyrlary júıesіne qater tóndіretіn ónіmderdіń úıіrі ártúrlі kondıterlіk buıymdar, joǵary sapaly unnan jasalǵan bálіshter, krekerler, pecheneler, untaq túrіndegі daıyn tańerteńgіlіkter astar, keptіrіlgen nandar, chıpster, kremder, táttі árі túrlі-tústі alkogolsіz sýsyndar ), shujyq ónіmderі, jartylaı fabrıkatty etter, konservіler, jedel kespeler, jyldam daıarlanatyn  tamaqtar (jyldam tamaq, samsa jáne t.b.) bulardyń bárі dúkenderde, býfetterde, meıramhanalar men shaǵyn dúńgіrshekterdіń  sórelerіnde tolyp tur.

Bul ónіmder yńǵaıly jáne belgіlі bіr dárejede paıdalanýǵa tıіmdі sekіldі kórіnedі, bіraq bul yńǵaılylyqtar men artyqshylyqtar oılanǵan janǵa densaýlyǵy men ómіrі úshіn úlken qaýіpke aınalýy múmkіn. Sebebі qan aınalymy júıesіnіń aýrýlary jyl saıyn búkіl álemde 17 mıllıonnan astam adamnyń qyrshynynan qııady (bul ǵalamsharymyzdaǵy búkіl ólіmіnіń úshten bіr bólіgі). Júrek tamyrlarynyń aterosklerozy mıokard ınfarktyna (júrekke  qan shaýyp ketý) ákeledі, mı tamyrlaryna  holesterın túıіnderіnіń tіrelіp qalýy – eń qaýіptі qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryna soqtyrady.  

Basqa sebeptermen, qan aınalymy júıesіnіń aýrýlarynan jyl saıyn kóp adam qaıtys bolady. Qazaqstanda qan aınalymy júıesіnіń aýrýlarynan  mezgіlsіz qaıtys bolýdyń eń kóp  sebebі, ár úshіnshі ólіm qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryna baılanysty bolýda. Eńbekke qabіlettі árbіr onynshy qazaqstandyq bіr nemese bіrneshe qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryna urynýda.

Densaýlyqqa zııany tıetіn aterogendіk taǵamdardy múldem toqtatý kerek jáne kókónіster men jemіsterdі,  arshylǵan tabıǵı dándі daqyldardy, burshaq, balyq, et jáne sút ónіmderіn, jańǵaqtardy jeı júrіp kardıoprotektorǵa (tamyrlar men júrektіń saýlyǵyn qorǵaýǵa negіzdelgen )  zattarmen qorektený kerek.  Aıta ketý kerek,  mázіrge tazartylǵan aq kúrіsh, kartop, makaron sııaqty qol jetіmdі tanymal qazaqstandyq ónіmderdі de aralastyryp tursańyz, olar,  júrekke jáne tamyrlarǵa zııan tıgіzbeıdі. Alaıda, eger sіz olardy jıі jáne kóp paıdalansańyz, onda jeńіl sіńіmdі kómіrsýlarmen baılanysty taǵamdar retіnde densaýlyqqa zııan keltіrýі múmkіn.

Qan aınalymy júıesіnіń aýrýlaryn  aldyn-alý, asqynǵan aýrýdy emdeýge qaraǵanda, barlyq jaǵynan áldeqaıda jeńіl árі paıdaly. Óz densaýlyǵyńyzdy júrek-qan tamyr aýrýlarynan qorǵaý úshіn, eń bastysy salaýatty tamaqtaný, durys dene belsendіlіgіn saqtaý jáne zııandy ádetterden (temekі men alkogol) aýlaq bolý kerek ekenіn esten shyǵarmaǵan jón.


__Materıaldy medıtsına professory Almaz Sharman daıyndady.__


__Tegter__
Densaýlyq
Zertteý 
Medıtsına 
Azyq-túlіk{LANG}
{LANG(lang="kz")}{img type="fileId" fileId="579" responsive="y" featured="y"}

Атеросклероздың (тамырдың қабырғаларына холестериннен құралған  атеросклеротикалық түйіндердің түзілуінен туындайтын ауру) дамуына себеп болатын тағамдар құрамы атерогенді деп аталады. Жалпы атерогенді тағамдар деп мыналарды сипаттауға болады: мол калориялы, құрамында қоректік заттары аз заттар, витаминдер,  минералдар мен өсімдік өзегі, жоғары сапалы көмірсулар (тазартылған қантпен қоса), транс майлар, қаныққан жануарлар  майлары, холестерин және тұзды тағамдар. Қазақстан халқының ұлттық тамақтануының соңғы зерттеулерінде көрсетілгендей, біздің ғаламшарда,  соның ішінде Қазақстан тұрғындары осы сипаттамадағы қоректік заттармен қоректенеді екен. 

Атерогендік өнімдердің көп тұтынылатының бір себебі, олардың бағасы мен дәмі көңілге қонымды болып келеді, әрі ұзақ уақытқа дейін сақталады.  Адам денсаулығына, соның ішінде жүрек-қан тамырлары жүйесіне қатер төндіретін өнімдердің үйірі әртүрлі кондитерлік бұйымдар, жоғары сапалы ұннан жасалған бәліштер, крекерлер, печеньелер, ұнтақ түріндегі дайын таңертеңгіліктер астар, кептірілген нандар, чипстер, кремдер, тәтті әрі түрлі-түсті алкогольсіз сусындар ), шұжық өнімдері, жартылай фабрикатты еттер, консервілер, жедел кеспелер, жылдам даярланатын  тамақтар (жылдам тамақ, самса және т.б.) бұлардың бәрі дүкендерде, буфеттерде, мейрамханалар мен шағын дүңгіршектердің  сөрелерінде толып тұр.

Бұл өнімдер ыңғайлы және белгілі бір дәрежеде пайдалануға тиімді секілді көрінеді, бірақ бұл ыңғайлылықтар мен артықшылықтар ойланған жанға денсаулығы мен өмірі үшін үлкен қауіпке айналуы мүмкін. Себебі қан айналымы жүйесінің аурулары жыл сайын бүкіл әлемде 17 миллионнан астам адамның қыршынынан қияды (бұл ғаламшарымыздағы бүкіл өлімінің үштен бір бөлігі). Жүрек тамырларының атеросклерозы миокард инфарктына (жүрекке  қан шауып кету) әкеледі, ми тамырларына  холестерин түйіндерінің тіреліп қалуы – ең қауіпті қан айналымы жүйесінің ауруларына соқтырады.  

Басқа себептермен, қан айналымы жүйесінің ауруларынан жыл сайын көп адам қайтыс болады. Қазақстанда қан айналымы жүйесінің ауруларынан  мезгілсіз қайтыс болудың ең көп  себебі, әр үшінші өлім қан айналымы жүйесінің ауруларына байланысты болуда. Еңбекке қабілетті әрбір оныншы қазақстандық бір немесе бірнеше қан айналымы жүйесінің ауруларына ұрынуда.

Денсаулыққа зияны тиетін атерогендік тағамдарды мүлдем тоқтату керек және көкөністер мен жемістерді,  аршылған табиғи дәнді дақылдарды, бұршақ, балық, ет және сүт өнімдерін, жаңғақтарды жей жүріп кардиопротекторға (тамырлар мен жүректің саулығын қорғауға негізделген )  заттармен қоректену керек.  Айта кету керек,  мәзірге тазартылған ақ күріш, картоп, макарон сияқты қол жетімді танымал қазақстандық өнімдерді де араластырып тұрсаңыз, олар,  жүрекке және тамырларға зиян тигізбейді. Алайда, егер сіз оларды жиі және көп пайдалансаңыз, онда жеңіл сіңімді көмірсулармен байланысты тағамдар ретінде денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін.

Қан айналымы жүйесінің ауруларын  алдын-алу, асқынған ауруды емдеуге қарағанда, барлық жағынан әлдеқайда жеңіл әрі пайдалы. Өз денсаулығыңызды жүрек-қан тамыр ауруларынан қорғау үшін, ең бастысы салауатты тамақтану, дұрыс дене белсенділігін сақтау және зиянды әдеттерден (темекі мен алкоголь) аулақ болу керек екенін естен шығармаған жөн.


__Материалды медицина профессоры Алмаз Шарман дайындады.__


__Тегтер__
Денсаулық
Зерттеу 
Медицина 
Азық-түлік{LANG}